Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे शिवपुरवर्णनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच प्रत्याहारं प्रवक्ष्यामि परस्यान्ते स्वयंभुवः / ब्रह्मणः स्थितिकाले तु क्षीणे तस्मिंस्तदा प्रभोः

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના વાયુપ્રોક્ત ઉત્તરભાગના ચતુર્થ ઉપસંહારપાદમાં ‘શિવપુરવર્ણન’ નામે બીજો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—સ્વયંભૂ બ્રહ્માના પરમ અંતે, પ્રભુનો સ્થિતિકાળ ક્ષીણ થાય ત્યારે જે પ્રત્યાહાર થાય છે, તે હું વર્ણવીશ.

Verse 2

यथेदं कुरुते व्यक्तं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः / अव्यक्तं ग्रसते व्यक्तं प्रत्याहारे च कृत्स्नशः

જેમ ઈશ્વર આ અતિસૂક્ષ્મ વિશ્વને વ્યક્ત રૂપે પ્રગટ કરે છે, તેમ જ પ્રત્યાહારમાં અવ્યક્ત તત્ત્વ સમગ્ર રીતે વ્યક્તને ગ્રસી લે છે.

Verse 3

पुरान्तद्व्यणुकाद्यानां संपूर्णे कल्पसंक्षये / उपस्थिते महाघोरे ह्यप्रत्यक्षे तु कस्यचित्

જ્યારે કલ્પનો સંપૂર્ણ ક્ષય થાય અને મહાઘોર પ્રલય ઉપસ્થિત થાય, ત્યારે દ્વ્યણુકાદિ સૂક્ષ્મ તત્ત્વો પણ લીન થાય; તે કોઈને પ્રત્યક્ષ દેખાતો નથી.

Verse 4

अन्ते द्रुमस्य संप्राप्ते पश्चिमास्य मनोस्तदा / अन्ते कलियुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते

ત્યારે મનુના આ પશ્ચિમ (અંતિમ) કાળમાં ‘દ્રુમ’નો અંત આવી પહોંચે અને ક્ષીણ થયેલા કલિયુગના અંતે—તેને સંહાર કહેવામાં આવે છે.

Verse 5

संप्रक्षाले तदा वृ-त्ते प्रत्याहारे ह्युपस्थिते / प्रत्याहारे तदा तस्मिन्भूततन्मात्रसंक्षये

જ્યારે ‘સંપ્રક્ષાલ’ (સમ્યક્ પ્રક્ષાલન) થાય અને પ્રત્યાહાર ઉપસ્થિત થાય, ત્યારે તે પ્રત્યાહારમાં ભૂતોના તન્માત્રોનો પણ ક્ષય થાય છે.

Verse 6

महदादिविकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये / स्वभावकारिते तस्मिन्प्रवृत्ते प्रतिसंचरे

મહદ્ વગેરે વિકારોનો, વિશેષ (સ્થૂલ) અંત સુધીનો વિસ્તાર ક્ષય પામે ત્યારે—સ્વભાવપ્રેરિત પ્રતિસંચાર (પ્રત્યાવર્તન) પ્રવર્તે છે.

Verse 7

आपो ग्रसंति वै पूर्वं भूमेर्गन्धात्मकं गुमम् / आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते

પ્રથમ જળ પૃથ્વીના ગંધસ્વરૂપ ગુણને ગ્રસી લે છે. ગંધ રહિત થયા પછી પૃથ્વી પ્રલયાવસ્થાને યોગ્ય બને છે.

Verse 8

प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे तोयावस्था धरा भवेत् / आपस्तदा प्रविष्टास्तु वेगवत्यो महास्वनाः

ગંધ-તન્માત્રા નષ્ટ થતાં ધરા જલાવસ્થામાં થાય છે. ત્યારે વેગવતી અને મહાસ્વનવાળી આપઃ તેમાં પ્રવેશ કરે છે.

Verse 9

सर्वमापूरयित्वेदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च / अपामपि गणो यस्तु ज्योतिःष्वालीयते रसः

આ સમગ્ર જગતને ભરપૂર કરીને આપઃ ક્યાંક સ્થિર રહે છે અને ક્યાંક વિહરે છે. જળનો જે સમૂહરૂપ રસ છે તે જ્યોતિમાં લીન થાય છે.

Verse 10

नश्यन्त्यापस्तदा तत्र रसतन्मात्रसंक्षयात् / तीव्रतेजोहृतरसाज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्त्युत

ત્યાં રસ-તન્માત્રાના ક્ષયથી આપઃ નાશ પામે છે. તીવ્ર તેજે રસ હરી લેતાં તે જ્યોતિરૂપતા પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 11

ग्रस्ते च सलिले तेजः सर्वतोमुखमीक्षते / अथाग्निः सर्वतो व्याप्त आदत्ते तज्जलं तदा

જળ ગ્રસ્ત થતાં તેજ સર્વતોમુખ બનીને જુએ છે. પછી સર્વત્ર વ્યાપ્ત અગ્નિ તે જળને ત્યારે ગ્રહણ કરે છે.

Verse 12

सर्वमापूर्यते ऽर्चिर्भिस्तदा जगदिदं शनैः / अर्चिर्भिः संतते तस्मिंस्तर्यगूर्ध्वमधस्ततः

ત્યારે ધીમે ધીમે આ જગત સર્વત્ર જ્વાલાઓથી ભરાઈ જાય છે. તે જ્વાલાઓની સતત ધારામાં તિર્યક્, ઊર્ધ્વ અને અધઃ સર્વ દિશામાં વ્યાપ થાય છે.

