Adhyaya 6

Verse 1

/ न्न् व निज: ।। स्वर्गारोहणपर्व सम्पूर्णम्‌ ।। नी (0) आप आन+- अनुष्टुप्‌ ( अन्य बड़े छन्द ) बड़े छन्दोंको ३२ अक्षरोंके कुल योग अनुष्टप्‌ घानकर गिननेपर उत्तर भारतीय पाठसे लिये गये २१४॥ (३) ४> २१८ ॥० दक्षिण भारतीय पाठसे लिये गये स्वर्गारोहणपर्वकी कुल एलोकसंख्या -- २१८ ।।> श्रीमहाभारतं सम्पूर्णम्‌ - श्रीकृष्णद्वैपायन व्यासके द्वारा प्रकट होनेके कारण “कृष्णादागतः कार्ष्ण:” इस व्युत्पत्तिके अनुसार यह उपाख्यान 'कार्ष्णवेद' के नामसे प्रसिद्ध है। महाभारतश्रवणविधि: माहात्म्य, कथा सुननेकी विधि और उसका फल जनमेजय उवाच भगवन्‌ केन विधिना श्रोतव्यं भारतं बुध: । फलं किं के च देवाश्न पूज्या वै पारणेष्विह,जनमेजयने पूछा--भगवन्‌! विद्वानोंको किस विधिसे महाभारतका श्रवण करना चाहिये? इसके सुननेसे क्या फल होता है? इसकी पारणाके समय किन-किन देवताओंका पूजन करना चाहिये? भगवन! प्रत्येक पर्वकी समाप्तिपर क्‍या दान देना चाहिये? और इस कथाका वाचक कैसा होना चाहिये? यह सब मुझे बतानेकी कृपा कीजिये

જનમેજયે પૂછ્યું—ભગવન્! વિદ્વાનોને કઈ વિધિથી મહાભારતનું શ્રવણ કરવું જોઈએ? તેને સાંભળવાથી શું ફળ મળે? અને પારણાના સમયે અહીં કયા કયા દેવતાઓનું પૂજન કરવું જોઈએ?

Verse 2

देयं समाप्ते भगवन्‌ किं च पर्वणि पर्वणि । वाचक: कीदृशश्षात्र एष्टव्यस्तद्‌ वदस्व मे,जनमेजयने पूछा--भगवन्‌! विद्वानोंको किस विधिसे महाभारतका श्रवण करना चाहिये? इसके सुननेसे क्या फल होता है? इसकी पारणाके समय किन-किन देवताओंका पूजन करना चाहिये? भगवन! प्रत्येक पर्वकी समाप्तिपर क्‍या दान देना चाहिये? और इस कथाका वाचक कैसा होना चाहिये? यह सब मुझे बतानेकी कृपा कीजिये

જનમેજયે પૂછ્યું—ભગવન્! સમાપ્તિએ કયું દાન આપવું? અને દરેક પર્વના અંતે શું આપવું? તેમજ આ શાસ્ત્રનો વાચક કેવો પસંદ કરવો—તે મને કહો.

Verse 3

वैशम्पायन उवाच शृणु राजन्‌ विधिमिमं फलं यच्चापि भारतात्‌ | श्रुताद्‌ भवति राजेन्द्र यत्‌ त्वं मामनुपृच्छसि,वैशम्पायनजीने कहा--राजेन्द्र! महाभारत सुननेकी जो विधि है और उसके श्रवणसे जो फल होता है, जिसके विषयमें तुमने मुझसे जिज्ञासा प्रकट की है, वह सब बता रहा हूँ; सुनो

વૈશંપાયને કહ્યું—હે રાજન, સાંભળો; ભારતના શ્રવણની આ વિધિ અને તેને સાંભળવાથી જે ફળ મળે છે—જે વિષે તમે મને પૂછ્યું છે—તે બધું હું કહું છું.

Verse 4

दिवि देवा महीपाल क्रीडार्थमवनिं गता: । कृत्वा कार्यमिदं चैव ततश्न दिवमागता:,भूपाल! स्वर्गके देवता भगवान्‌की लीलामें सहायता करनेके लिये पृथ्वीपर आये थे और इस कार्यको पूरा करके वे पुनः स्वर्गमें जा पहुँचे

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજન! ભગવાનની લીલામાં સહાય કરવા સ્વર્ગના દેવો પૃથ્વી પર અવતર્યા હતા. આ કાર્ય પૂર્ણ કરીને તેઓ ફરી સ્વર્ગમાં પરત ગયા.

Verse 5

हन्त यत्‌ ते प्रवक्ष्यामि तच्छुणुष्व समाहित: । ऋषीणां देवतानां च सम्भवं वसुधातले,अब मैं इस भूतलपर ऋषियों और देवताओंके प्रादुर्भावके विषयमें प्रसन्नतापूर्वक तुम्हें जो कुछ बताता हूँ, उसे एकाग्रचित्त होकर सुनो

વૈશંપાયન બોલ્યા—આવો, એકાગ્ર મનથી સાંભળો; હવે હું આ ભૂતલ પર ઋષિઓ અને દેવતાઓના પ્રાદુર્ભાવ તથા ઉત્પત્તિનો વર્ણન સ્પષ્ટતા અને શુભભાવથી કહું છું.

Verse 6

अतन्र रुद्रास्तथा साध्या विश्वेदेवाश्ष शाश्वता: | आदित्यश्षाश्विनौ देवौ लोकपाला महर्षय:,भरतश्रेष्ठ।! यहाँ महाभारतमें रुद्र, साध्य, सनातन विश्वेदेव, सूर्य, अश्विनीकुमार, लोकपाल, महर्षि, गुह्मक, गन्धर्व, नाग, विद्याधर, सिद्ध, धर्म, स्वयम्भू ब्रह्मा, श्रेष्ठ मुनि कात्यायन, पर्वत, समुद्र, नदियाँ, अप्सराओंके समुदाय, ग्रह, संवत्सर, अयन, ऋतु, सम्पूर्ण चराचर जगत्‌, देवता और असुर--ये सब-के-सब एकत्र हुए देखे जाते हैं

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યાં થાક વિના રુદ્રો, સાધ્યો, શાશ્વત વિશ્વેદેવો, આદિત્યો, બંને અશ્વિનીદેવો, લોકપાલો અને મહર્ષિઓ—આ બધાં એકત્ર દેખાયા.

Verse 7

गुहाुका श्व सगन्धर्वा नागा विद्याधरास्तथा | सिद्धा धर्म: स्वयम्भूश्न मुनि: कात्यायनो वर:,भरतश्रेष्ठ।! यहाँ महाभारतमें रुद्र, साध्य, सनातन विश्वेदेव, सूर्य, अश्विनीकुमार, लोकपाल, महर्षि, गुह्मक, गन्धर्व, नाग, विद्याधर, सिद्ध, धर्म, स्वयम्भू ब्रह्मा, श्रेष्ठ मुनि कात्यायन, पर्वत, समुद्र, नदियाँ, अप्सराओंके समुदाय, ग्रह, संवत्सर, अयन, ऋतु, सम्पूर्ण चराचर जगत्‌, देवता और असुर--ये सब-के-सब एकत्र हुए देखे जाते हैं

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ગુહ્યકો, ગંધર્વો, નાગો, વિદ્યાધરો અને સિદ્ધો—તેમની સાથે સ્વયં ધર્મ, સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) તથા શ્રેષ્ઠ મુનિ કાત્યાયન પણ ત્યાં એકત્ર દેખાયા.

Verse 8

गिरय: सागरा नद्यस्तथैवाप्सरसां गणा: । ग्रहा: संवत्सराश्वैव अयनान्यूतवस्तथा,भरतश्रेष्ठ।! यहाँ महाभारतमें रुद्र, साध्य, सनातन विश्वेदेव, सूर्य, अश्विनीकुमार, लोकपाल, महर्षि, गुह्मक, गन्धर्व, नाग, विद्याधर, सिद्ध, धर्म, स्वयम्भू ब्रह्मा, श्रेष्ठ मुनि कात्यायन, पर्वत, समुद्र, नदियाँ, अप्सराओंके समुदाय, ग्रह, संवत्सर, अयन, ऋतु, सम्पूर्ण चराचर जगत्‌, देवता और असुर--ये सब-के-सब एकत्र हुए देखे जाते हैं

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! પર્વતો, સમુદ્રો અને નદીઓ; તેમજ અપ્સરાઓના સમૂહો; ગ્રહો, સંવત્સરો, અયનો અને ઋતુઓ—આ બધાં ત્યાં એકત્ર દેખાયા.

Verse 9

स्थावरं जड़म॑ चैव जगत्‌ सर्व सुरासुरम्‌ । भारते भरतश्रेष्ठ एकस्थमिह दृश्यते,भरतश्रेष्ठ।! यहाँ महाभारतमें रुद्र, साध्य, सनातन विश्वेदेव, सूर्य, अश्विनीकुमार, लोकपाल, महर्षि, गुह्मक, गन्धर्व, नाग, विद्याधर, सिद्ध, धर्म, स्वयम्भू ब्रह्मा, श्रेष्ठ मुनि कात्यायन, पर्वत, समुद्र, नदियाँ, अप्सराओंके समुदाय, ग्रह, संवत्सर, अयन, ऋतु, सम्पूर्ण चराचर जगत्‌, देवता और असुर--ये सब-के-सब एकत्र हुए देखे जाते हैं

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! આ મહાભારતમાં એક જ સ્થાને સમગ્ર જગત્ દેખાય છે—સ્થાવર અને જડ પણ, તેમજ દેવ અને અસુર સર્વે. અહીં રુદ્ર, સાધ્ય, સનાતન વિશ્વેદેવ, સૂર્ય, અશ્વિનીકુમાર, લોકપાલ, મહર્ષિ, ગુહ્યક, ગંધર્વ, નાગ, વિદ્યાધર, સિદ્ધ, ધર્મ, સ્વયંભૂ બ્રહ્મા, શ્રેષ્ઠ મુનિ કાત્યાયન, પર્વતો, સમુદ્રો, નદીઓ, અપ્સરાઓના સમૂહ, ગ્રહો, સંવત્સર, અયન, ઋતુઓ અને સમગ્ર ચરાચર જગત્—દેવતા અને અસુર—બધાં એકત્ર થયેલા અહીં દેખાય છે।

Verse 10

तेषां श्रुत्वा प्रतिष्ठानं नामकर्मानुकीर्तनात्‌ । कृत्वापि पातकं घोरं सद्यो मुच्येत मानव:,मनुष्य घोर पातक करनेपर भी उन सबकी प्रतिष्ठा सुनकर तथा प्रतिदिन उनके नाम और कर्मोका कीर्तन करता हुआ उससे तत्काल मुक्त हो जाता है

તેમની પ્રતિષ્ઠા સાંભળી અને નિત્ય તેમના નામ તથા કર્મોનું કીર્તન કરવાથી—માનવ ઘોર પાપ કરેલું હોય તોય—તેમાંથી તરત મુક્ત થાય છે।

Verse 11

इतिहासमिमं श्रुत्वा यथावदनुपूर्वश: । संयतात्मा शुचिर्भूत्वा पारं गत्वा च भारते,महादानानि देयानि रत्नानि विविधानि च । मनुष्य अपने मनको संयममें रखते हुए बाहर-भीतरसे शुद्ध हो महाभारतमें वर्णित इस इतिहासको क्रमश: यथावत्‌ रूपसे सुनकर इसे समाप्त करनेके पश्चात्‌ इनमें मारे गये प्रमुख वीरोंके लिये श्राद्ध करे। भारत! भरतभूषण! महाभारत सुनकर श्रोता अपनी शक्तिके अनुसार ब्राह्मणोंको भक्तिभावसे नाना प्रकारके रत्न आदि बड़े-बड़े दान दे

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભારત! મનને સંયમમાં રાખીને, અંદર-બહારથી શુદ્ધ બની, આ ઇતિહાસને ક્રમશઃ યથાવત રીતે સાંભળી અને અંત સુધી પૂર્ણ કર્યા પછી—મહાદાન આપવા જોઈએ; વિવિધ પ્રકારના રત્નોનું દાન પણ કરવું જોઈએ. મહાભારતનું શ્રવણ પૂર્ણ થયા પછી, શ્રોતાએ પોતાની શક્તિ અનુસાર પતિત મુખ્ય વીરોનાં માટે શ્રાદ્ધ કરવું અને ભક્તિભાવથી બ્રાહ્મણોને મહાદાન આપવું।

