Bala Kanda

બાલકાંડનો સમગ્ર ભાવ-પ્રવાહ ‘સાધના-દ્વાર’થી ખુલ્લો થાય છે: મંગલાચરણ, અધિકાર-નિરૂપણ, ગુરુ-વંદના અને સત્સંગની મહિમા સાથે શાંત-રસ (ચિત્ત-પ્રશમન) પ્રધાન રહે છે. ત્યારબાદ ‘નામ’ને મોક્ષ-સોપાનનું પ્રથમ દૃઢ પાયદાન બનાવી દાસ્ય-ભાવ અને અદ્ભુત-રસ (નામ-પ્રતાપ)નું ઉજાસ આવે છે. ‘માનસ-સરિત’ના ઉપમાનમાં કથા-નદીની શાંત, સ્નિગ્ધ ધારા વહે છે—મજ્જન-પાનનું ફળ, ઋતુ-પરિવર્તન, તરંગ-ઘાટ આદિથી સાધકનું મન સ્થિર થાય છે. પછી શિવ-ઉમા પ્રસંગમાં શાંતની અંદર કરુણ, ભય અને રૌદ્રની સૂક્ષ્મ લહેરો ઊઠે છે: સતીનો સંદેહ/અંતર્દાહ, દક્ષ-યજ્ઞનો દારુણ પ્રસંગ, ઉમાનું કઠોર તપ, કામ-વિજય, અને શિવ-વિવાહનો હાસ્ય-અદ્ભુત-ઉત્સવ. અંતે ઉત્સવ-રસ જિજ્ઞાસા-રસમાં રૂપાંતરિત થઈ ઉમાના પ્રશ્નોથી રામકથા-પ્રવર્તનની ભૂમિકા રચે છે—માયા-વિનોદના ઝટકાઓ અને અનુગ્રહ-પ્રબોધ સાથે શાંત-ભક્તિમાં પુનઃ પ્રતિષ્ઠા. --- આ કાંડની ભાવ-યાત્રા ‘કરુણ-વિપ્રલંભ’થી આરંભ થઈ ‘શાંત-ધીરતા’માં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. રાજતિલક નજીક આવતાં જ ‘વિપરીત વિધિ’થી વનવાસનું વિધાન—મંથરા-પ્રેરિત કપટ, કૈકેયીની કટુતા અને દશરથની વિવશતા—કરુણાને ચરમ પર લઈ જાય છે; પરંતુ આ કરુણા શોક-વિલાપ નથી, ધર્મ-દીપ્ત કરુણા છે. લક્ષ્મણનું ઉગ્ર વીર-ઉદ્યમ ક્ષણભરમાં રામ-નીતિના સ્પર્શથી શાંત-રસ અને દાસ્ય/ભ્રાતૃ-પ્રેમમાં રૂપાંતરિત થાય છે. રામનું વનગમન બાહ્ય ઘટના કરતાં વધુ ‘મર્યાદા’નું આંતરિક અનુશાસન બને છે—રાજ-ધર્મ, કુલ-ધર્મ અને આત્મ-ધર્મનો સંઘર્ષ આજ્ઞા-પાલનમાં શુદ્ધ થઈ સ્થિર થઈ જાય છે. દશરથ-દાહ અને દશગાત્ર પછી કરુણ-પ્રવાહ ધીમે-ધીમે ધર્મ-રસ અને શાંત-રસમાં ઢળે છે; ભરતનું નિષ્કલુષ રામ-પ્રેમ શોકને ‘શરણાગતિ-રસ’માં ફેરવી દે છે. ગંગાતટ, કેવટ-પ્રસંગ અને વનવાસી-સંપર્કમાં વિરહ-કરુણા તીર્થ-ભાવ, વિનય અને ભક્તિ-આનંદનો માર્ગ બને છે—અંતે કાંડનું લક્ષ્ય શોકનો વિસ્તાર નહીં, શોકનું શोधन છે. --- અરણ્યકાંડનો સમગ્ર ભાવ-પ્રવાહ શાંત-રસથી આરંભ થઈ કરુણ-વિરહની તીવ્રતા સુધી જાય છે, અને ત્યાંથી ધર્મ-રક્ષાના વીર-રસ તથા અધર્મ-વિનાશના રૌદ્ર-સ્વરમાં ઊભરી આવે છે. વન-પ્રકૃતિ (સરિતા, સરોવર, આશ્રમ) વૈરાગ્ય અને વિવેકની શીતલ ભૂમિ રચે છે, પરંતુ એ જ શાંતિને રાક્ષસી-ઉત્પાત વારંવાર ભેદે છે—જેથી કરુણાનો ‘પરાડોક્સ’ પ્રગટ થાય છે: કોમળતા અને આતંક—બંને કરુણાની જ બે છબીઓ. સીતા-વિયોગમાં રામનું માનુષ-ચરિત (લીલા) ગહન બને છે—‘પૂરણકામ’ હોવા છતાં ‘બિરહી’ની જેમ વિલાપ—અને આ કરુણા અંતે શાંત-ભક્તિમાં પરિપક્વ થાય છે; અંતમાં શોક, ક્રોધ અને સંકલ્પ મળીને ધર્મ-સ્થાપનની દિશામાં કથા-ઊર્જાને આગળ ધકેલે છે. --- આ કાંડ રામકથાના ભાવ-પ્રવાહનો નિર્ણાયક વળાંક છે—વિરહ-ભ્રમણ અને સીતા-વિયોગની કરુણાથી