Verse 13

ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुरत्ति प्रकाशकम् / प्रलीयते तदा तस्मिन्दीपार्चिरिव मारुते

જ્યોતિનું પ્રકાશક ગુણરૂપ પણ વાયુ ગ્રસી લે છે; ત્યારે તે તેમાં જ લીન થાય છે, જેમ પવનમાં દીપની જ્યોત।

Verse 14

प्रनष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः / उपशाम्यति तेजो हिवायुराधूयते महान्

રૂપ-તન્માત્રા નષ્ટ થતાં વિભાવસુ (અગ્નિ) રૂપહીન થાય છે; તેજ શમાય છે અને મહાન વાયુ પ્રબળ રીતે ફૂંકાય છે।

Verse 15

निरालोके तदा लोके वायुभूते च तेजसि / ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संबन्धमात्मनः

ત્યારે લોક અંધકારમય બને છે અને તેજ પણ વાયુરূপ થાય છે; પછી વાયુ પોતાના મૂળને પામી પોતાના આત્મ-સંબંધને સ્થાપે છે।

Verse 16

ऊर्ध्वञ्चाधश्च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश / वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते च तत्

ઉપર, નીચે અને આડું—દસેય દિશાઓ ડોલે છે; અને આકાશ વાયુનો પણ ગુણ, એટલે સ્પર્શ, તેને ગ્રસી લે છે।

Verse 17

प्रशाम्यति तदा वायुः खन्तु तिष्ठत्यनावृतम् / अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत्

ત્યારે વાયુ શમાય છે; પરંતુ ખં (આકાશ) અનાવૃત રહે છે—રૂપહીન, રસહીન, સ્પર્શહીન, ગંધહીન અને અમૂર્ત।

Verse 18

सर्वमापूरयच्छब्दैः सुमहत्तत्प्रकाशते / तस्मिंल्लीने तदा शिष्टमाकाशं शब्दलक्षणम्

શબ્દોથી સર્વત્ર પરિપૂર્ણ કરીને તે સુમહત્તત્ત્વ પ્રકાશિત થાય છે. તેમાં લીન થતાં ત્યારે શબ્દલક્ષણવાળું આકાશ જ શેષ રહે છે.

Verse 19

शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वमावृत्य तिष्ठति / तत्र शब्दं गुमं तस्य भूतदिर्ग्रसते पुनः

તે આકાશ માત્ર શબ્દરૂપ બની સર્વને આવરીને સ્થિત રહે છે. ત્યાં તેના ગુઢ શબ્દને ફરી તામસ ભૂતાદિ ગ્રસી લે છે.

Verse 20

भूतेन्द्रियेषु युगपद्भूतादौ संस्थितेषु वै / अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः

જ્યારે ભૂતો અને ઇન્દ્રિયો એકસાથે ભૂતાદિમાં સ્થિત થાય છે, ત્યારે ‘અભિમાન-સ્વરૂપ’ આ ભૂતાદિને તામસ કહેવાય છે.

Verse 21

भूतादिर्ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षणः / महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः

ભૂતાદિ ‘મહાન્’ને પણ ગ્રસી લે છે, જે બુદ્ધિલક્ષણવાળો છે. તે મહાનાત્માને સંકલ્પ અને નિશ્ચયશક્તિરૂપે જાણવો જોઈએ.

Verse 22

बुद्धिर्मनश्च लिङ्गं च महानक्षर एव च / पर्यायवाचकैः शब्दैस्तमाहुस्तत्त्व चिन्तकाः

બુદ્ધિ, મન, લિંગ, મહાન્ અને અક્ષર—આવા પર્યાયવાચક શબ્દોથી તત્ત્વચિંતકો તેને જ કહે છે.

Verse 23

संप्रलीनेषु भूतेषु गुणसाम्ये ततो महान् / लीयन्ते गुणसाम्यं तु स्वात्मन्येवावतिष्ठते

જ્યારે સર્વ ભૂતો પ્રલયમાં લીન થઈ ગુણસામ્યમાં પહોંચે છે, ત્યારે મહત્તત્વ પણ લય પામે છે; પરંતુ ગુણસામ્ય તો પોતાના આત્મસ્વરૂપમાં જ સ્થિર રહે છે।

Verse 24

लीयन्ते सर्वभूतानां कारणानि प्रसंगमे / इत्येष संयमश्चैव तत्त्वानां कारणैः सह

સર્વ ભૂતોના કારણો પણ ક્રમે લય પામે છે; કારણો સાથે તત્ત્વોનો આ નિયમ-નિગ્રહ જ ‘સંયમ’ કહેવાય છે।

Verse 25

तत्त्वप्रसंयमो ह्येष स्मृतो ह्यावर्तको द्विजाः / धर्माधर्मौं तपो ज्ञानं शुभं सत्यानृते तथा

હે દ્વિજોઃ આ તત્ત્વપ્રસંયમને ‘આવર્તક’ એમ સ્મૃત કરવામાં આવ્યું છે; ધર્મ-અધર્મ, તપ, જ્ઞાન, શુભ તથા સત્ય-અસત્ય પણ તેમાં પાછાં લય પામે છે।

Verse 26

ऊर्ध्वभावो ह्यधोभावः सुखदुःखे प्रियाप्रिये / सर्वमेतत्प्रपञ्चस्थं गुणमात्रात्मकं स्मृतम्

ઊર્ધ્વભાવ અને અધોભાવ, સુખ-દુઃખ, પ્રિય-અપ્રિય—આ બધું પ્રપંચમાં સ્થિત છે અને માત્ર ગુણોના સ્વરૂપરૂપે સ્મૃત છે।

Verse 27

निरिन्द्रियाणां च तदा ज्ञानिनां यच्छुभाशुभम् / प्रकृत्यां चैव तत्सर्वं पुण्यं पापं प्रतिष्ठति

ત્યારે ઇન્દ્રિયરહિત જ્ઞાનીઓનું જે શુભ-અશુભ હોય, તે બધું—પુણ્ય-પાપ સહિત—પ્રકૃતિમાં જ પ્રતિષ્ઠિત રહે છે।

Verse 28

यात्यवस्था तु साचैव देहिनां तु निरुच्यते / जन्तूनां पापपुण्यं तु प्रकृतौ यत्प्रतिष्ठितम्

દેહધારીઓની જે ‘યાત્યવસ્થા’ છે તે જ અહીં વર્ણવાય છે; અને જીવોનું પાપ‑પુણ્ય પ્રકૃતિમાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 29

अवस्थास्थानि तान्येव पुण्यपापानि जन्तवः / योजयन्ते पुनर्देहान्परत्वेन तथैव च

એ જ પુણ્ય‑પાપ અવસ્થાઓમાં સ્થિત રહી જીવોને ફરી‑ફરી દેહો સાથે જોડે છે; અને પરલોકનું ફળ પણ તેવી જ રીતે આપે છે.