Verse 12

तेषां श्राद्धानि देयानि श्रुत्वा भारत भारतम्‌ । ब्राह्मणेभ्यो यथाशक्त्या भक्‍त्या च भरतर्षभ

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભરતવંશજ! આ ભારતકથા સાંભળી, તેમના માટે શ્રાદ્ધ આપવું જોઈએ; અને હે ભરતશ્રેષ્ઠ, પોતાની શક્તિ અનુસાર બ્રાહ્મણોને ભક્તિથી દાન આપવું જોઈએ।

Verse 13

गाव: कांस्योपदोहाश्न कन्याश्वैव स्वलंकृता:

વૈશંપાયન બોલ્યા—કાંસ્યના દોહણપાત્રો સાથે ગાયો હતી, અને સુંદર આભૂષણોથી સુશોભિત કન્યાઓ પણ હતી।

Verse 14

सर्वकामगुणोपेता यानानि विविधानि च । भवनानि विचित्राणि भूमिर्वासांसि काउ्चनम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યાં સર્વ ઇચ્છિત સુખ-સુવિધા અને ગુણોથી યુક્ત નાનાવિધ યાનો હતાં; અદ્ભુત અને વિચિત્ર વર્ણનાં ભવનો હતાં; તેમજ ભૂમિ અને વસ્ત્રો હતાં—સુવર્ણપ્રભાથી દીપ્ત।

Verse 15

वाहनानि च देयानि हया मत्ताश्ष वारणा: । शयनं शिबिकाश्रैव स्यन्दनाश्च स्वलंकृता:

વૈશંપાયન બોલ્યા—દાનમાં વાહનો આપવાં જોઈએ—ઉત્સાહી ઘોડા અને મત્ત હાથી; તેમજ શય્યા, શિબિકા (પાલખી) અને સુશોભિત રથો પણ।

Verse 16

यद्‌ यद्‌ गृहे वरं किंचिद्‌ यद्‌ यदस्ति महद्‌ वसु । तत्‌ तद्‌ देयं द्विजातिभ्य आत्मा दाराश्न सूनव:

વૈશંપાયન બોલ્યા—ઘરમાં જે જે શ્રેષ્ઠ વસ્તુ હોય અને જે જે મહાન ધન હોય—તે બધું દ્વિજોને દાન આપવું જોઈએ; એટલું જ નહીં, પોતાને, પત્નીને અને પુત્રોને પણ (સંપૂર્ણ ત્યાગ અને દાનભાવથી) અર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 17

गौएँ, काँसीके दुग्धपात्र, वस्त्राभूषणोंसे विभूषित और सम्पूर्ण मनोवाञ्छित गुणोंसे युक्त कन्याएँ, नाना प्रकारके यान, विचित्र भवन, भूमि, वस्त्र, सुवर्ण, वाहन, घोड़े, मतवाले हाथी, शय्या, शिबिकाएँ, सजे-सजाये रथ तथा घरमें जो कोई भी श्रेष्ठ वस्तु और महान्‌ धन हो, वह सब ब्राह्मणोंको देने चाहिये। स्त्री-पुत्रोंसहित अपने शरीरको भी उनकी सेवामें लगा देना चाहिये ।। श्रद्धया परया युक्त क्रमशस्तस्य पारग: । शक्तित: सुमना हृष्ट: शुश्रुषुरविकल्पक:

વૈશંપાયન બોલ્યા—ગાયો, કાશીના દૂધપાત્રો, વસ્ત્ર-આભૂષણોથી વિભૂષિત અને સર્વ મનોઇચ્છિત ગુણોથી યુક્ત કન્યાઓ, નાનાવિધ યાનો, વિચિત્ર ભવનો, ભૂમિ, વસ્ત્રો, સુવર્ણ, વાહનો, ઘોડા, મત્ત હાથી, શય્યા, શિબિકા (પાલખી), સુશોભિત રથો—અને ઘરમાં જે કોઈ શ્રેષ્ઠ વસ્તુ તથા મહાન ધન હોય, તે બધું બ્રાહ્મણોને આપવું જોઈએ. પત્ની-પુત્રો સહિત પોતાનું શરીર પણ તેમની સેવામાં લગાડવું જોઈએ. પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ તે ક્રમે ક્રમે પોતાના પ્રયત્નના પાર તટે પહોંચે; યથાશક્તિ, પ્રસન્નમન, હર્ષિત, સેવાપરાયણ અને નિઃસંદેહ રહે।

Verse 18

पूर्ण श्रद्धाकें साथ क्रमश: कथा सुनते हुए उसे अन्ततक पूर्णरूपसे श्रवण करना चाहिये। यथाशक्ति श्रवणके लिये उद्यत रहकर मनको प्रसन्न रखे। हृदयमें हर्षसे उललसित हो मनमें संशय या तर्क-वितर्क न करे ।। सत्यार्जवरतो दान्त: शुचि: शौचसमन्वित: । श्रद्धधानो जितक्रोधो यथा सिध्यति तच्छृूणु,सत्य और सरलताके सेवनमें संलग्न रहे। इन्ट्रियोंका दमन करे, शुद्ध एवं शौचाचारसे सम्पन्न रहे। श्रद्धालु बना रहे और क्रोधको काबूमें रखे। ऐसे श्रोताको जिस प्रकार सिद्धि प्राप्त होती है, वह बताता हूँ; सुनो

વૈશંપાયન બોલ્યા—પૂર્ણ શ્રદ્ધાથી ક્રમે ક્રમે આ કથા સાંભળીને અંત સુધી સંપૂર્ણ રીતે શ્રવણ કરવું જોઈએ. યથાશક્તિ શ્રવણ માટે ઉદ્યત રહી મનને પ્રસન્ન રાખવું; હૃદય આનંદથી ઉલ્લસિત રાખીને સંશય કે તર્ક-વિતર્ક ન કરવો. જે શ્રોતા સત્ય અને સરળતાના વ્રતમાં સ્થિત, ઇન્દ્રિયદમન કરનાર, શુચિ અને શૌચાચારથી સંપન્ન, શ્રદ્ધાવાન અને ક્રોધજિત હોય—તેને કેવી રીતે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે, તે હું કહું છું; સાંભળો।

Verse 19

शुचि: शीलान्विताचार: शुक्लवासा जितेन्द्रिय: । संस्कृत: सर्वशास्त्रज्ञ: श्रद्दधानोइनसूयक:,जो बाहर-भीतरसे पवित्र, शीलवानू, सदाचारी, शुद्ध वस्त्र धारण करनेवाला, जितेन्द्रिय, संस्कारसम्पन्न, सम्पूर्ण शास्त्रोंका तत्त्वज्ञ, श्रद्धालू, दोषदृष्टिसे रहित, रूपवान्‌, सौभाग्यशाली, मनको वशगमें रखनेवाला, सत्यवादी और जितेन्द्रिय हो, ऐसे विद्वान्‌ पुरुषको दान और मानसे अनुगृहीत करके वाचक बनाना चाहिये

વૈશંપાયન બોલ્યા— જે બહાર-અંદરથી શુચિ, શીલવાન અને સદાચારી હોય; સ્વચ્છ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરતો હોય; જિતેન્દ્રિય, સંસ્કારસંપન્ન, સર્વ શાસ્ત્રોના તત્ત્વનો જાણકાર, શ્રદ્ધાવાન અને દોષદૃષ્ટિથી રહિત હોય— એવા વિદ્વાન પુરુષને દાન અને માનથી અનુગ્રહ કરીને વાચક તરીકે નિયુક્ત કરવો જોઈએ, જેથી ધર્મની મર્યાદા સ્થિર રહે.

Verse 20

रूपवान्‌ सुभगो दान्त: सत्यवादी जितेन्द्रिय: । दानमानगृहीतश्न कार्यो भवति वाचक:,जो बाहर-भीतरसे पवित्र, शीलवानू, सदाचारी, शुद्ध वस्त्र धारण करनेवाला, जितेन्द्रिय, संस्कारसम्पन्न, सम्पूर्ण शास्त्रोंका तत्त्वज्ञ, श्रद्धालू, दोषदृष्टिसे रहित, रूपवान्‌, सौभाग्यशाली, मनको वशगमें रखनेवाला, सत्यवादी और जितेन्द्रिय हो, ऐसे विद्वान्‌ पुरुषको दान और मानसे अनुगृहीत करके वाचक बनाना चाहिये

જે રૂપવાન, સुभગ, દાંત (સંયમી), સત્યવાદી અને જિતેન્દ્રિય હોય— એવા વિદ્વાનને દાન અને માનથી અનુગ્રહ કરીને વાચક તરીકે નિયુક્ત કરવો જોઈએ.

Verse 21

अविलम्बमनायस्तमद्रुतं धीरमूर्जितम्‌ । असंसक्ताक्षरपदं स्वरभावसमन्वितम्‌,कथावाचकको न तो बहुत रुक-रुककर कथा बाँचनी चाहिये और न बहुत जल्दी ही। आरामके साथ धीरगतिसे अक्षरों और पदोंका स्पष्ट उच्चारण करते हुए उच्चस्वरसे कथा बाँचनी चाहिये। मीठे स्वरसे भावार्थ समझाकर कथा कहनी चाहिये

કથાવાચન ન તો બહુ અટકાટક કરીને કરવું, ન તો અતિ ઝડપથી. તે સહજ, ધીર અને ઓજસ્વી ગતિથી થવું જોઈએ; અક્ષર અને પદ એકબીજામાં ગૂંથાઈ ન જાય તેમ સ્પષ્ટ ઉચ્ચાર થવો જોઈએ; અને સ્વર તથા ભાવનો યોગ્ય મેળ હોવો જોઈએ— ત્યારે અર્થ મીઠાશથી પ્રગટ થાય છે.

Verse 22

त्रिषष्टिवर्णसंयुक्तमष्टस्थानसमीरितम्‌ । वाचयेद्‌ वाचक: स्वस्थ: स्वासीन: सुसमाहित:,तिरसठ अक्षरोंका उनके आठों स्थानोंसे ठीक-ठीक उच्चारण करे। कथा सुनाते समय वाचकके लिये स्वस्थ और एकाग्रचित्त होना आवश्यक है। उसके लिये आसन ऐसा होना चाहिये जिसपर वह सुखपूर्वक बैठ सके

ત્રેસઠ વર્ણોથી યુક્ત પાઠને ઉચ્ચારના આઠ સ્થાનો મુજબ યોગ્ય રીતે ઉચ્ચારીને વાચકે વાંચવું જોઈએ. કથા કહેતી વેળાએ વાચક સ્વસ્થ, સુખાસન પર બેઠેલો અને સારી રીતે એકાગ્ર હોવો જરૂરી છે.

Verse 23

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्‌ | देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्‌,अन्तर्यामी नारायणस्वरूप भगवान्‌ श्रीकृष्ण, (उनके नित्य सखा) नरस्वरूप नरश्रेष्ठ अर्जुन, (उनकी लीला प्रकट करनेवाली) भगवती सरस्वती और (उन लीलाओंका संकलन करनेवाले) महर्षि वेदव्यासको नमस्कार करके जय (महाभारत)-का पाठ करना चाहिये

નારાયણને નમસ્કાર કરીને, તેમજ નરશ્રેષ્ઠ નર (અર્જુન)ને પણ; દેવી સરસ્વતી અને વ્યાસને વંદન કરીને— ત્યારબાદ ‘જય’ (મહાભારત)નું પાઠ કરવું જોઈએ.