કથા ‘ઉદ્દેશ્યપૂર્ણ શોધ’ તરફ ઊઠે છે. આરંભમાં કરુણ રસ (સુગ્રીવનું અપમાન, અંગદની આશંકા, રામનો વિયોગ) અને શાંત રસ (વિવેક, વૈરાગ્ય, મૃત્યુ-સ્મરણ) સાથે-સાથે ચાલે છે; મધ્યમાં વચન-પાલન, મિત્ર-ધર્મ અને નીતિના કારણે વીતરાગ-સમાન સ્પષ્ટ નિર્ણય બને છે; અને અંતે વીર રસ (શોધનો સંકલ્પ, દળ-ગઠન) તથા દાસ્ય-ભક્તિ (રામ-આજ્ઞાને જીવન-ધર્મ માનવું) પ્રધાન થઈ જાય છે. સમાપનમાં શોકનો ભાર ‘સેવા-માર્ગ’માં રૂપાંતરિત થઈ આશા, અનુશાસન અને શાંત દૃઢતામાં સ્થિર થાય છે. --- સુંદરકાંડનો ભાવ-પ્રવાહ કરુણાથી આરંભ થઈ વીર્ય-દીપ્તિ દ્વારા શાંત-નિશ્ચય સુધી પહોંચે છે અને અંતે અદ્ભુત-આશ્વાસનમાં ખીલી ઊઠે છે. સીતા-વિરહ, લંકાની માયા-વૈભવ અને રાવણની ક્રૂરતા કરુણ-રૌદ્રની ધારાઓ બને છે; પરંતુ હનુમાનની ‘સંસ્કારિત વીરતા’ (ક્રોધ નહીં, સેવા-સમર્પિત પરાક્રમ) ભય અને અનિશ્ચિતતાને ભરોસામાં ફેરવી દે છે. રામ-મુદ્રિકા/રામ-નામના સ્પર્શથી કરુણાનો શિખર શાંતિમાં રૂપાંતરિત થાય છે; પછી લંકા-દહન અને રાવણ-દરબારની ટકરાહટમાં રૌદ્ર-વીર ઊભરે છે, અને અંતે સમાચાર-પ્રાપ્તિ, ચૂડામણિ તથા આશ્વાસન સાથે અદ્ભુત-શાંત રસ સ્થિર થઈ જાય છે—આ કાંડ ‘ચિંતા થી નિશ્ચિંતતા’નો ભક્તિમય સેતુ છે. --- લંકાકાંડનો ભાવ-ચક્ર તીવ્ર ‘વીર-રસ’થી આરંભ થઈ ‘રૌદ્ર’ અને ‘અદ્ભુત’ના ઉછાળાઓમાંથી પસાર થાય છે, પરંતુ તેનું અધિષ્ઠાન ‘ધર્મવીરતા’ છે—ક્રોધ-ઉન્માદ નહીં. યુદ્ધ-ભૂમિની ગતિ વચ્ચે-વચ્ચે કરુણાની ધાર (નગરનો હાહાકાર, લક્ષ્મણ-મૂર્ચ્છા પર રામનું મનુજ-સદૃશ વિલાપ, વિભીષણની શંકા) કથાને અંદરથી નમ રાખે છે. માયિક છળ, ભય અને દૃશ્ય-વૈભવના દબાણમાં ભક્તિની પરીક્ષા થાય છે; પછી પ્રભુની સહજ પ્રભુતા (માયા પર સ્વામિત્વ) સૌને સ્થિર કરે છે. રાવણ-વધ સાથે વીર-રસનું શિખર તરત જ ‘શાંત’ અને ‘ભક્તિ’માં ઢળી જાય છે—દેવ-સ્તુતિ, બ્રહ્મા-વિનય, દશરથ-દર્શન, અમૃત-વૃષ્ટિથી પુનર્જીવન—અને અંતે ધર્મ-સ્થાપનની શીતલ, કરુણામય શાંતિમાં કાંડનો સ્વર સ્થિર થઈ જાય છે. --- ઉત્તરકાંડનો સમગ્ર ભાવ-પ્રવાહ ‘વિરહ-સમાધાન’થી ‘શાંત-તત્ત્વ’ તરફ આગળ વધે છે. આરંભમાં અયોધ્યા અને ભરતનો દીર્ઘ વિરહ રામ-આગમનના ‘વિધિ-મંગલ’ ઉત્કર્ષમાં પીગળી જાય છે—કરુણાથી હર્ષ/આનંદ તરફ. પછી રાજ્યાભિષેક બાહ્ય ઉત્સવ ન રહી ‘ચિત્તાભિષેક’ બને છે: રામ-સીતા ની શોભા (ભક્તિ-શૃંગાર) અને સેવક-ત્રાણ (દાસ્ય) સાથે શાંત-રસ ગાઢ બને છે. મધ્ય-ઉત્તરમાં અદ્ભુતનો ઉભાર (માયા/બ્રહ્માંડ-દર્શન, ભક્તિ-પ્રતાપ) સાધકને વિસ્મયથી વૈરાગ્ય તરફ વાળે છે. અંતે કલિયુગ-વર્ણન, અધમ-લક્ષણોની યાદી, અને ‘બિનુ X ન Y’ જેવા સૂત્રો શાંત-રસને નીતિ-ઉપદેશની ધાર આપે છે—કરુણા (ભ્રમિત જીવ પર દયા) અને વૈરાગ્ય (અસાર જગતથી વિરક્તિ) સાથે કથાનો નિષ્કર્ષ ‘ભક્તિ-ચિંતામણિ’ની સ્થિરતામાં થાય છે.