Verse 30

धर्माधर्मौं तु जन्तूनां गुणमात्रात्मकावुभौ / कारणैः स्वैः प्रचीयेते कायत्वेनेह जन्तुभिः

જીવોના ધર્મ અને અધર્મ—બન્ને માત્ર ગુણરૂપ છે; પોતાના કારણોથી અહીં જીવો દેહભાવરૂપે તેને સંચય કરે છે.

Verse 31

सचेतनाः प्रलीयन्ते क्षेत्रज्ञाधिष्ठिता गुणाः / सर्गे च प्रतिसर्गे च संसारे चैव जन्तवः

ક્ષેત્રજ્ઞના અધિષ્ઠાનમાં રહેલા ચેતનાસહિત ગુણ પ્રલયમાં લીન થાય છે; અને સર્ગ‑પ્રતિસર્ગ તથા સંસારમાં જીવો સતત પ્રવર્તે છે.

Verse 32

संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते कारणैः संचरन्ति च / राजसी तामसी चैव सात्त्विकी चैव वृत्तयः

કારણોથી તેઓ જોડાય છે, કારણોથી જ વિયોગ પામે છે અને કારણોથી જ સંચરે છે; રાજસી, તામસી અને સાત્ત્વિકી—આ જ વૃત્તિઓ છે.

Verse 33

गुणमात्राः प्रवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठता स्त्रिधा / उर्द्ध्वदेशात्मकं सत्त्वमधोभागात्मकं तमः

ગુણમાત્રાઓ જ પ્રવર્તે છે; પુરુષની અધિષ્ઠાન-શક્તિ ત્રિધા કહેવાય છે. સત્ત્વ ઊર્ધ્વદિશાત્મક છે અને તમસ અધોભાગાત્મક છે.

Verse 34

तयोः प्रवर्त्तकं मध्ये इहैवावर्त्तकं रजः / इत्येवं परिवर्तन्तेत्रयश्चेतोगुणात्मकाः

તે બંનેની વચ્ચે રજ અહીં પ્રેરક અને આવર્તક છે. આ રીતે ચિત્તના ત્રણેય ગુણો પરસ્પર પરિવર્તિત થતા રહે છે.

Verse 35

लोकेषु सर्वभूतानां तन्न कार्यं विजानता / अविद्याप्रत्ययारंभा आरभ्यन्ते हि मानवैः

લોકોમાં સર્વ ભૂતો માટે તે સત્ય કાર્ય જાણતા હોવા છતાં, માનવો અવిద્યા-જનિત પ્રત્યયોથી જ કાર્યો આરંભે છે.

Verse 36

एतास्तु गतयस्तिस्रः शुभात्पापात्मिकाः स्मृताः / तमसो ऽभिभवाज्जन्तुर्याथातथ्यं न विन्दति

આ ત્રણ ગતિઓ શુભથી પાપાત્મિક સુધી કહેવાય છે. તમસના અભિભવથી જીવ યથાર્થ સત્યને પામતો નથી.

Verse 37

अतत्त्वदर्शनात्सो ऽथ विविधं वध्यते ततः / प्राकृतेन च बन्धेन तथ्यावैकारिकेण च

તત્ત્વદર્શન ન થવાથી તે પછી અનેક રીતે બંધાય છે—પ્રાકૃત બંધનથી પણ અને વિકૃતિજન્ય (તથ્યાભાસ) બંધનથી પણ.

Verse 38

दक्षिणाभिस्ततीयेन बद्धो ऽत्यन्तं विवर्त्तते / इत्येते वै त्रयः प्रोक्ता बन्धा ह्यज्ञानहेतुकाः

દક્ષિણા-આસક્તિના ત્રીજા બંધનથી બંધાયેલ જીવ અત્યંત ભટકે છે. આ ત્રણેય બંધનો કહેવાયા છે; તેમનું કારણ અજ્ઞાન જ છે.

Verse 39

अनित्ये नित्यसंज्ञा च दुःखे च सुखदर्शनम् / अस्वे स्वमिति च ज्ञानमशुचौ शुचिनिश्चयः

અનિત્યમાં નિત્યની સંજ્ઞા, દુઃખમાં સુખનું દર્શન; જે પોતાનું નથી તેમાં ‘મારું’ એવું જ્ઞાન, અને અશુચિમાં શુચિતાનો નિશ્ચય—આ ભ્રાંતિઓ છે.

Verse 40

येषामेते मनोदोषा ज्ञानदोषा विपर्ययात् / रागद्वेषनिवृत्तिश्च तज्ज्ञानं समुदाहृतम्

વિપર્યયથી જેમમાં આ મનોદોષ અને જ્ઞાનદોષ થાય છે; અને જેમમાં રાગ-દ્વેષની નિવૃત્તિ થાય—તે જ ‘જ્ઞાન’ કહેવાયું છે.

Verse 41

अज्ञानं तमसो मूरं कर्मद्वयफलं रजः / कर्म जस्तु पुनर्देहो महादुःखं प्रवर्त्तते

અજ્ઞાન તમસનું મૂળ છે; રજસ કર્મના દ્વિવિધ ફળનું કારણ છે. કર્મથી ફરી દેહ જન્મે છે અને મહાદુઃખનો પ્રવાહ ચાલે છે.

Verse 42

श्रोत्रजा नेत्रजा चैव त्वग्जिह्वाघ्राणजा तथा / पुनर्भवकरी दुःखात्कर्मणा जायते तृषा

કાન, આંખ, ત્વચા, જીભ અને ઘ્રાણથી ઉપજતી વિષય-તૃષા—કર્મથી દુઃખમાંથી જન્મે છે અને પુનર્ભવ કરાવનારી બને છે.