Verse 24

ईदृशाद्‌ वाचकादू राजन श्रुत्वा भारत भारतम्‌ | नियमस्थ: शुचि: श्रोता शृण्वन्‌ स फलमश्षुते,राजन! भरतनन्दन! नियमपरायण पवित्र श्रोता ऐसे वाचकसे महाभारतकी कथा सुनकर श्रवणका पूरा-पूरा फल पाता है

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજન, ભરતનંદન! આવા યોગ્ય વાચક પાસેથી મહાભારત સાંભળે ત્યારે નિયમનિષ્ઠ, શુચિ અને સંયમી શ્રોતા શ્રવણનું પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 25

पारणं प्रथम प्राप्प द्विजान्‌ कामैश्न तर्पयन्‌ । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं वै लभते नर:,जो मनुष्य प्रथम पारणके समय ब्राह्मणोंको अभीष्ट वस्तुएँ देकर तृप्त करता है वह अग्निष्टोम यज्ञका फल पाता है। उसे अप्सराओंसे भरा हुआ विमान प्राप्त होता है और वह प्रसन्नतापूर्वक एकाग्रचित्त हो देवताओंके साथ स्वर्गलोकमें जाता है

વૈશંપાયન બોલ્યા—પ્રથમ પારણના સમયે જે મનુષ્ય દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) ઇચ્છિત દાન આપી તૃપ્ત કરે છે, તે નિશ્ચયે અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 26

अप्सरोगणसंकीर्ण विमानं लभते महत्‌ | प्रहृष्ट: स तु देवैश्व दिवं याति समाहित:,जो मनुष्य प्रथम पारणके समय ब्राह्मणोंको अभीष्ट वस्तुएँ देकर तृप्त करता है वह अग्निष्टोम यज्ञका फल पाता है। उसे अप्सराओंसे भरा हुआ विमान प्राप्त होता है और वह प्रसन्नतापूर्वक एकाग्रचित्त हो देवताओंके साथ स्वर्गलोकमें जाता है

તેને અપ્સરાઓના સમૂહથી ભરેલું મહાન વિમાન પ્રાપ્ત થાય છે; તે હર્ષિત થઈ, એકાગ્રચિત્તે, દેવતાઓ સાથે સ્વર્ગે જાય છે.

Verse 27

द्वितीयं पारणं प्राप्प सो$तिरात्रफलं लभेत्‌ । सर्वरत्नमयं दिव्यं विमानमधिरोहति,जो मनुष्य दूसरा पारण पूरा करता है उसे अतिरात्र यज्ञका फल मिलता है। वह सर्वरत्नमय दिव्य विमानपर आरूढ़ होता है

બીજું પારણ પૂર્ણ કરવાથી તે અતિરાત્ર યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે અને સર્વરત્નમય દિવ્ય વિમાન પર આરોહણ કરે છે.

Verse 28

दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यगन्धविभूषित: । दिव्याड्भदधरो नित्यं देवलोके महीयते,वह दिव्य माला और दिव्य वस्त्र धारण करता, दिव्य चन्दनसे चर्चित एवं दिव्य सुगन्धसे वासित होता और दिव्य अंगद धारण करके सदा देवलोकमें सम्मानित होता है

તે દિવ્ય માળા અને દિવ્ય વસ્ત્રો ધારણ કરે છે, દિવ્ય સુગંધોથી વિભૂષિત રહે છે, દિવ્ય અંગદ પહેરે છે અને દેવલોકમાં સદા માન પામે છે.

Verse 29

तृतीयं पारणं प्राप्प द्वादशाहफलं लभेत्‌ । वसत्यमरसंकाशो वर्षाण्ययुतशो दिवि,तीसरा पारण पूरा करनेपर मनुष्य द्वादशाहयज्ञका फल पाता है और देवताओंके तुल्य तेजस्वी होकर हजारों वर्षोतक स्वर्गलोकमें निवास करता है

વૈશંપાયન બોલ્યા— ત્રીજું પારણ પૂર્ણ કરનાર મનુષ્યને દ્વાદશાહ યજ્ઞ જેટલું પુણ્યફળ મળે છે. અમરો સમાન તેજસ્વી બની તે સ્વર્ગમાં અયુત (દસ હજારોનાં) વર્ષો સુધી વસે છે.

Verse 30

चतुर्थे वाजपेयस्य पठ्चमे द्विगुणं फलम्‌ । उदितादित्यसंकाशं ज्वलन्तमनलोपमम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— ચોથા (પારણમાં) વાજપેય યજ્ઞનું ફળ મળે છે અને પાંચમામાં તે દ્વિગુણ થાય છે. તે ઉદયતા સૂર્ય સમાન દીપ્ત, પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમાન તેજસ્વી બને છે.

Verse 31

विमान विबुधै: सार्धमारुह् दिवि गच्छति । वर्षायुतानि भवने शक्रस्य दिवि मोदते

વૈશંપાયન બોલ્યા— તે દેવતાઓ સાથે વિમાનમાં આરોહણ કરીને સ્વર્ગે જાય છે. ત્યાં શક્ર (ઇન્દ્ર)ના ભવનમાં અયુત વર્ષો સુધી આનંદ કરે છે.

Verse 32

चौथे पारणमें वाजपेय-यज्ञका और पाँचवेंमें उससे दूना फल प्राप्त होता है। वह पुरुष उदयकालके सूर्य तथा प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी विमानपर आरूढ़ हो देवताओंके साथ स्वर्गलोकमें जाता है और वहाँ इन्द्रभवनमें दस हजार वर्षोतक आनन्द भोगता है ।। षष्ठे द्विगुणमस्तीति सप्तमे त्रिगुणं फलम्‌ । कैलासशिखराकार वैदूर्यमणिवेदिकम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— છઠ્ઠા (પારણમાં) ફળ દ્વિગુણ કહેવાય છે અને સાતમામાં તે ત્રિગુણ થાય છે. (ત્યારે) કૈલાસ-શિખર સમાન એક દિવ્ય નિવાસ મળે છે, જે વૈદૂર્ય મણિઓથી જડિત વેદિકા પર સ્થિત છે.

Verse 33

परिक्षिप्तं च बहुधा मणिविद्रुम भूषितम्‌ । विमान समधिष्ठाय कामगं साप्सरोगणम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— તે અનેક રીતે શોભિત અને મણિ તથા વિદ્રુમ (પ્રવાળ)થી અલંકૃત હતું. અપ્સરાઓના ગણ સાથે તેઓ ઇચ્છાનુસાર ગમન કરનાર તે વિમાન પર આરોહણ કર્યા.

Verse 34

सर्वाल्लोकान्‌ विचरते द्वितीय इव भास्कर: । छठे पारणमें इससे दूना और सातवेंमें तिगुना फल मिलता है। वह मनुष्य अप्सराओंसे भरे हुए और इच्छानुसार चलनेवाले, कैलासशिखरकी भाँति उज्ज्वल, वैदूर्यमणिकी वेदियोंसे विभूषित, नाना प्रकारसे सुसज्जित तथा मणियों और मूँगोंसे अलंकृत विमानपर बैठकर दूसरे सूर्यकी भाँति सम्पूर्ण लोकोंमें विचरता है || ३२-३३ ई ।। अष्टमे राजसूयस्य पारणे लभते फलम्‌,आठवें पारणमें मनुष्य राजसूय यज्ञका फल पाता है। वह मनके समान वेगशाली और चन्द्रमाकी किरणोंके समान रंगवाले श्वेत घोड़ोंसे जुते हुए चन्द्रोदयतुल्य रमणीय विमानपर आरूढ़ होता है

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તે બીજા સૂર્યની જેમ સર્વ લોકોમાં વિહરે છે. છઠ્ઠા પારણે ફળ દ્વિગુણું થાય છે અને સાતમા પારણે ત્રિગુણું; ત્યારે તે અપ્સરાઓથી પરિભ્રમિત, ઇચ્છાનુસાર ગમન કરનાર, કૈલાસશિખર સમાન ઉજ્જ્વલ, વૈદૂર્યમણિની વેદિકાઓથી વિભૂષિત, નાનાપ્રકારથી સુસજ્જ અને મણિ તથા પ્રવાળથી અલંકૃત એવા વિમાન પર આરુઢ થઈ બીજા ભાસ્કર સમાન સર્વ લોકોમાં વિહરે છે. આઠમા પારણે તે રાજસૂય યજ્ઞનું ફળ પામે છે; મનોજવ, ચંદ્રકિરણ સમાન વર્ણના શ્વેત અશ્વોથી જોડાયેલ, ચંદ્રોદય સમાન રમ્ય વિમાન પર ચઢે છે.

Verse 35

चन्द्रोदयनिभं रम्यं विमानमधिरोहति । चन्द्ररश्मिप्रतीकाशैह्यैर्युक्ते मनोजवै:,आठवें पारणमें मनुष्य राजसूय यज्ञका फल पाता है। वह मनके समान वेगशाली और चन्द्रमाकी किरणोंके समान रंगवाले श्वेत घोड़ोंसे जुते हुए चन्द्रोदयतुल्य रमणीय विमानपर आरूढ़ होता है

તે ચંદ્રોદય સમાન રમ્ય વિમાન પર આરુઢ થાય છે; તે મનોજવ અને ચંદ્રકિરણ સમાન વર્ણના શ્વેત અશ્વોથી યુક્ત હોય છે.

Verse 36

सेव्यमानो वरस्त्रीणां चन्द्रात्‌ कान्ततरैर्मुखै: । मेखलानां निनादेन नूपुराणां च निः:स्वनै:

તે ઉત્તમ સ્ત્રીઓ દ્વારા સેવિત થાય છે, જેમના મુખ ચંદ્ર કરતાં પણ વધુ કાંતિમય છે; અને તેમની મેખલાઓની ઝંકાર તથા નૂપુરોની સ્વચ્છ ધ્વનિથી ત્યાં ગુંજારવ થાય છે.

Verse 37

नवमे क्रतुराजस्य वाजिमेधस्य भारत,भारत! नवाँ पारण पूर्ण होनेपर श्रोताको यज्ञोंके राजा अश्वमेधका फल प्राप्त होता है। वह सोनेके खंभों और छज्जोंसे सुशोभित, वैदूर्यमणिकी बनी हुई वेदियोंसे विभूषित, चारों ओरसे जाम्बूनदमय दिव्य वातायनोंसे अलंकृत, स्वर्गवासी गन्धर्वों एवं अप्सराओंसे सेवित दिव्य विमानपर आरूढ़ हो अपनी उत्कृष्ट शोभासे प्रकाशित होता हुआ स्वर्गमें दूसरे देवताकी भाँति देवताओंके साथ आनन्द भोगता है। उसके अंगोंमें दिव्य माला एवं दिव्य वस्त्र शोभा पाते हैं तथा वह दिव्य चन्दनसे चर्चित होता है

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે ભારત! નવમું પારણ પૂર્ણ થતાં શ્રોતાને યજ્ઞોના રાજા અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. તે સોનાના સ્તંભો અને છત્ર/છજ્જાઓથી શોભિત, વૈદૂર્યમણિની વેદિકાઓથી વિભૂષિત, ચારેય તરફ જાંબૂનદ-સુવર્ણના દિવ્ય ગવાક્ષોથી ઘેરાયેલ, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓથી સેવિત એવા દિવ્ય વિમાન પર આરુઢ થાય છે. પોતાની ઉત્તમ તેજસ્વિતાથી પ્રકાશિત થઈ તે સ્વર્ગમાં બીજા દેવતા સમાન દેવતાઓ સાથે આનંદ ભોગવે છે. તેના અંગો પર દિવ્ય માળા અને દિવ્ય વસ્ત્રો શોભે છે અને તે દિવ્ય ચંદનથી અનુલેપિત રહે છે.

Verse 38

काञ्चनस्तम्भनिर्यूहवैदूर्यकृतवेदिकम्‌ । जाम्बूनदमर्यैर्दिव्यैर्गवाक्षै: सर्वतो वृतम्‌,भारत! नवाँ पारण पूर्ण होनेपर श्रोताको यज्ञोंके राजा अश्वमेधका फल प्राप्त होता है। वह सोनेके खंभों और छज्जोंसे सुशोभित, वैदूर्यमणिकी बनी हुई वेदियोंसे विभूषित, चारों ओरसे जाम्बूनदमय दिव्य वातायनोंसे अलंकृत, स्वर्गवासी गन्धर्वों एवं अप्सराओंसे सेवित दिव्य विमानपर आरूढ़ हो अपनी उत्कृष्ट शोभासे प्रकाशित होता हुआ स्वर्गमें दूसरे देवताकी भाँति देवताओंके साथ आनन्द भोगता है। उसके अंगोंमें दिव्य माला एवं दिव्य वस्त्र शोभा पाते हैं तथा वह दिव्य चन्दनसे चर्चित होता है

તે (વિમાન) સોનાના સ્તંભો અને બહાર નીકળતા છજ્જાઓથી શોભિત હતું, વૈદૂર્યમણિની વેદિકાઓથી વિભૂષિત હતું અને ચારેય તરફ જાંબૂનદ-સુવર્ણના દિવ્ય ગવાક્ષોથી ઘેરાયેલું હતું.