Verse 43

सतृष्णो ऽभिहितो बालः स्वकृतैः कर्मणः फलैः / तैलवीडकवज्जीवस्तत्रैव परिवर्त्तते

તૃષ્ણાથી ઘેરાયેલો બાલક પોતાના કરેલા કર્મફળોથી બંધાઈ, તેલ પીડકની જેમ જીવ ત્યાં જ ફરતો રહે છે।

Verse 44

तस्मान्मूलमनर्थानामज्ञान मुपदिश्यते / तं शत्रुमवधार्यैकं ज्ञाने यत्नं समाचरेत्

અતેથિ અનર્થોનું મૂળ અજ્ઞાન છે એમ ઉપદેશ છે; તે એક શત્રુને જાણી જ્ઞાન માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ।

Verse 45

ज्ञानाद्धि त्यजते सर्वं त्यागाद्बुद्धिर्विरज्यते / वैराग्याच्छुध्यते चापि शुद्धः सत्त्वेन मुच्यते

જ્ઞાનથી સર્વનો ત્યાગ થાય છે; ત્યાગથી બુદ્ધિ રાગરહિત બને છે; વૈરાગ્યથી તે શુદ્ધ થાય છે અને શુદ્ધ થઈ સત્ત્વથી મુક્ત થાય છે।

Verse 46

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि रागं भूतापहारिणम् / अभिष्वङ्गाय योगः स्याद्विषयेष्ववशात्मनः

હવે હું પ્રાણીઓને હરી લેતા રાગનું વર્ણન કરીશ; વિષયોમાં અશક્ત આત્માને આસક્તિ જ યોગ બની જાય છે।

Verse 47

अनिष्टमिष्टमप्रीतिप्रीतितापविषादनम् / दुःखलाभे न तापश्च सुखानुस्मरणं तथा

અનિષ્ટ અને ઇષ્ટમાં અપ્રિતિ-પ્રિતિ, તેમાંથી તાપ અને વિષાદ; દુઃખ મળ્યા છતાં તાપ ન થવો, તેમજ સુખનું સ્મરણ—(આ લક્ષણો).

Verse 48

इत्येष वैषयो रागः संभूत्याः कारणं स्मृतः / ब्रह्मादौ स्थावरान्ते वै संसारेह्यादिभौतिके

આ રીતે વિષયાસક્તિ (વૈષય રાગ) ઉત્પત્તિનું કારણ કહેવાય છે; બ્રહ્માથી લઈને સ્થાવર સુધી, આ આદિભૌતિક સંસારમાં।

Verse 49

अज्ञानपूर्वकं तस्मादज्ञानं तु विवर्जयेत् / यस्य चार्षे न प्रमाणं शिष्टाचारं तथैव च

અતએવ અજ્ઞાનથી ઉપજેલું અજ્ઞાન ત્યજી દેવું જોઈએ; જેના માટે ઋષિ-પ્રમાણ નથી અને શિષ્ટાચાર પણ નથી.

Verse 50

वर्णाश्रमविरुद्धो यः शिष्टशास्त्रविरोधकः / एष मार्गो हि निरये तिर्य्यग्योनौ च कारणम्

જે વર્ણાશ્રમના વિરુદ્ધ અને શિષ્ટ-શાસ્ત્રના વિરોધમાં ચાલે છે—એ જ માર્ગ નરક અને તિર્યક્-યોનિનું કારણ બને છે।

Verse 51

तिर्य्यग्यो निगतं चैव कारणं तत्त्ररुच्यते / त्रिविधो यातनास्थाने तिर्य्यग्योनौ च षड्विधे

તિર્યક્-યોનિમાં જવાનું કારણ પણ ત્યાં જ કહેવાયું છે; યાતના-સ્થાને તે ત્રણ પ્રકારનું અને તિર્યક્-યોનિમાં છ પ્રકારનું માનવામાં આવ્યું છે।

Verse 52

कारणे विषये चैव प्रतिघातस्तु सर्वशः / अनैश्वर्यं तु तत्सर्वं प्रतिघातात्मकं स्मृतम्

કારણમાં અને વિષયમાં સર્વત્ર પ્રતિઘાત (અવરોધ) થાય છે; તે સમગ્ર અનૈશ્વર્ય પ્રતિઘાતાત્મક જ કહેવાયું છે।

Verse 53

इत्येषा तामसी वृत्तिर्भूतादीनां चतुर्विधा / सत्त्वस्थमात्रकं चित्तं यथासत्त्वं प्रदर्शनात्

આ રીતે ભૂતાદિની તામસી વૃત્તિ ચાર પ્રકારની કહેવાઈ છે. સત્ત્વમાં સ્થિત ચિત્ત સત્ત્વ મુજબ જ પ્રગટ કરે છે.

Verse 54

तत्त्वानां च यथातत्त्वं दृष्ट्वा वै तत्त्वदर्शनात् / सत्त्वक्षेत्रज्ञनानात्वमेतन्नानार्थदर्शनम्

તત્ત્વદર્શનથી તત્ત્વોને યથાતત્ત્વ જોઈને સત્ત્વ અને ક્ષેત્રજ્ઞનું નાનાત્વ જાણાય છે—આ જ નાનાર્થદર્શન છે.

Verse 55

नानात्वदर्शनं ज्ञानं ज्ञानाद्वै योग उच्यते / तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च

નાનાત્વનું દર્શન જ જ્ઞાન છે, અને જ્ઞાનથી જ યોગ કહેવાય છે. એ જ બંધાયેલાને બંધન અને મુક્તને મોક્ષ આપે છે.

Verse 56

संसारे विनिवृत्ते तु मुक्तो लिङ्गेन मुच्यते / निःसंबन्धो ह्यचैतन्यः स्वात्मन्येवावतिष्ठते

સંસારથી નિવૃત્ત થતાં મુક્ત પુરુષ લિંગ (સૂક્ષ્મ દેહ)થી પણ છૂટે છે. તે નિઃસંબંધ, અચેતન-સદૃશ બની પોતાના આત્મામાં જ સ્થિત રહે છે.

Verse 57

स्वात्मन्यवस्थितश्चापि विरूपाख्येन लिख्यते / इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं समासाज्ज्ञान मोक्षयोः

સ્વાત્મામાં સ્થિત હોવા છતાં તેને ‘વિરૂપ’ નામથી વર્ણવવામાં આવે છે. આ રીતે જ્ઞાન અને મોક્ષના લક્ષણો સંક્ષેપમાં કહ્યા.

Verse 58

स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मोक्षो वै तत्त्वदर्शिभिः / पूर्वं वियोगो ज्ञानेन द्वितीये रागसंक्षयात्

તત્ત્વદર્શીઓએ મોક્ષને ત્રિવિધ કહ્યું છે. પ્રથમ જ્ઞાનથી વિયોગ, દ્વિતીય રાગક્ષયથી થાય છે.

Verse 59

तृष्णाक्ष यात्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षकारणम् / लिङ्गाभावात्तु कैवल्यं कैवल्यात्तु निरञ्जनम्

ત્રીજું મોક્ષકારણ તૃષ્ણાના ક્ષયથી કહેવાયું છે. લિંગના અભાવથી કૈવલ્ય, અને કૈવલ્યથી નિરંજન અવસ્થા થાય છે.

Verse 60

निरञ्जनत्वाच्छुद्धस्तु नितान्यो नैव विद्यते / अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि वैराग्यं दोषदर्शनात्

નિરંજનત્વથી તે શુદ્ધ છે; તેના સમાન બીજો કોઈ નિત્ય નથી. હવે આગળ દોષદર્શનથી ઉત્પન્ન વૈરાગ્ય કહું છું.

Verse 61

दिव्ये च मानुषे चैव विषये पञ्चलक्षणे / अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः कर्त्तव्यो दोषदर्शनात्

દિવ્ય અને માનુષ એવા પંચલક્ષણ વિષયોમાં દોષ જોઈને ન દ્વેષ કરવો, ન આસક્તિ રાખવી—આ કર્તવ્ય છે.

Verse 62

तपप्रीतिविषादानां कार्यं तु परिवर्जनम् / एवं वैराग्यमास्थाय शरीरी निर्ममो भवेत्

તપ, પ્રીતિ અને વિષાદ—એનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. આમ વૈરાગ્ય ધારણ કરવાથી દેહધારી નિર્મમ બને છે.

Verse 63

अनित्यमशिवं दुःखमिति वुद्ध्यानुचिन्त्य च / विशुद्धं कार्यकरणं सत्त्वस्यातिनिषैवया

આને ‘અનિત્ય, અશિવ અને દુઃખરૂપ’ એમ બુદ્ધિથી સતત વિચારતાં, અતિશય સાધનાથી સત્ત્વનું કાર્ય-કરણ શુદ્ધ બને છે।

Verse 64

परिपक्वकषायो हि कृत्स्नान्दोषान्प्रपश्यति / ततः प्रयाणकाले हि दोषैर्नैमित्तिकैस्तथा

જેના કષાય પરિપક્વ થયા છે તે સર્વ દોષોને સ્પષ્ટ જુએ છે; પછી પ્રસ્થાનકાળે પણ તેમ જ નૈમિત્તિક દોષોને જુએ છે।

Verse 65

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः / स शरीरमुपाश्रित्य कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै

દેહમાં પ્રકુપિત ઉષ્મા તીવ્ર વાયુથી પ્રેરિત થઈ, એ જ શરીરનો આશ્રય લઈને સર્વ દોષોને અવરોધે છે।

Verse 66

प्राणक्थानानि भिन्दन्हि छिन्दन्मर्माण्यतीत्य च / शैत्यात्प्रकुपितो वायुरूर्द्ध्वं तूत्क्रमते ततः

તે પ્રાણસ્થાનોને ભેદીને, મર્મોને છિન્ન કરીને આગળ વધે છે; શૈત્યથી પ્રકુપિત વાયુ ત્યારે ઉપર તરફ નીકળી જાય છે।

Verse 67

स चायं सर्वभूतानां प्राणस्थानेष्ववस्थितः / समासात्संवृते ज्ञाने संचृत्तेषु च कर्मसु

અને આ વાયુ સર્વ ભૂતોના પ્રાણસ્થાનોમાં સ્થિત છે; જ્યારે તત્કાળ જ્ઞાન ઢંકાઈ જાય અને કર્મો સંકોચાય છે।

Verse 68

स जीवो नाभ्यधिष्ठानः कर्मभिः स्वैः पुराकृतैः / अष्टाङ्गप्रणवृत्तिं वै स विच्यावयते पुनः

એ જીવ નાભિ-આધારમાં સ્થિત રહી પોતાના પૂર્વકૃત કર્મોથી અષ્ટાંગ પ્રાણપ્રવૃત્તિને ફરીથી વિક્ષેપિત કરે છે.

Verse 69

शरीरं प्रजहन्सोंऽते निरुच्छ्वासस्ततो भवेत् / एवं प्राणैः परित्यक्तो मृत इत्यभिधीयते

અંતે જ્યારે તે શરીર ત્યજે છે ત્યારે શ્વાસ અટકી જાય છે; આ રીતે પ્રાણોથી પરિત્યક્ત તે ‘મૃત’ કહેવાય છે.

Verse 70

यथेह लोके स्वप्ने तं नीयमानमितस्ततः / रञ्जनं तद्विधेयस्य ते तान्यो न च विद्यते

જેમ આ લોકમાં સ્વપ્નમાં તેને અહીંથી ત્યાં લઈ જવાય છે, તેમ કર્માધીન માટે એ જ ભોગ-રંજન છે; તે સિવાય બીજું નથી.

Verse 71

नृष्णाक्षयस्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षलक्षणम् / शब्दाद्ये विषये दोषदृष्टिर्वै पञ्चलक्षणे

ત્રીજું લક્ષણ ‘તૃષ્ણાક્ષય’—આને મોક્ષનું ચિહ્ન કહેવામાં આવ્યું છે; શબ્દાદિ વિષયોમાં દોષદૃષ્ટિ હોવી પાંચ લક્ષણોમાં આવે છે.

Verse 72

अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः प्रीतितापविवर्जनम् / वैराग्यकारणं ह्येते प्रकृतीनां लयस्य च

દ્વેષનો અભાવ, આસક્તિ ન હોવી, અને પ્રીતિ તથા તાપથી રહિત રહેવું—આ વૈરાગ્યના કારણો છે અને પ્રકૃતિઓના લયના પણ.

Verse 73

अष्टौ प्रकृतयो ज्ञेयाः पूर्वोक्ता वै यथाक्रमम् / अव्यक्ताद्यास्तु विज्ञेया भूतान्ताः प्रकृतेर्भवाः

પૂર્વોક્ત ક્રમ મુજબ આઠ પ્રકૃતિઓ જાણવાયોગ્ય છે. અવ્યક્તથી આરંભ કરી ભૂતાંત સુધી—આ બધું પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન છે.

Verse 74

वर्णाश्रमाचारयुक्तः शिष्टः शास्त्राविरोधनः / वर्णाश्रमाणां धर्मो ऽयं देवस्थानेषु कारणम्

વર્ણાશ્રમાચારથી યુક્ત, શિષ્ટ અને શાસ્ત્રવિરોધ રહિત રહેવું—વર્ણાશ્રમનો આ ધર્મ દેવસ્થાનોમાં કારણ (આધાર) બને છે.