Verse 39

सेवितं चाप्सर: सड्घैर्गन्धर्वैर्देविचारिभि: । विमानं समधिष्ठाय श्रिया परमया ज्वलन्‌,भारत! नवाँ पारण पूर्ण होनेपर श्रोताको यज्ञोंके राजा अश्वमेधका फल प्राप्त होता है। वह सोनेके खंभों और छज्जोंसे सुशोभित, वैदूर्यमणिकी बनी हुई वेदियोंसे विभूषित, चारों ओरसे जाम्बूनदमय दिव्य वातायनोंसे अलंकृत, स्वर्गवासी गन्धर्वों एवं अप्सराओंसे सेवित दिव्य विमानपर आरूढ़ हो अपनी उत्कृष्ट शोभासे प्रकाशित होता हुआ स्वर्गमें दूसरे देवताकी भाँति देवताओंके साथ आनन्द भोगता है। उसके अंगोंमें दिव्य माला एवं दिव्य वस्त्र शोभा पाते हैं तथा वह दिव्य चन्दनसे चर्चित होता है

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— અપ્સરાઓના સમૂહો અને સ્વર્ગમાં વિચરતા ગંધર્વો દ્વારા સેવિત તે દિવ્ય વિમાન પર આરોહણ કરી આસનસ્થ થયો; હે ભારત, પરમ શોભાથી જ્વલંત થઈ તે પ્રકાશિત થયો।

Verse 40

दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यचन्दनरूषित: । मोदते दैवतै: सार्थ दिवि देव इवापर:,भारत! नवाँ पारण पूर्ण होनेपर श्रोताको यज्ञोंके राजा अश्वमेधका फल प्राप्त होता है। वह सोनेके खंभों और छज्जोंसे सुशोभित, वैदूर्यमणिकी बनी हुई वेदियोंसे विभूषित, चारों ओरसे जाम्बूनदमय दिव्य वातायनोंसे अलंकृत, स्वर्गवासी गन्धर्वों एवं अप्सराओंसे सेवित दिव्य विमानपर आरूढ़ हो अपनी उत्कृष्ट शोभासे प्रकाशित होता हुआ स्वर्गमें दूसरे देवताकी भाँति देवताओंके साथ आनन्द भोगता है। उसके अंगोंमें दिव्य माला एवं दिव्य वस्त्र शोभा पाते हैं तथा वह दिव्य चन्दनसे चर्चित होता है

દિવ્ય માળા અને દિવ્ય વસ્ત્રો ધારણ કરીને, દિવ્ય ચંદનથી અનુલેપિત થઈ, તે સ્વર્ગમાં દેવતાઓ સાથે આનંદ કરે છે; હે ભારત, જાણે બીજો દેવ જ હોય તેમ।

Verse 41

दशमं पारणं प्राप्य द्विजातीनभिवन्द्य च । किंकिणीजालनिर्घोषं पताकाध्वजशोभितम्‌

દસમું પારણ પ્રાપ્ત કરીને અને દ્વિજોને અભિવંદન કરીને, તેઓ કિંકિણીના જાળની ઝંકારથી ગુંજતું, પતાકા અને ધ્વજોથી શોભિત સ્થાન પર પહોંચ્યા।

Verse 42

रत्नवेदिकसम्बाधं वैदूर्यममणितोरणम्‌ । हेमजालपरिक्षिप्तं प्रवालवलभीमुखम्‌

તે રત્નમય વેદિકાઓથી ઘન રીતે શોભિત, વૈદૂર્યમણિના તોરણોથી યુક્ત, હેમજાળથી પરિચ્છિપ્ત અને પ્રવાળવર્ણી તેજ ધરાવતા મુખભાગ તથા છજ્જાઓવાળું હતું।

Verse 43

गन्धर्वैर्गीतकुशलैरप्सरोभिश्व शोभितम्‌ । विमान॑ सुकृतावासं सुखेनैवोपपद्यते

ગીતમાં કુશળ ગંધર્વો અને અપ્સરાઓથી શોભિત તે વિમાન—સુકૃતનું નિવાસસ્થાન—તેના પાસે સહેજે જ આવી પહોંચે છે।

Verse 44

दसवाँ पारण पूरा होनेपर ब्राह्मणोंको प्रणाम करनेके पश्चात्‌ श्रोताको पुण्यनिकेतन विमान अनायास ही प्राप्त हो जाता है। उसमें छोटी-छोटी घंटियोंसे युक्त झालरें लगी होती हैं और उनसे मधुर ध्वनि फैलती रहती है। बहुत-सी ध्वजा-पताकाएँ उस विमानकी शोभा बढ़ाती हैं। उनमें जगह-जगह रत्नमय चबूतरे बने होते हैं। वैदूर्य-यमणिका बना हुआ फाटक लगा होता है। सब ओरसे सोनेकी जालीद्वारा वह विमान घिरा होता है। उसके छज्जोंके नीचे मूँगे जड़े होते हैं। संगीतकुशल गण्धर्वों और अप्सराओंसे उस विमानकी शोभा और बढ़ जाती है ।। मुकुटेनाग्निवर्णेन जाम्बूनदविभूषिणा । दिव्यचन्दनदिग्धाड़ो दिव्यमाल्यविभूषित:,उसपर बैठा हुआ पुण्यात्मा पुरुष अग्नितुल्य तेजस्वी मुकुटसे अलंकृत तथा जाम्बूनदके आभूषणोंसे विभूषित होता है। उसका शरीर दिव्य चन्दनसे चर्चित तथा दिव्य मालाओंसे विभूषित होता है। दिव्य भोगोंसे सम्पन्न हो वह दिव्य लोकोंमें विचरता है और देवताओंकी कृपासे उत्कृष्ट शोभा-सम्पत्ति प्राप्त कर लेता है

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— તે દિવ્ય વિમાનમાં બેઠેલો પુણ્યાત્મા પુરુષ અગ્નિવર્ણ તેજસ્વી મુકુટથી શોભિત થાય છે અને શુદ્ધ જાંબૂનદ સોનાના આભૂષણોથી વિભૂષિત રહે છે. તેના અંગો પર દિવ્ય ચંદનનો લેપ છે અને તે સ્વર્ગીય માળાઓથી અલંકૃત છે. દિવ્ય ભોગોથી સમન્વિત થઈ તે દિવ્ય લોકોમાં વિહરે છે; અને દેવતાઓના પ્રસાદથી પરમ શ્રી તથા ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરે છે—આ ધર્માચરણ અને વિનયનું ફળ કહેવાયું છે.

Verse 45

दिव्यॉल्लोकान्‌ विचरति दिव्यैर्भोगै: समन्वित: । विबुधानां प्रसादेन श्रिया परमया युत:,उसपर बैठा हुआ पुण्यात्मा पुरुष अग्नितुल्य तेजस्वी मुकुटसे अलंकृत तथा जाम्बूनदके आभूषणोंसे विभूषित होता है। उसका शरीर दिव्य चन्दनसे चर्चित तथा दिव्य मालाओंसे विभूषित होता है। दिव्य भोगोंसे सम्पन्न हो वह दिव्य लोकोंमें विचरता है और देवताओंकी कृपासे उत्कृष्ट शोभा-सम्पत्ति प्राप्त कर लेता है

દિવ્ય ભોગોથી સમન્વિત થઈ તે દિવ્ય લોકોમાં વિહરે છે; અને વિબુધોના પ્રસાદથી પરમ શ્રી તથા ઐશ્વર્યથી યુક્ત થાય છે.

Verse 46

अथ वर्षगणानेवं स्वर्गलोके महीयते । ततो गन्धर्वसहित: सहस्राण्येकविंशतिम्‌

આ રીતે સ્વર્ગલોકમાં તે દેવગણો દ્વારા સન્માનિત થાય છે. ત્યારબાદ ગંધર્વો સાથે તે આગળ વધે છે—એકવીસ સહસ્ર (સંખ્યા/પરિમાણ) સુધી.

Verse 47

दिव्ययानविमानेषु लोकेषु विविधेषु च

તેઓ દિવ્ય યાન-વિમાનોમાં અને વિવિધ લોકોમાં (દેખાય/વિહરે) છે.

Verse 48

ततः सूर्यस्य भवने चन्द्रस्य भवने तथा

ત્યારબાદ તેઓ સૂર્યના ભવનમાં પહોંચ્યા, અને તેમ જ ચંદ્રના ભવનમાં પણ.

Verse 49

एवमेतन्महाराज नात्र कार्या विचारणा

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“મહારાજ, એમ જ છે; અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.”

Verse 50

श्रद्धधानेन वै भाव्यमेवमाह गुरुर्मम । महाराज! ठीक ऐसी ही बात है। इस विषयमें कोई अन्यथा विचार नहीं करना चाहिये। मेरे गुरुका कथन है कि महाभारतकी इस महिमा और फलपर श्रद्धा रखनी चाहिये ।। ४९६ || वाचकस्य तु दातव्यं मनसा यद्‌ यदिच्छति,हस्त्यश्वरथयानानि वाहनानि विशेषत: । वाचकको उसके मनमें जिस-जिस वस्तुकी इच्छा हो वह सब देनी चाहिये। हाथी, घोड़े, रथ, पालकी तथा दूसरे-दूसरे वाहन विशेषरूपसे देने चाहिये

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“આ વિષયમાં શ્રદ્ધા રાખવી જોઈએ—એવું મારા ગુરુએ કહ્યું છે. મહારાજ, વાત સાચે એવી જ છે; આ બાબતમાં વિરુદ્ધ વિચાર ન કરવો. મહાભારતની મહિમા અને તેના ફળ પર વિશ્વાસ રાખવો—આ મારા ગુરુનો ઉપદેશ છે. ઉપરાંત, વાચકના મનમાં જે-જે ઇચ્છા હોય તે બધું તેને આપવું—ખાસ કરીને હાથી, ઘોડા, રથ, પાલકી વગેરે વાહનો।”

Verse 51

कटके कुण्डले चैव ब्रह्मुसूत्रं तथा परम्‌,कड़े, कुण्डल, यज्ञोपवीत, विचित्र वस्त्र और विशेषत: गनन्‍्ध अर्पित करके वाचककी देवताके समान पूजा करनी चाहिये। ऐसा करनेवाला श्रोता भगवान्‌ विष्णुके लोकमें जाता है

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“કંકણ, કુંડળ અને યજ્ઞોપવીત, તેમજ અન્ય આભૂષણો, વિચિત્ર વસ્ત્રો અને ખાસ કરીને સુગંધિત દ્રવ્યો અર્પણ કરીને વાચકની દેવતાની જેમ પૂજા કરવી જોઈએ. આમ કરનાર શ્રોતા ભગવાન વિષ્ણુના લોકને પામે છે.”

Verse 52

वस्त्र चैव विचित्र च गन्धं चैव विशेषत: । देववत्‌ पूजयेत्‌ तं तु विष्णुलोकमवाप्नुयात्‌,कड़े, कुण्डल, यज्ञोपवीत, विचित्र वस्त्र और विशेषत: गनन्‍्ध अर्पित करके वाचककी देवताके समान पूजा करनी चाहिये। ऐसा करनेवाला श्रोता भगवान्‌ विष्णुके लोकमें जाता है

વિવિધ રંગીન વસ્ત્રો અને ખાસ કરીને સુગંધિત દ્રવ્યો અર્પણ કરીને, તે વાચકની દેવતાની જેમ પૂજા કરવી; આમ કરનાર વિષ્ણુલોકને પામે છે.

Verse 53

अतः: पर प्रवक्ष्यामि यानि देयानि भारते । वाच्यमाने तु विप्रेभ्यो राजन्‌ पर्वणि पर्वणि,राजन! भरतश्रेष्ठ) महाभारतकी कथा प्रारम्भ हो जानेपर प्रत्येक पर्वमें क्षत्रियोंकी जाति, देश, सत्यता, माहात्म्य, धर्म और वृत्तिको जानकर ब्राह्मणोंको जो-जो वस्तुएँ अर्पित करनी चाहिये, अब उनका वर्णन करूँगा

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“હવે આગળ હું ‘ભારત’ (મહાભારત)માં કયા દાન આપવા યોગ્ય છે તે વર્ણવીશ. રાજન, જ્યારે બ્રાહ્મણો માટે કથા વંચાઈ રહી હોય, ત્યારે દરેક પર્વમાં યોગ્ય દાન અર્પણ કરવું જોઈએ.”

Verse 54

जातिं देशं च सत्यं च माहात्म्यं भरतर्षभ | धर्म वृत्ति च विज्ञाय क्षत्रियाणां नराधिप,राजन! भरतश्रेष्ठ) महाभारतकी कथा प्रारम्भ हो जानेपर प्रत्येक पर्वमें क्षत्रियोंकी जाति, देश, सत्यता, माहात्म्य, धर्म और वृत्तिको जानकर ब्राह्मणोंको जो-जो वस्तुएँ अर्पित करनी चाहिये, अब उनका वर्णन करूँगा

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— હે ભરતશ્રેષ્ઠ રાજન! મહાભારતની કથા આરંભ થયા પછી, દરેક પર્વમાં ક્ષત્રિયોની જાતિ, દેશ, સત્યનિષ્ઠા, મહાત્મ્ય તેમજ ધર્મ અને આચારવૃત્તિ જાણી, બ્રાહ્મણોને જે જે અર્પણ કરવું જોઈએ, તેનું વર્ણન હવે હું કરું છું.

Verse 55

स्वस्ति वाच्य द्विजानादौ ततः कार्ये प्रवर्तिते । समाप्ते पर्वणि ततः स्वशकक्‍्त्या पूजयेद्‌ द्विजान्‌,पहले ब्राह्मणोंसे स्वस्तिवाचन कराकर कथावाचनका कार्य प्रारम्भ कराये। फिर पर्व समाप्त होनेपर अपनी शक्तिके अनुसार उन ब्राह्मणोंकी पूजा करे

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— પ્રથમ દ્વિજ બ્રાહ્મણો પાસેથી સ્વસ્તિવાચન કરાવી, પછી કથાવાચન/અનુષ્ઠાનનું કાર્ય આરંભ કરાવવું. પર્વ પૂર્ણ થયા પછી, પોતાની શક્તિ અનુસાર તે બ્રાહ્મણોની પૂજા-સત્કાર કરવો.

Verse 56

आदी तु वाचकं चैव वस्त्रगन्धसमन्वितम्‌ | विधिवद्‌ भोजयेद्‌ राजन्‌ मधु पायसमुनत्तमम्‌,राजन्‌! आदिपर्वकी कथाके समय वाचकको नूतन वस्त्र पहनाकर चन्दन आदिसे उसकी पूजा करे और विधिपूर्वक उसे मीठी एवं उत्तम खीर भोजन कराये

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— રાજન! આરંભમાં વાચકને નવા વસ્ત્રો અને સુગંધિત ચંદનાદિથી સજાવી, વિધિપૂર્વક સન્માન કરવો; અને તેને મધુયુક્ત ઉત્તમ પાયસ (ખીર) ભોજન કરાવવું.

Verse 57

ततो मूलफलप्रायं पायसं मधुसर्पिषा । आस्तीके भोजयेदू राजन्‌ दद्याच्चैव गुडौदनम्‌,राजन! तत्पश्चात्‌ आस्तीकपर्वकी कथाके समय ब्राह्मणोंको मधु और घीसे युक्त खीर भोजन कराये। उस भोजनमें फल-मूलकी अधिकता होनी चाहिये। फिर गुड़ और भात दान करे

રાજન! ત્યારબાદ આસ્તીકપર્વના સમયે બ્રાહ્મણોને મધુ અને ઘીથી યુક્ત પાયસ (ખીર) ભોજન કરાવવું, જેમાં ફળ-મૂળનું પ્રમાણ વધુ હોય; અને પછી ગુડૌદન (ગોળ-ભાત) દાન આપવું.

Verse 58

अपूपैश्नैव पूपैश्न मोदकैश्व समन्वितम्‌ । सभापर्वणि राजेन्द्र हविष्यं भोजयेद्‌ द्विजान्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— રાજેન્દ્ર! સભાપર્વના અવસરે અપુપ, પુપ અને મોદક વગેરે સાથે હવિષ્ય (શુદ્ધ નૈવેદ્ય) દ્વારા દ્વિજ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું.

Verse 59

राजेन्द्र! सभापर्व आरम्भ होनेपर ब्राह्मणोंको पूओं, कचौड़ियों और मिठाइयोंके साथ खीर भोजन कराये ।। आरण्यके मूलफलैस्तर्पयेत्तु द्विजोत्तमान्‌ । अरणीपर्व चासाद्य जलकुम्भान्‌ प्रदापयेत्‌,वनपर्वमें श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको फल-मूलोंद्वारा तृप्त करे। अरणीपर्वमें पहुँचकर जलसे भरे हुए घडोंका दान करे

વૈશમ્પાયને કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર! સભાપર્વ આરંભ થાય ત્યારે બ્રાહ્મણોને ખીર સાથે પૂરી, કચોરી અને મીઠાઈઓ ખવડાવવી જોઈએ. આરણ્યકમાં શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને વનનાં મૂળ-ફળોથી તૃપ્ત કરવાં. અને અરણીપર્વે પહોંચીને પાણીથી ભરેલા કુંભો દાનમાં આપવા.

Verse 60

तर्पणानि च मुख्यानि वन्यमूलफलानि च । सर्वकामगुणोपेतं विप्रेभ्यो$न्नं प्रदापयेत्‌,इतना ही नहीं, जिनको खानेसे तृप्ति हो सके, ऐसे उत्तम-उत्तम जंगली मूल-फल और सभी अभीष्ट गुणोंसे सम्पन्न अन्न ब्राह्मणोंको दान करे

મુખ્ય તર્પણો અર્પણ કરવાં, ઉત્તમ વન્ય મૂળ-ફળ પણ આપવા; તેમજ સર્વ ઇચ્છિત ગુણોથી યુક્ત અન્ન બ્રાહ્મણોને દાન કરવું.

Verse 61

विराटपर्वणि तथा वासांसि विविधानि च । उद्योगे भरतश्रेष्ठ सर्वकामगुणान्वितम्‌

વિરાટપર્વમાં પણ વિવિધ પ્રકારનાં વસ્ત્રો (દાન કરવા); અને હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ઉદ્યોગપર્વમાં (અર્પણ-સત્કાર) સર્વ ઇચ્છિત ગુણોથી યુક્ત હોવો જોઈએ.

Verse 62

भोजनं भोजयेद्‌ विप्रान्‌ गन्धमाल्यैरलंकृतान्‌ । भरतश्रेष्ठ! विराटपर्वमें भाँति-भाँतिके वस्त्र दान करे तथा उद्योगपर्वमें ब्राह्मणोंकी चन्दन और फूलोंकी मालासे अलंकृत करके उन्हें सर्वगुणसम्पन्न अन्न भोजन कराये ॥। ६१ *॥] भीष्मपर्वणि राजेन्द्र दत्त्वा यानमनुत्तमम्‌

બ્રાહ્મણોને સુગંધ અને પુષ્પમાળાઓથી અલંકૃત કરીને તેમને ભોજન કરાવવું. વિરાટપર્વમાં વિવિધ પ્રકારનાં વસ્ત્રો દાન કરવા; અને ઉદ્યોગપર્વમાં પણ બ્રાહ્મણોને ચંદન અને ફૂલમાળાથી સન્માનિત કરીને સર્વગુણસંપન્ન અન્ન ભોજન કરાવવું.

Verse 63

द्रोणपर्वणि विप्रेभ्यो भोजनं परमार्चितम्‌

દ્રોણપર્વમાં બ્રાહ્મણોને પરમ આદર સાથે ભોજન કરાવવું.

Verse 64

शराक्ष देया राजेन्द्र चापान्यसिवरास्तथा । राजेन्द्र! द्रोणपर्वमें ब्राह्मणोंको परम उत्तम भोजन कराये और उन्हें धनुष, बाण तथा उत्तम खड्ग प्रदान करे ।। ६३ $ ।। कर्णपर्वण्यपि तथा भोजन सार्वकामिकम्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે રાજેન્દ્ર, રક્ષણસામગ્રી દાનમાં આપવી, તેમજ ધનુષ્યો અને ઉત્તમ ખડ્ગો પણ. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, દ્રોણપર્વમાં બ્રાહ્મણોને પરમ ઉત્તમ ભોજન કરાવવું અને તેમને ધનુષ, બાણ તથા શ્રેષ્ઠ શસ્ત્રો પ્રદાન કરવાં. કર્ણપર્વમાં પણ સર્વકામ પૂર્ણ કરે એવું ભોજન ગોઠવવું.

Verse 65

विप्रेभ्य: संस्कृतं सम्यग्‌ दद्यात्‌ संयतमानस: । कर्णपर्वमें भी ब्राह्मणोंको अच्छे ढंगसे तैयार किया हुआ सबकी रुचिके अनुकूल उत्तम भोजन दे और अपने मनको वशमें रखे ।। ६४ $ ।। शल्यपर्वणि राजेन्द्र मोदकै: सगुडौदनै:

સંયત મનવાળો પુરુષ બ્રાહ્મણોને સારી રીતે તૈયાર કરેલું (સંસ્કૃત) ભોજન યોગ્ય રીતે આપે. કર્ણપર્વમાં પણ બ્રાહ્મણોને તેમની રુચિ પ્રમાણે ઉત્તમ રીતે બનાવેલું શ્રેષ્ઠ ભોજન આપે. હે રાજેન્દ્ર, શલ્યપર્વમાં મોદક અને ગોળવાળા ભાતથી તેમને આનંદિત કરે.

Verse 66

गदापर्वण्यपि तथा मुद्गमिश्र॑ प्रदापयेत्‌

ગદાપર્વમાં પણ તેવી જ રીતે મુદગ (મગ) મિશ્રિત અન્ન દાન કરાવવું.

Verse 67

स्त्रीपर्वणि तथा र्नैस्तर्पयेत्तु द्विजोत्तमान्‌ । गदापर्वमें भी मूँग मिलाये हुए चावलका दान करे। स्त्रीपर्वमें रत्नोंद्वारा श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको तृप्त करे ।। घृतौदनं पुरस्ताच्च ऐषीके दापयेत्‌ पुन:

સ્ત્રીપર્વમાં રત્નો દ્વારા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કરે. અને અગાઉ ઐષીક પ્રસંગમાં પણ ઘૃતૌદનનું દાન ફરી કરાવે.

Verse 68

शान्तिपर्वण्यपि तथा हविष्यं भोजयेद्‌ द्विजान्‌

શાંતિપર્વમાં પણ તેવી જ રીતે દ્વિજોને હવિષ્ય (યજ્ઞોપયોગી પવિત્ર અન્ન) ભોજન કરાવવું.

Verse 69

आश्चमेधिकमासाद्य भोजन सार्वकामिकम्‌ | शान्तिपर्वमें भी ब्राह्मणोंको हविष्य भोजन कराये। आश्वमेधिकपर्वमें पहुँचनेपर सबकी रुचिके अनुकूल उत्तम भोजन दे ।। ६८ ह ।। तथा<<श्रमनिवासे तु हविष्यं भोजयेद्‌ द्विजान्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— અશ્વમેધ-પર્વમાં પહોંચીને સર્વની યોગ્ય ઇચ્છાઓ સંતોષે એવું ભોજન કરાવવું. શાંતિ-પર્વમાં બ્રાહ્મણોને હવિષ્ય—પવિત્ર યજ્ઞીય અન્ન—ભોજન કરાવવું. અને અશ્વમેધ-પર્વમાં દરેકની રુચિ મુજબ ઉત્તમ ભોજન આપવું. તેમ જ શ્રમથી થાકેલાં લોકોના વિશ્રામસ્થાને પણ દ્વિજોને હવિષ્ય ભોજન કરાવવું.

Verse 70

महाप्रास्थानिके तद्वत्‌ सर्वकामगुणान्वितम्‌

મહાપ્રસ્થાનિક-પર્વમાં પણ એ જ રીતે કહ્યું છે— તે સર્વ વાંછિત ગુણો અને ઉત્તમતાથી યુક્ત છે.

Verse 71

हरिवंशसमाप्तौ तु सहस्नं भोजयेद्‌ द्विजान्‌

હરિવંશની સમાપ્તિએ એક હજાર દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) ભોજન કરાવવું.