Verse 75

ब्रह्मादीनि पिशाचान्तान्यष्टौ स्थानानि देवता / ऐश्वर्यमाणिमाद्यं हि कारणं ह्यष्टलक्षणम्

બ્રહ્માથી પિશાચ સુધી દેવતાઓનાં આઠ સ્થાન (વર્ગ) છે. ઐશ્વર્ય, અણિમા વગેરે—આ અષ્ટલક્ષણયુક્ત કારણતત્ત્વ છે.

Verse 76

निमित्तमप्रतीघाते दृष्टे शब्दादिलक्षणे / अष्टावेतानि रूपाणि प्राकृतानि यथाक्रमम्

અપ્રતિઘાતમાં નિમિત્ત અને શબ્દાદિ લક્ષણોમાં પ્રત્યક્ષ—આ આઠ રૂપ પ્રાકૃત છે, યથાક્રમ.

Verse 77

क्षेत्रज्ञेष्वनुसज्जन्ते गुणमात्रत्मकानि तु / प्रावृट्काले पृथग्मेघं पश्यन्तीव सचक्षुषः

ગુણમાત્ર સ્વરૂપ તત્ત્વો ક્ષેત્રજ્ઞોમાં આસક્ત થાય છે; જેમ વર્ષાકાળે દૃષ્ટિમાન લોકો અલગ અલગ વાદળો જુએ છે.

Verse 78

पश्यन्त्येवं विधाः सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा / खादतश्चान्नपानानि योनीः प्रविशतस्तथा

આવા સિદ્ધો દિવ્ય ચક્ષુથી જીવને જુએ છે; તે અન્ન-પાન ગ્રહણ કરતો અને તેમ જ યોનિઓમાં પ્રવેશ કરતો દેખાય છે।

Verse 79

तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च धावतो ऽपि यथाक्रमम् / जीवः प्राणस्तथा लिङ्गं करणं च चतुष्टयम्

તે આડું, ઉપર અને નીચે—ક્રમ પ્રમાણે દોડતો હોવા છતાં—જીવ, પ્રાણ, લિંગ અને કરણ—આ ચાર નામોથી કહેવાય છે।

Verse 80

पर्यायवाचकैः शब्दैरेकार्थैः सो ऽभिलष्यते / व्यक्ताव्यक्तप्रमाणो ऽयं स वै भुङ्क्ते तु कृत्स्नशः

એક જ અર્થ ધરાવતા પર્યાય શબ્દોથી તેને જ સૂચવવામાં આવે છે; આ વ્યક્ત-અવ્યક્ત પ્રમાણવાળો જીવ સર્વને સંપૂર્ણ રીતે ભોગવે છે।

Verse 81

अव्यक्तानुग्रहान्तं च क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं च यत् / एवं ज्ञात्वा शुचिर्भूत्वा ज्ञानाद्वै विप्रमुच्यते

જે અવ્યક્તના અનુગ્રહ-અંત સુધી છે અને ક્ષેત્રજ્ઞ દ્વારા અધિષ્ઠિત છે—એવું જાણીને, શુચિ બની, જ્ઞાનથી જ મુક્ત થાય છે।

Verse 82

नष्टं चैव यथा तत्त्वं तत्त्वानां तत्त्वदर्शने / यथेष्टं परिनिर्याति भिन्ने देहे सुनिर्वृते

તત્ત્વોના તત્ત્વદર્શનથી જેમ તત્ત્વનો નાશ થાય છે; તેમ દેહ ભિન્ન થતાં, સુનિર્વૃત અવસ્થામાં, તે ઇચ્છાનુસાર પ્રસ્થાન કરે છે।

Verse 83

भिद्यते करणं चापि ह्यव्यक्तज्ञानिनस्ततः / मुक्तो गुणशरीरेण प्रणाद्येन तु सर्वशः

ત્યારે અવ્યક્તને જાણનાર જ્ઞાનીનું કરણ પણ ભેદાય છે; તે ગુણ-શરીરથી મુક્ત થઈ સર્વત્ર પ્રણાદિ (પ્રાણનાદ) માં લીન થાય છે.

Verse 84

नान्यच्छरीरमादत्ते दग्धे वीजे यथाङ्कुरः / ज्ञानी च सर्वसंसाराविज्ञशारीरमानसः

જેમ દગ્ધ બીજમાંથી અંકુર ઊગતો નથી, તેમ જ્ઞાની બીજું શરીર ધારણ કરતો નથી; તેનું શરીર અને મન સંસારના અજ્ઞાનથી રહિત રહે છે.

Verse 85

ज्ञानाच्चतुर्द्दशाबुद्धः प्रकृतिस्थो निवर्तते / प्रकृतिं सत्यमित्याहुर्विकारो ऽनृतमुच्यते

જ્ઞાનથી ચૌદ અવસ્થાનો બોધ પામી, પ્રકૃતિસ્થ જીવ નિવૃત્ત થાય છે; પ્રકૃતિને ‘સત્ય’ કહે છે અને તેના વિકારને ‘અનૃત’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 86

असद्भावो ऽनृतं ज्ञेयं सद्भावः सत्य मुच्यते / अनामरूपं क्षेत्रज्ञनामरूपं प्रचक्षते

અસદ્ભાવને ‘અનૃત’ જાણવો જોઈએ અને સદ્ભાવને ‘સત્ય’ કહે છે; ક્ષેત્રજ્ઞને નામ-રૂપ રહિત કહે છે અને (ક્ષેત્રને) નામ-રૂપયુક્ત કહે છે.

Verse 87

यस्मात्क्षेत्रं विजानाति तत्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते / क्षेत्रं प्रत्ययते यस्मात्क्षेत्रज्ञः शुभ उच्यते

જે ક્ષેત્રને જાણે છે તેથી તે ‘ક્ષેત્રજ્ઞ’ કહેવાય છે; અને જેના દ્વારા ક્ષેત્રનો પ્રત્યય (સાક્ષાત્કાર) થાય છે, તે ક્ષેત્રજ્ઞ ‘શુભ’ કહેવાય છે.

Verse 88

क्षेत्रज्ञः स्मर्यते तस्मात्क्षेत्रं तज्ज्ञैर्विभाष्यते / क्षेत्रं त्वत्प्रत्ययं दृष्टं क्षेत्रज्ञः प्रत्ययः सदा

એથી તેને ‘ક્ષેત્રજ્ઞ’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે અને જાણકારો ‘ક્ષેત્ર’નું વર્ણન કરે છે. હે દ્રષ્ટા! ક્ષેત્ર તારા પ્રત્યય પર આધારિત દેખાય છે; ક્ષેત્રજ્ઞ સદા પ્રત્યય-સ્વરૂપ છે.

Verse 89

क्षपणात्कारणाच्चैव क्षतत्राणात्तथैव च / भोज्यत्वविषयत्वाच्च क्षेत्रं क्षेत्रविदो विदुः

ક્ષય કરાવવાથી, કારણત્વથી, તેમજ ક્ષતિથી રક્ષણ કરવાથી; અને ભોગ્ય તથા વિષય હોવાને કારણે—ક્ષેત્રવિદો તેને ‘ક્ષેત્ર’ કહે છે.

Verse 90

महदाद्यं विशेषान्तं सर्वैरूप्यं विलक्षणम् / विकारलक्षणं तद्वै सो ऽक्षरः क्षरमेति च

મહત્તત્વથી લઈને વિશેષાંત (સ્થૂલભૂત) સુધી જે સર્વરૂપ હોવા છતાં વિલક્ષણ દેખાય છે, તે વિકર-લક્ષણવાળું છે; એ જ ‘અક્ષર’ પણ ક્ષરભાવને પામે છે.

Verse 91

तमेवानुविकारं तु यस्माद्वै क्षरते पुनः / तस्माच्च कारणाच्चैव ज्ञरमित्यभिधीयते

અને એ જ, જે વિકારોને અનુસરીને ફરી ફરી ક્ષરિત થાય છે—આ કારણથી જ તેને ‘જ્ઞર’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 92

संसारे नरकेभ्यश्च त्रायते पुरुषं च यत् / दुःखत्राणात्पुनश्चापि क्षेत्रमित्यभिधीयते

જે સંસાર અને નરકોમાંથી પુરુષને બચાવે છે અને દુઃખથી ત્રાણ આપે છે—તેને પણ ‘ક્ષેત્ર’ કહેવાય છે.

Verse 93

सुखदुःखमहंभावाद्भोज्यमित्यभिधीयते / अचेतनत्वाद्विषयस्तद्विधर्मा विभुः स्मृतः

સુખ-દુઃખ અને ‘હું’ ભાવના સંબંધથી તેને ‘ભોગ્ય’ કહેવામાં આવે છે. અચેતન હોવાથી તે વિષય છે; તેનાથી વિપરીત ધર્મવાળો વિભુ સ્મૃત છે.

Verse 94

न क्षीयते न क्षरति विकारप्रसृतं तु तत् / अक्षरं तेन वाप्युक्तम क्षीणत्वात्तथैव च

તે ન ક્ષીણ થાય છે, ન ક્ષરિત થાય છે; છતાં વિકારોમાં પ્રસરી ગયેલું જણાય છે. તેથી તેને ‘અક્ષર’ કહેવાયું છે, કારણ કે તે અક્ષીણ છે.

Verse 95

यस्मात्पूर्यनुशेते च तस्मात्पुरुष उच्यते / पुरप्रत्ययिको यस्मात्पुरुषेत्यभिधीयते

જે કારણે તે ‘પુરી’ એટલે દેહ-નગરમાં નિવાસ કરે છે, તેથી તેને ‘પુરુષ’ કહે છે. અને ‘પુર’ પ્રત્યયનો આધાર તે જ હોવાથી પણ ‘પુરુષ’ કહેવાય છે.

Verse 96

पुरुषं कथयस्वाथ कथितो ऽज्ञैर्विभाष्यते / शुद्धो निरञ्जनाभासो ज्ञाता ज्ञानविवर्जितः

‘પુરુષનું વર્ણન કરો’ એમ કહ્યે અજ્ઞ લોકો તેને અનેક રીતે બોલે છે. તે શુદ્ધ છે, નિરંજન-પ્રભાસ્વરૂપ છે; તે જ્ઞાતા છે, છતાં (વિષયગત) જ્ઞાનથી રહિત છે.

Verse 97

अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा बद्धो मुक्तो गतःस्थितः / नैर्हेतुकात्त्वनिर्देश्यादहस्तस्मिन्न विद्यते

તે ‘છે’ ‘નથી’, ‘બીજું’ એમ; ‘બંધાયેલું’ ‘મુક્ત’, ‘ગયેલું’ ‘સ્થિત’ એમ—આવા નિર્દેશો તેમાં લાગુ પડતા નથી. કારણ કે તે હેતુરહિત અને અવર્ણનીય છે; તેમાં કોઈ ‘હસ્ત’ (પકડી શકાય એવો આધાર) નથી.

Verse 98

शुद्धत्वान्न तु दृश्यो वै द्रष्टृत्वात्समदर्शनः / आत्मप्रत्ययकारित्वादन्यूनं वाप्यहेतुकम्

શુદ્ધત્વથી તે દૃશ્ય નથી; દ્રષ્ટા હોવાથી સમદર્શી છે. આત્મપ્રત્યયનું કારણ હોવાથી તે ન્યૂન નથી, અહેતુક પણ નથી.

Verse 99

भावग्राह्यमनुमानाच्चिन्तयन्न प्रमुह्यते / यदा पश्यति ज्ञातारं शान्तार्थं दर्शनात्मकम्

અનુમાનથી ભાવગ્રાહ્ય તત્ત્વનું ચિંતન કરનાર મોહિત થતો નથી. જ્યારે તે દર્શનસ્વરૂપ, શાંતાર્થ જ્ઞાતાને જુએ છે.

Verse 100

दृश्यादृश्येषु निर्देश्यं तदा तद्दुर्द्धरं वरम् / विज्ञाता न च दृश्येत वृथक्त्वेनेह सर्वशः

દૃશ્ય અને અદૃશ્યમાં જ્યારે તેનો નિર્દેશ થાય, ત્યારે તે શ્રેષ્ઠ તત્ત્વ અત્યંત દુર્ધર બને છે. જ્ઞાતા અહીં સર્વથા અલગ રૂપે દૃશ્ય થતો નથી.