Verse 72

तदर्धेनापि दातव्या दरिद्रेणापि पार्थिव,पृथ्वीनाथ! यदि श्रोता दरिद्र हो तो उसे भी आधी दक्षिणाके साथ गोदान अवश्य करना चाहिये। प्रत्येक पर्वकी समाप्तिपर विद्वान्‌ पुरुष सुवर्णसहित पुस्तक वाचकको समर्पित करे

વૈશંપાયન બોલ્યા— હે પાર્થિવ, હે પૃથ્વીનાથ! દરિદ્ર માણસે પણ દાન અવશ્ય કરવું—ભલે તે અડધી દક્ષિણાથી જ કેમ ન હોય. જો શ્રોતા દરિદ્ર હોય તો પણ અડધી દક્ષિણાસહ ગોદાન નિશ્ચય કરવું. અને દરેક પર્વની સમાપ્તિએ વિદ્વાન પુરુષ સુવર્ણসহિત પુસ્તક વાચકને અર્પણ કરે.

Verse 73

प्रतिपर्वसमाप्तौ तु पुस्तकं वै विचक्षण: । सुवर्णेन च संयुक्त वाचकाय निवेदयेत्‌,पृथ्वीनाथ! यदि श्रोता दरिद्र हो तो उसे भी आधी दक्षिणाके साथ गोदान अवश्य करना चाहिये। प्रत्येक पर्वकी समाप्तिपर विद्वान्‌ पुरुष सुवर्णसहित पुस्तक वाचकको समर्पित करे

વૈશંપાયન બોલ્યા— દરેક પર્વની સમાપ્તિએ વિવેકી પુરુષ સુવર્ણસહિત પુસ્તક વાચકને નિવેદિત કરે. હે પૃથ્વીનાથ! જો શ્રોતા દરિદ્ર હોય તો પણ અડધી દક્ષિણાસહ ગોદાન અવશ્ય કરવું જોઈએ.

Verse 74

हरिवंशे पर्वणि च पायसं तत्र भोजयेत्‌ । पारणे पारणे राजन्‌ यथावद्‌ भरतर्षभ

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજન, ભરતશ્રેષ્ઠ! હરિવંશ-પર્વના પાઠના પ્રસંગે પણ ત્યાં પાયસ (ખીર) ભોજનરૂપે કરાવવું જોઈએ. હે ભરતવૃષભ! દરેક પારણ સમયે યથાવિધિ આ કર્મ કરવું યોગ્ય છે.

Verse 75

राजन! भरतश्रेष्ठ! हरिवंशपर्वमें भी प्रत्येक पारणके समय ब्राह्मणोंको यथावत्‌ रूपसे खीर भोजन कराये ।। समाप्य सर्वा:ः प्रयत: संहिता: शास्त्रकोविद: । शुभे देशे निवेश्याथ क्षौमवस्त्राभिसंवृता:,इस प्रकार एकाग्रचित्त हो सब पर्वोकी संहिताओंको समाप्त करके शास्त्रवेत्ता पुरुषको चाहिये कि वह उन्हें रेशमी वस्त्रोंमें लपेटकर किसी उत्तम स्थानमें रखे और स्वयं स्नान आदिसे पवित्र हो श्वेत वस्त्र, फ़ूलकी माला तथा आभूषण धारण करके चन्दन-माला आदि उपचारोंसे उन संहिता-पुस्तककी पृथक्‌-पृथक्‌ विधिवत्‌ पूजा करे। पूजाके समय चित्तको एकाग्र एवं शुद्ध रखे। भाँति-भाँतिके उत्तम भक्ष्य, भोजन, पेय, माल्य तथा अन्य कमनीय वस्तुएँ भेंटके रूपमें चढ़ाये

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજન, ભરતશ્રેષ્ઠ! હરિવંશ-પર્વમાં પણ દરેક પારણ સમયે બ્રાહ્મણોને યથાવિધિ પાયસ (ખીર) ભોજન કરાવવું જોઈએ. સર્વ સંહિતાઓનું પ્રયત્નપૂર્વક સમાપન કરીને શાસ્ત્રકુશળ પુરુષે તેમને સુક્ષ્મ ક્ષૌમ/રેશમી વસ્ત્રમાં લપેટી શુભ સ્થાને સ્થાપિત કરવી. ત્યારબાદ સ્નાનાદિથી શુદ્ધ થઈ શ્વેત વસ્ત્ર, પુષ્પમાળા અને આભૂષણ ધારણ કરીને ચંદન, માલ્ય વગેરે ઉપચારોથી તે સંહિતા-પુસ્તકોની અલગ અલગ રીતે વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી. પૂજાકાળે ચિત્ત એકાગ્ર અને શુદ્ધ રાખીને ઉત્તમ ભક્ષ્ય, ભોજન, પેય, માલ્ય તથા અન્ય મનોહર વસ્તુઓ ભેટરૂપે અર્પણ કરવી.

Verse 76

शुक्लाम्बरधर: स्रग्वी शुचिर्भूत्वा स्‍्वलंकृतः । अर्चयेत यथान्यायं गन्धमाल्यै: पृथक्‌ पृथक्‌,इस प्रकार एकाग्रचित्त हो सब पर्वोकी संहिताओंको समाप्त करके शास्त्रवेत्ता पुरुषको चाहिये कि वह उन्हें रेशमी वस्त्रोंमें लपेटकर किसी उत्तम स्थानमें रखे और स्वयं स्नान आदिसे पवित्र हो श्वेत वस्त्र, फ़ूलकी माला तथा आभूषण धारण करके चन्दन-माला आदि उपचारोंसे उन संहिता-पुस्तककी पृथक्‌-पृथक्‌ विधिवत्‌ पूजा करे। पूजाके समय चित्तको एकाग्र एवं शुद्ध रखे। भाँति-भाँतिके उत्तम भक्ष्य, भोजन, पेय, माल्य तथा अन्य कमनीय वस्तुएँ भेंटके रूपमें चढ़ाये

શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરીને, માલાધારી બની, શુદ્ધ અને સુશોભિત થઈ, તે યથાન્યાય ગંધ અને માલ્યથી (સંહિતાઓની) અલગ અલગ રીતે પૂજા કરે. એકાગ્ર અને શુદ્ધ ચિત્તથી ઉત્તમ ભક્ષ્ય, ભોજન, પેય, માલ્ય તથા અન્ય મનોહર વસ્તુઓ અર્પણ કરે.

Verse 77

संहितापुस्तकान्‌ राजन्‌ प्रयतः सुसमाहित:ः । भक्ष्यैमल्यैश्न पेयैश्व कामैश्न विविधै: शुभ:,इस प्रकार एकाग्रचित्त हो सब पर्वोकी संहिताओंको समाप्त करके शास्त्रवेत्ता पुरुषको चाहिये कि वह उन्हें रेशमी वस्त्रोंमें लपेटकर किसी उत्तम स्थानमें रखे और स्वयं स्नान आदिसे पवित्र हो श्वेत वस्त्र, फ़ूलकी माला तथा आभूषण धारण करके चन्दन-माला आदि उपचारोंसे उन संहिता-पुस्तककी पृथक्‌-पृथक्‌ विधिवत्‌ पूजा करे। पूजाके समय चित्तको एकाग्र एवं शुद्ध रखे। भाँति-भाँतिके उत्तम भक्ष्य, भोजन, पेय, माल्य तथा अन्य कमनीय वस्तुएँ भेंटके रूपमें चढ़ाये

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજન! સંયમી અને સુસમાહિત બની સંહિતા-પુસ્તકોનું વિધિપૂર્વક સન્માન કરવું જોઈએ. ઉત્તમ ભક્ષ્ય, માલ્ય, પેય તથા અન્ય વિવિધ શુભ અને ઇચ્છનીય ભેટોથી, શુદ્ધ ચિત્ત રાખીને તેમની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 78

हिरण्यं च सुवर्ण च दक्षिणामथ दापयेत्‌ | सर्वत्र त्रिपलं स्वर्ण दातव्यं प्रयतात्मना,इसके बाद हिरण्य एवं सुवर्णकी दक्षिणा दे। मनको वशमें रखकर सभी पुस्तकोंपर तीन-तीन पल सोना चढ़ाना चाहिये

પછી હિરણ્ય અને સુવર્ણની દક્ષિણા આપવી. સંયત મનથી સર્વત્ર (વિધિ મુજબ) ત્રણ-ત્રણ પલ સોનું દાન કરવું જોઈએ.

Verse 79

तदर्थ पादशेषं वा वित्तशाव्यविवर्जितम्‌ । यद्‌ यदेवात्मनो<भीष्टं तत्‌ तद्‌ देयं द्विजातये,इतना न हो सके तो सबपर डेढ़-डेढ़ पल सोना चढ़ाये और यह भी सम्भव न हो तो पौन-पौन पल चढ़ाये; परंतु धन रहते हुए कंजूसी नहीं करनी चाहिये। जो-जो वस्तु अपनेको प्रिय लगती हो वही-वही ब्राह्मणको दानमें देनी चाहिये

જો સંપૂર્ણ પ્રમાણ આપવું શક્ય ન હોય તો બાકી રહેલો અંશ પણ અર્પણ કરવો—ધન હોવા છતાં કંજૂસાઈનો દોષ ન રહે. જે જે વસ્તુ પોતાને પ્રિય હોય, તે તે જ દ્વિજ (બ્રાહ્મણ)ને દાનમાં આપવી જોઈએ.

Verse 80

सर्वथा तोषयेद्‌ भक्त्या वाचकं गुरुमात्मन: । देवता: कीर्तयेत्‌ सर्वा नरनारायणौ तथा,कथावाचक अपना गुरु होता है, अतः उसके प्रति भक्तिभाव रखते हुए उसे सर्वथा संतुष्ट करना चाहिये। उस समय सम्पूर्ण देवताओं तथा भगवान्‌ नर-नारायणका कीर्तन करना चाहिये

કથાવાચક પોતાનો ગુરુ છે; તેથી ભક્તિભાવથી તેને સર્વ રીતે સંતોષવો જોઈએ. તે સમયે સર્વ દેવતાઓનું તથા નર-નારાયણનું પણ કીર્તન કરવું જોઈએ.

Verse 81

ततो गन्धैश्न माल्यैश्न स्वलंकृत्य द्विजोत्तमान्‌ | तर्पयेद्‌ विविधै: कामैदनिश्वलोच्चावचैस्तथा,तदनन्तर श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको चन्द्र और माला आदिसे विभूषित करके उन्हें नाना प्रकारकी मनोवाञ्छित वस्तुएँ और भाँति-भाँतिके छोटे-बड़े आवश्यक पदार्थ देकर संतुष्ट करे

ત્યારબાદ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને સુગંધ અને માળાઓથી અલંકૃત કરીને, વિવિધ ઇચ્છિત વસ્તુઓથી તથા નાના-મોટા જરૂરી દાનોથી તેમને તૃપ્ત કરવો જોઈએ.

Verse 82

अतितात्रस्य यज्ञस्थ फल प्राप्रोति मानव: । प्राप्तुयाच्च क्रतुफलं तथा पर्वणि पर्वणि,ऐसा करनेसे मनुष्यको अतिरात्र यज्ञका फल मिलता है तथा प्रत्येक पर्वकी समाप्तिपर ब्राह्मणकी पूजा करनेसे श्रौत यज्ञका फल प्राप्त होता है

આ રીતે કરવાથી મનુષ્યને અતિરાત્ર યજ્ઞનું ફળ મળે છે; અને દરેક પર્વની સમાપ્તિએ બ્રાહ્મણોની પૂજા કરવાથી શ્રૌત યજ્ઞનું ફળ પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 83

वाचको भरतमश्रेष्ठ व्यक्ताक्षरपदस्वर: | भविष्यं श्रावयेद्‌ विद्वान्‌ भारतं भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ) कथावाचकको विद्दवान्‌ होना चाहिये और प्रत्येक अक्षर, पद तथा स्वरका सुस्पष्ट उच्चारण करते हुए उसे महाभारत या हरिवंशके भविष्यपर्वकी कथा सुनानी चाहिये

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! વાચક વિદ્વાન હોવો જોઈએ અને દરેક અક્ષર, પદ તથા સ્વર સ્પષ્ટ કરીને ‘ભારત’ શ્રવણ કરાવવો જોઈએ; હે ભરતવૃષભ! તે ભવિષ્યપર્વ પણ (હરિવંશ પરંપરા મુજબ) પાઠ કરવો જોઈએ.