Verse 101

स्वेनात्मना तथात्मानं कारणात्मा नियच्छति / प्रकृतौ कारणे तत्र स्वात्मन्येवोपतिष्ठति

કારણાત્મા પોતાના આત્માથી જ આત્માને નિયંત્રિત કરે છે. ત્યાં કારણરૂપ પ્રકૃતિમાં તે પોતાના સ્વાત્મસ્વરૂપમાં જ સ્થિત રહે છે.

Verse 102

अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा इहामुत्रेति वा पुनः / एकत्वं वा पृथक्वं वा क्षेत्रज्ञः पुरुषो ऽपि वा

‘છે’ કે ‘નથી’, ‘તે બીજો છે’, ‘અહીં કે પરલોકમાં’—પછી ‘એકત્વ કે પૃથકત્વ’—આવા વિકલ્પોમાં ક્ષેત્રજ્ઞ પુરુષ પણ (વિચારાય છે).

Verse 103

आत्मा वा स निरात्मा वा चेतनो ऽचेतनो ऽपि वा / कर्त्ता वा सो ऽप्यकर्त्ता वा भोक्ता वा भोज्यमेव च

તે આત્મા પણ છે કે અનાત્મા પણ; ચેતન પણ છે અને અચેતન પણ. તે કર્તા પણ છે અને અકર્તા પણ; ભોક્તા પણ છે અને ભોગ્ય પણ છે.

Verse 104

यद्गत्वा न निवर्त्तन्ते क्षेत्रज्ञं तु निरञ्जनम् / अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यं वादहेतुभिः

જેનને પ્રાપ્ત કરીને ફરી પાછા ફરવું પડતું નથી—તે નિર્મળ ક્ષેત્રજ્ઞ છે. તે અવાચ્ય છે, કારણ કે તેનું વર્ણન થઈ શકતું નથી; વાદ-વિવાદના હેતુઓથી પણ તે ગ્રાહ્ય નથી.

Verse 105

अप्रतर्क्यमचिन्त्यत्वादवा येत्वाच्च सर्वशः / नालप्य वचसा तत्त्वमप्राप्य मनसा सह

તે તત્ત્વ તર્કાતીત, ચિંતનાતીત અને સર્વથા અજ્ઞેય છે. વાણીથી તેને કહી શકાય નહીં; મનથી પણ તેને પ્રાપ્ત કરી શકાય નહીં.

Verse 106

क्षेत्रज्ञे निर्गुणे शुद्धे शान्ते क्षीणे निरञ्जने / व्यपेतसुखदुःखे च निरुद्धे शान्तिमागते

જ્યારે ક્ષેત્રજ્ઞ નિર્ગુણ, શુદ્ધ, શાંત, ક્ષીણ અને નિરંજન બને; તેમજ સુખ-દુઃખથી રહિત, નિયંત્રિત અને શાંતિને પ્રાપ્ત થાય—

Verse 107

निरात्मके पुनस्तस्मिन्वाच्यावाच्यं न विद्यते / एतौ संहारविस्तारौ व्यक्ताव्यक्तौ ततः पुनः

પરંતુ તે નિરાત્મ (નિર્વિશેષ) સ્થિતિમાં વાચ્ય-અવાચ્યનો ભેદ રહેતો નથી. પછી ત્યાંથી જ સંહાર અને વિસ્તાર—વ્યક્ત અને અવ્યક્ત—આ બે પ્રગટ થાય છે.

Verse 108

सृज्यते ग्रसते चैव व्यक्तौ पर्यवतिष्ठते / क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्गे प्रवर्त्तते

આ સર્વ જગત સર્જાય છે અને ગ્રસાઈ પણ જાય છે; વ્યક્ત અવસ્થામાં સ્થિર રહે છે. ક્ષેત્રજ્ઞના અધિષ્ઠાનથી સર્વ ફરી સર્ગમાં પ્રવર્તે છે.

Verse 109

अधिष्ठानं प्रपद्येत तस्यान्ते बुद्धिपूर्वकम् / साधर्म्यवैधर्म्यकृतः संयोगो विदितस्तयोः / अनादिमांश्च संयोगो महापुरुषजः स्मृतः

તેના અંતે બુદ્ધિપૂર્વક અધિષ્ઠાનને શરણ જાય. સાધર્મ્ય અને વૈધર્મ્યથી થયેલો તે બંનેનો સંયોગ જાણીતો છે. એ સંયોગ અનાદિ છે અને મહાપુરુષજન્ય માનવામાં આવે છે.

Verse 110

यावच्च सर्गप्रति सर्गकालस्तावज्जगत्तिष्ठति संनिरुध्य / पूर्वं हि तस्यैव च बुद्धिपूर्वं प्रवर्त्तते तत्पुरुषार्थंमेव

જ્યાં સુધી સર્ગ-પ્રતિસર્ગનો સમય રહે છે ત્યાં સુધી જગત સંયમિત રહી સ્થિર રહે છે. કારણ કે પૂર્વે જ તેની બુદ્ધિપૂર્વક તે જ પુરુષાર્થ પ્રવર્તે છે.

Verse 111

एषा निसर्गप्रतिसर्गपूर्वा प्राधानिकी चेश्वरकारिता वा / अनाद्यनन्ता ह्यभिमानपूर्वकं वित्रासयन्ती जगदभ्युपैति

આ શક્તિ નિસર્ગ-પ્રતિસર્ગથી પૂર્વની છે—પ્રાધાનિક હોય કે ઈશ્વરકૃત હોય. તે અનાદિ અને અનંત છે; અભિમાનપૂર્વક જગતને ભયભીત કરતી પ્રગટ થાય છે.

Verse 112

इत्येष प्राकृतः सर्गस्तृतीयो हेतुलक्षणः / उक्तो ह्यस्मिंस्तदात्यन्तं कालं ज्ञात्वा प्रमुच्यते

આ રીતે આ ત્રીજો, કારણલક્ષણવાળો, પ્રાકૃત સર્ગ કહેવાયો છે. તેમાં તે અત્યંત કાળને જાણીને મનુષ્ય મુક્ત થાય છે.

Verse 113

इत्येष प्रतिसर्गो वस्त्रिविदः कीर्त्तितो मया / विस्तरेणानुपूर्व्याच भूयः किं वर्त्तयाम्यहम्

આ રીતે, હે સૂત, મેં પ્રતિસર્ગનું વર્ણન કર્યું. હવે વિસ્તારે અને ક્રમથી ફરી હું શું કહું?