Verse 84

भुक्तवत्सु द्विजेन्द्रेष यथावत्‌ सम्प्रदापयेत्‌ । वाचकं भरतश्रेष्ठ भोजयित्वा स्वलंकृतम्‌,भरतभूषण! सम्पूर्ण कथाकी समाप्ति होनेके बाद श्रेष्ठ ब्राह्मणोंक भोजन कर लेनेपर उन्हें यथोचित दान देना चाहिये। फिर वाचकको भी वस्त्राभूषणोंसे अलंकृत करके उत्तम अन्न भोजन कराना चाहिये। इसके बाद उसे दान-मानसे संतुष्ट करना उचित है

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો ભોજન કરી લે ત્યાર પછી તેમને વિધિપૂર્વક યથોચિત દાન આપવું જોઈએ. પછી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, વસ્ત્રાભૂષણોથી અલંકૃત કથાવાચકનો સન્માન કરીને તેને ઉત્તમ અન્નથી ભોજન કરાવવું જોઈએ; ત્યારબાદ દાન-માનથી તેને સંતોષ આપવો યોગ્ય છે.

Verse 85

वाचके परितुष्टे तु शुभा प्रीतिरनुत्तमा । ब्राह्मणेषु तु तुष्टेषु प्रसन्ना: सर्वदेवता:,कथावाचकके संतुष्ट होनेपर ही परम उत्तम एवं मंगलमयी प्रीति प्राप्त होती है। ब्राह्मणोंके संतुष्ट होनेपर श्रोताके ऊपर समस्त देवता प्रसन्न होते हैं

કથાવાચક સંતોષ પામે ત્યારે પરમ ઉત્તમ અને મંગલમય પ્રીતિ ઉત્પન્ન થાય છે. અને બ્રાહ્મણો પ્રસન્ન થાય ત્યારે શ્રોતાપ્રતિ સર્વ દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 86

ततो हि वरणं कार्य द्विजानां भरतर्षभ | सर्वकामैर्यथान्यायं साधुभिश् पृथग्विधै:,इसलिये भरतश्रेष्ठ) साधुस्वभावके श्रोताओंको चाहिये कि वे न्यायपूर्वक ब्राह्मणोंका वरण करें तथा उनकी विभिन्न प्रकारकी समस्त इच्छाएँ पूर्ण करते हुए उनका यथोचित पूजन करें

અતએવ, હે ભરતવૃષભ, સદાચારવાળા લોકોએ ન્યાયાનુસાર બ્રાહ્મણોનું વરણ કરીને તેમનું સન્માન કરવું જોઈએ; અને તેમની વિવિધ પ્રકારની સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરતાં યથોચિત પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 87

इत्येष विधिरुद्दिष्टो मया ते द्विपदां वर । श्रद्दधानेन वै भाव्यं यन्मां त्वं परिपृच्छसि,मनुष्योंमें श्रेष्ठ नरेश्वर! तुम मुझसे जो कुछ पूछ रहे थे, उसके अनुसार यह मैंने महाभारतके सुनने तथा उसका पारायण करनेकी विधि बतलायी है। तुम्हें इसपर श्रद्धा करनी चाहिये

હે દ્વિપદોમાં શ્રેષ્ઠ નરેશ! તમે જે પૂછ્યું હતું તે અનુસાર મેં મહાભારતના શ્રવણ અને પારાયણની આ વિધિ તમને જણાવી છે. તેમાં તમારે શ્રદ્ધા રાખવી જોઈએ.

Verse 88

भारतश्रवणे राजन्‌ पारणे च नृपोत्तम । सदा यत्नवता भाव्यं श्रेयस्तु परमिच्छता

હે રાજન, હે નૃપોત્તમ! જે પરમ શ્રેય ઇચ્છે, તેણે ભારતના શ્રવણમાં અને તેના પારાયણમાં સદા પ્રયત્નશીલ રહેવું જોઈએ.

Verse 89

राजन! नृपश्रेष्ठ अपने परम कल्याणकी इच्छा रखनेवाले श्रोताको महाभारतको सुनने तथा इसका पारायण करनेके लिये सदा प्रयत्नशील रहना चाहिये ।। भारतं शृणुयान्नित्यं भारतं परिकीर्तयेत्‌ । भारतं भवने यस्य तस्य हस्तगतो जय:,प्रतिदिन महाभारत सुने। नित्यप्रति महाभारतका पाठ करे। जिसके घरमें महाभारत ग्रन्थ मौजूद है, विजय उसके हाथमें है

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજન, નૃપશ્રેષ્ઠ! જે શ્રોતા પરમ કલ્યાણની ઇચ્છા રાખે, તેણે સદા મહાભારતનું શ્રવણ અને તેનું પારાયણ કરવા પ્રયત્નશીલ રહેવું જોઈએ. નિત્ય ભારત સાંભળવું અને નિત્ય તેનું કીર્તન કરવું. જેના ઘરમાં ભારત-ગ્રંથ હાજર છે, તેની જીત જાણે તેના હાથમાં જ હોય છે.

Verse 90

भारतं परम पुण्यं भारते विविधा: कथा: । भारतं सेव्यते देवैर्भारतं परमं पदम्‌,महाभारत परम पवित्र ग्रन्थ है। इसमें नाना प्रकारकी कथाएँ हैं। देवता भी महाभारतका सेवन करते हैं। महाभारत परमपदस्वरूप है

વૈશંપાયન બોલ્યા—ભારત પરમ પુણ્યમય છે. ભારતમાં વિવિધ પ્રકારની કથાઓ છે. દેવતાઓ પણ ભારતનું સેવન કરે છે. ભારત જ પરમ પદસ્વરૂપ છે.

Verse 91

भारतं सर्वशास्त्राणामुत्तमं भरतर्षभ | भारतात्‌ प्राप्यते मोक्षस्तत्त्वमेतद्‌ ब्रवीमि तत्‌,भरतश्रेष्ठ) महाभारत सम्पूर्ण शास्त्रोंमें उत्तम है। महाभारतसे मोक्ष प्राप्त होता है। यह मैं तुमसे सच्ची बात बता रहा हूँ

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! સર્વ શાસ્ત્રોમાં મહાભારત ઉત્તમ છે. ભારતથી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે—આ તત્ત્વ હું તને સત્યરૂપે કહું છું.

Verse 92

महाभारतमाख्यान क्षितिं गां च सरस्वतीम्‌ । ब्राह्मणान्‌ केशवं चैव कीर्तयन्‌ नावसीदति,महाभारत नामक इतिहास, पृथ्वी, गौ, सरस्वती, ब्राह्मण और भगवान्‌ श्रीकृष्णका कीर्तन करनेवाला मनुष्य कभी विपत्तिमें नहीं पड़ता

વૈશંપાયન બોલ્યા—મહાભારત નામના આ આખ્યાનનું, પૃથ્વીનું, ગાયનું, સરસ્વતીનું, બ્રાહ્મણોનું અને કેશવ (શ્રીકૃષ્ણ)નું જે કીર્તન કરે છે, તે મનુષ્ય કદી આપત્તિમાં ડૂબતો નથી.

Verse 93

वेदे रामायणे पुण्ये भारते भरतर्षभ । आदी चान्ते च मध्ये च हरि: सर्वत्र गीयते,भरतश्रेष्ठ! वेद, रामायण तथा पवित्र महाभारतके आदि, मध्य एवं अन्तमें सर्वत्र भगवान्‌ श्रीहरिका ही गान किया जाता है

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! વેદોમાં, પુણ્ય રામાયણમાં અને મહાભારતમાં—આદિ, મધ્ય અને અંતે—સર્વત્ર હરિનું જ ગાન થાય છે.

Verse 94

यत्र विष्णुकथा दिव्या: श्रुतयश्चन सनातना: । तत्‌ श्रोतव्यं मनुष्येण परं पदमिहेच्छता,जहाँ भगवान्‌ विष्णुकी दिव्य कथाओं तथा सनातन श्रुतियोंका समावेश है उस महाभारतका इस जगत्‌में परमपदकी इच्छा रखनेवाले मनुष्यको अवश्य श्रवण करना चाहिये

જ્યાં ભગવાન વિષ્ણુની દિવ્ય કથાઓ તથા સનાતન શ્રુતિઓનો સમાવેશ છે, તે મહાભારતનું આ લોકમાં પરમ પદની ઇચ્છા રાખનાર મનુષ્યે અવશ્ય શ્રવણ કરવું જોઈએ.

Verse 95

एतत्‌ पवित्र परममेतद्‌ धर्मनिदर्शनम्‌ । एतत्‌ सर्वगुणोपेतं श्रोतव्यं भूतिमिच्छता,यह महाभारत परम पवित्र है। यह धर्मके स्वरूपका साक्षात्कार करानेवाला है तथा यह समस्त उत्तम गुणोंसे सम्पन्न है। अपना कल्याण चाहनेवाले पुरुषको इसका श्रवण अवश्य करना चाहिये

આ મહાભારત પરમ પવિત્ર છે; તે ધર્મના સ્વરૂપનું દર્શન કરાવનાર છે અને સર્વ ઉત્તમ ગુણોથી યુક્ત છે. પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છનારએ તેનું શ્રવણ અવશ્ય કરવું જોઈએ.

Verse 96

कायिकं वाचिकं चैव मनसा समुपार्जितम्‌ । तत्‌ सर्व नाशमायाति तमः सूर्योदये यथा,महाभारतके श्रवणसे शरीर, वाणी और मनके द्वारा सज्चित किये हुए सारे पाप वैसे ही नष्ट हो जाते हैं जैसे सूर्योदय होनेपर अन्धकार

મહાભારતનું શ્રવણ કરવાથી શરીર, વાણી અને મન દ્વારા સંચિત થયેલા સર્વ પાપો સૂર્યોદયે અંધકાર જેમ નાશ પામે તેમ નષ્ટ થઈ જાય છે.

Verse 97

अष्टादशपुराणानां श्रवणाद्‌ यत्‌ फलं भवेत्‌ | तत्‌ फलं समवाप्रोति वैष्णवो नात्र संशय:,अठारह पुराणोंके सुननेसे जो फल होता है वह सारा फल वैष्णव पुरुषको अकेले महाभारतके श्रवणसे मिल जाता है, इसमें संशय नहीं है

અઠારહ પુરાણોનું શ્રવણ કરવાથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ વૈષ્ણવ પુરુષને માત્ર મહાભારતના શ્રવણથી જ પૂર્ણરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 98

स्त्रियश्न पुरुषाश्वैव वैष्णवं पदमाप्तुयु: । स्त्रीभिश्व पुत्रकामाभि: श्रोतव्यं वैष्णवं यश:,स्त्रियाँ हों या पुरुष, सभी इसके श्रवणसे भगवान्‌ विष्णुके धामको चले जाते हैं। पुत्रकी कामना रखनेवाली स्त्रियोंको भगवान्‌ विष्णुके यशस्वरूप इस महाभारतका श्रवण अवश्य करना चाहिये

સ્ત્રીઓ હોય કે પુરુષો—બધા જ તેનું શ્રવણ કરવાથી ભગવાન વિષ્ણુના ધામને પ્રાપ્ત કરે છે. તેથી પુત્રની કામના ધરાવતી સ્ત્રીઓએ વિષ્ણુના યશરૂપ આ મહાભારતનું અવશ્ય શ્રવણ કરવું જોઈએ.

Verse 99

दक्षिणा चात्र देया वै निष्कपञ्चसुवर्णकम्‌ | वाचकाय यथाशकक्‍त्या यथोक्तं फलमिच्छता,शास्त्रोक्त फलकी इच्छा रखनेवाले पुरुषको चाहिये कि वह महाभारत-श्रवणके पश्चात्‌ वाचकको यथाशक्ति सोनेके पाँच सिक्के दक्षिणाके रूपमें दान करे

વૈશંપાયન બોલ્યા— અહીં પણ નિશ્ચયે દક્ષિણા આપવી—પાંચ સુવર્ણ નિષ્ક. શાસ્ત્રોક્ત ફળ ઇચ્છનારએ મહાભારત-શ્રવણ પછી વાચકને પોતાની શક્તિ મુજબ તે દાનરૂપે આપવું જોઈએ.

Verse 100

स्वर्णशुद्धीं च कपिलां सवत्सां वस्त्रसंवृताम्‌ | वाचकाय च दद्याद्धि आत्मन: श्रेय इच्छता,अपना कल्याण चाहनेवाले पुरुषको उचित है कि वह कपिला गौके सींगोंमें सोना मढ़ाकर उसे वस्त्रसे आच्छादित करके बछड़ेसहित वाचकको दान दे

વૈશંપાયન બોલ્યા— જે પોતાનું શ્રેય ઇચ્છે છે, તેણે વાચકને વાછરડાંসহ કપિલા ગાય દાન કરવી; તેના શિંગોમાં શુદ્ધ સોનું મઢાવી અને તેને વસ્ત્રથી ઢાંકી અર્પણ કરવી.

Verse 101

अलड्कार प्रदद्याच्च पाण्योर्वे भरतर्षभ । कर्णस्याभरणं दद्याद्‌ धनं चैव विशेषत:,भरतश्रेष्ठ! इसके सिवा कथावाचकके लिये दोनों हाथोंके कड़े, कानोंके कुण्डल और विशेषत: धन प्रदान करे

વૈશંપાયન બોલ્યા— હે ભરતશ્રેષ્ઠ! વાચકને હાથોના અલંકાર આપ; કાનનું આભૂષણ પણ આપ; અને વિશેષ કરીને ધન પ્રદાન કર.

Verse 102

भूमिदानं समादद्याद्‌ वाचकाय नराधिप । भूमिदानसमं दान॑ न भूतं न भविष्यति,नरेश्वर! वाचकके लिये भूमिदान तो अवश्य ही करना चाहिये; क्योंकि भूमिदानके समान दूसरा कोई दान न हुआ है, न होगा

વૈશંપાયન બોલ્યા— હે નરાધિપ! વાચક માટે ભૂમિદાન અવશ્ય કરવું જોઈએ; કારણ કે ભૂમિદાન સમાન દાન ન ભૂતકાળમાં થયું છે, ન ભવિષ્યમાં થશે.

Verse 103

शृणोति श्रावयेद्‌ वापि सततं चैव यो नर: । सर्वपापविनिर्मुक्तो वैष्णवं पदमाप्तनुयात्‌,जो मनुष्य सदा महाभारतको सुनता अथवा सुनाता रहता है वह सब पापोंसे मुक्त होकर भगवान्‌ विष्णुके धामको जाता है

વૈશંપાયન બોલ્યા— જે મનુષ્ય સદા મહાભારત સાંભળે છે અથવા બીજાને સંભળાવે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વૈષ્ણવ પદ—ભગવાન વિષ્ણુનું પરમ ધામ—પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 104

पितृनुद्धरते सवानिकादशसमुद्धवान्‌ | आत्मानं ससुतं चैव स्त्रियं च भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ) वह पुरुष अपनी ग्यारह पीढ़ीमें समस्त पितरोंका, अपना तथा अपनी स्त्री और पुत्रका भी उद्धार कर देता है

વૈશંપાયન બોલ્યા— હે ભરતશ્રેષ્ઠ! એવો પુરુષ પોતાના વંશનો તારણહાર બને છે; તે અગિયાર પેઢી સુધીના સર્વ પિતૃઓનો ઉદ્ધાર કરે છે અને પોતાનો, પોતાની પત્નીનો તથા પોતાના પુત્રનો પણ આધ્યાત્મિક કલ્યાણ સુનિશ્ચિત કરે છે।

Verse 105

दशांशश्रैव होमो5पि कर्तव्यो5त्र नराधिप । इदं मया तवाग्रे च प्रोक्त सर्व नरर्षभ,नरेश्वरर महाभारत सुननेके बाद उसके लिये दशांश होम भी करना आवश्यक है। नरश्रेष्ठ इस प्रकार मैंने तुम्हारे समक्ष इन सब बातोंका विस्तारके साथ वर्णन कर दिया

વૈશંપાયન બોલ્યા— હે નરાધિપ! આ વિષયમાં ‘દશાંશ-હોમ’ પણ કરવો જરૂરી છે. હે નરશ્રેષ્ઠ! કર્તવ્ય જે કંઈ છે તે બધું મેં તારા સમક્ષ વિસ્તારે કહી દીધું છે।

Verse 366

अड्के परमनारीणां सुखसुप्तो विबुध्यते । चन्द्रमासे भी अधिक कमनीय मुखोंद्वारा सुशोभित होनेवाली सुन्दरी दिव्याड्रनाएँ उसकी सेवामें रहती हैं तथा सुरसुन्दरियोंके अंकमें सुखसे सोया हुआ वह पुरुष उन्हींकी मेखलाओंके खन-खन शब्दों और नूपुरोंकी मधुर झनकारोंसे जगाया जाता है

વૈશંપાયન બોલ્યા— પરમસુંદર નારીઓના અંકમાં તે આનંદથી સૂઈ રહે છે અને પછી જાગે છે। ચંદ્રથી પણ વધુ મનોહર મુખોથી શોભિત દિવ્ય અપ્સરાઓ તેની સેવામાં તત્પર રહે છે; અને તે સ્વર્ગીય કન્યાઓની ગોદમાં સુખથી શયન કરતો હોય ત્યારે તેમની મેખલાઓની ખણખણ અને નૂપુરોની મધુર ઝણકાર તેને જગાડે છે।

Verse 466

पुरन्दरपुरे रम्ये शक्रेण सह मोदते । इस प्रकार बहुत वर्षोतक वह स्वर्गलोकमें सम्मानपूर्वक रहता है। तदनन्तर इक्‍्कीस हजार वर्षोतक गन्धर्वोंके साथ इन्द्रकी रमणीय नगरीमें रहकर देवेन्द्रके साथ ही वहाँका सुख भोगता है

વૈશંપાયન બોલ્યા— રમ્ય પુરંદરપુરમાં તે શક્ર સાથે આનંદ કરે છે। આ રીતે તે ઘણા વર્ષો સુધી સ્વર્ગલોકમાં સન્માનપૂર્વક વસે છે; ત્યારબાદ એકવીસ હજાર વર્ષો સુધી ગંધર્વો સાથે દેવેન્દ્રની મનોહર નગરીમાં રહી, ઇન્દ્રની સાથે ત્યાંના દિવ્ય સુખો ભોગવે છે।

Verse 473

दिव्यनारीगणाकीर्णो निवसत्यमरो यथा । दिव्य रथों और विमानोंपर आरूढ़ हो नाना प्रकारके लोकोंमें विचरता और दिव्य नारियोंसे घिरा हुआ देवताकी भाँति वहाँ निवास करता है

વૈશંપાયન બોલ્યા— દિવ્ય નારીઓના સમૂહથી ઘેરાયેલો તે ત્યાં અમર સમાન વસે છે। દિવ્ય રથો અને વિમાનો પર આરુઢ થઈ તે નાનાં પ્રકારના લોકોમાં વિહરે છે અને દિવ્ય સ્ત્રીઓથી પરિભ્રમિત થઈ દેવતાની જેમ ત્યાં નિવાસ કરે છે।

Verse 483

शिवस्य भवने राजन्‌ विष्णोर्याति सलोकताम्‌ | राजन्‌! इसके बाद वह सूर्य, चन्द्रमा, शिव तथा भगवान्‌ विष्णुके लोकमें जाता है

વૈશંપાયને કહ્યું—હે રાજન, શિવના દિવ્ય ભવનમાં તે વિષ્ણુની સમાન લોકતા (સાલોક્ય) પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 623

ततः सर्वगुणोपेतमन्नं दद्यात्‌ सुसंस्कृतम्‌ । राजेन्द्र! भीष्मपर्वमें उत्तम सवारी देकर अच्छी तरह छौंक-बघारकर तैयार किया हुआ सभी उत्तम गुणोंसे युक्त भोजन दान करे

ત્યારબાદ સર્વ સદ્ગુણોથી યુક્ત, સુસંસ્કૃત (સારી રીતે રાંધેલું અને સંવારીેલું) અન્ન દાન કરવું જોઈએ.

Verse 656

अपूपैस्तर्पणैश्वैव सर्वमन्नें प्रदापयेत्‌ । राजेन्द्र! शल्यपर्वमें मिठाई, गुड़, भात, पूआ तथा तृप्तिकारक फल आदिके साथ सब प्रकारके उत्तम अन्न दान करे

અપૂપ (મીઠી વાનગી) અને તર્પણ (તૃપ્તિદાયક પેય/પ્રસાદ) સહિત સર્વ પ્રકારનું અન્ન દાનરૂપે વહેંચવું જોઈએ.

Verse 673

ततः सर्वगुणोपेतमन्नं दद्यात्‌ सुसंस्कृतम्‌ । ऐषीकपर्वमें पहले घी मिलाया हुआ भात जिमाये। फिर अच्छी तरह संस्कार किये हुए सर्वगुणसम्पन्न अन्नका दान करे

ત્યારબાદ સર્વ સદ્ગુણોથી યુક્ત, સુસંસ્કૃત અન્ન દાન કરવું જોઈએ.

Verse 703

स्वर्गपर्वण्यपि तथा हविष्यं भोजयेद्‌ द्विजान्‌ | इसी प्रकार महाप्रस्थानिकपर्वमें भी समस्त वाउ्छनीय गुणोंसे युक्त अन्न आदिका दान करे। स्वर्गारोहणपर्वमें भी ब्राह्मणोंको हविष्य खिलाये

એ જ રીતે સ્વર્ગપર્વમાં પણ દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) હવિષ્ય—શુદ્ધ, યજ્ઞોપયોગી અન્ન—ભોજન કરાવવું જોઈએ.

Verse 716

गामेकां निष्कसंयुक्तां ब्राह्मणाय निवेदयेत्‌ । हरिवंशकी समाप्ति होनेपर एक हजार ब्राह्मणोंको भोजन कराये तथा स्वर्णमुद्रासहित एक गौ ब्राह्मणको दान दे

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હરિવંશનું પાઠસમાપન થયા પછી એક હજાર બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને સ્વર્ણ-નિષ્ક સહિત એક ગાય બ્રાહ્મણને દાન આપવી. આ દાનધર્મ પુણ્યપ્રદ છે—પવિત્ર વિદ્યાનું સન્માન અને બ્રાહ્મણસમુદાયનું પોષણ કરે છે.

Verse 1263

महादानानि देयानि रत्नानि विविधानि च । मनुष्य अपने मनको संयममें रखते हुए बाहर-भीतरसे शुद्ध हो महाभारतमें वर्णित इस इतिहासको क्रमश: यथावत्‌ रूपसे सुनकर इसे समाप्त करनेके पश्चात्‌ इनमें मारे गये प्रमुख वीरोंके लिये श्राद्ध करे। भारत! भरतभूषण! महाभारत सुनकर श्रोता अपनी शक्तिके अनुसार ब्राह्मणोंको भक्तिभावसे नाना प्रकारके रत्न आदि बड़े-बड़े दान दे

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—મહાદાન આપવા જોઈએ—વિવિધ પ્રકારનાં રત્નો વગેરે. મનને સંયમમાં રાખીને, બહાર-અંદરથી શુદ્ધ રહી, મહાભારતમાં વર્ણિત આ ઇતિહાસને ક્રમશઃ યથાવત્ રીતે સાંભળવો જોઈએ; અને સમાપ્તિ પછી, તેમાં મારાયેલા મુખ્ય વીરો માટે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ. હે ભારત, ભરતભૂષણ! મહાભારત સાંભળી શ્રોતાએ પોતાની શક્તિ અનુસાર ભક્તિભાવથી બ્રાહ્મણોને રત્નાદિ મહાદાન આપવા જોઈએ.

Verse 6963

मौसले सार्वगुणिकं गन्धमाल्यानुलेपनम्‌ । आश्रमवासिकपर्वमें ब्राह्मणोंको हविष्प भोजन कराये। मौसलपर्वमें सर्वगुणसम्पन्न अन्न, चन्दन, माला और अनुलेपनका दान करे

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—મૌસલપર્વમાં સર્વગુણસંપન્ન દાન કરવું—સુગંધિત દ્રવ્યો, માળા અને અનુલેપન. આશ્રમવાસિકપર્વમાં બ્રાહ્મણોને હવિષ્યપક્વ ભોજન કરાવવું. આ રીતે મૌસલપર્વમાં ઉત્તમ અન્ન, ચંદન, માળા અને લેપનનું દાન શুচિતા, શ્રદ્ધા અને ઉદારતાથી ધર્મને પ્રતિષ્ઠિત કરે છે.