Shloka 31
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
सचेतनाः प्रलीयन्ते क्षेत्रज्ञाधिष्ठिता गुणाः / सर्गे च प्रतिसर्गे च संसारे चैव जन्तवः
Transliteration
sacetanāḥ pralīyante kṣetrajñādhiṣṭhitā guṇāḥ / sarge ca pratisarge ca saṃsāre caiva jantavaḥ
Translation
ક્ષેત્રજ્ઞના અધિષ્ઠાનમાં રહેલા ચેતનાસહિત ગુણ પ્રલયમાં લીન થાય છે; અને સર્ગ‑પ્રતિસર્ગ તથા સંસારમાં જીવો સતત પ્રવર્તે છે.
Word by Word
sa-cetanāḥconscious/with sentience
sa-cetanāḥ:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootsa (स-उपसर्ग/सह) + cetana (चेतन-प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Plural (बहुवचन); समासः—कर्मधारयः (सचेतनाः = चेतनाः सह/युक्ताः)
pralīyantedissolve/merge
pralīyante:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Rootpra+√lī (ली-धातु)
FormPresent tense (लट्), Ātmanepada (आत्मनेपद), 3rd person (प्रथमपुरुष), Plural (बहुवचन)
kṣetrajña-adhiṣṭhitāḥpresided over by the knower of the field
kṣetrajña-adhiṣṭhitāḥ:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootkṣetrajña (क्षेत्रज्ञ-प्रातिपदिक) + adhiṣṭhita (अधि+स्था-धातु, क्त-प्रत्यय; कृदन्त)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Plural (बहुवचन); past passive participle (क्त); समासः—तत्पुरुषः (क्षेत्रज्ञेन अधिष्ठिताः)
guṇāḥqualities (guṇas)
guṇāḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootguṇa (गुण-प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Plural (बहुवचन)
sargein creation
sarge:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootsarga (सर्ग-प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Locative (सप्तमी/7), Singular (एकवचन)
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चयबोधक अव्यय)
pratisargein re-creation
pratisarge:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootpratisarga (प्रतिसर्ग-प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Locative (सप्तमी/7), Singular (एकवचन)
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चयबोधक अव्यय)
saṃsārein transmigration
saṃsāre:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootsaṃsāra (संसार-प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Locative (सप्तमी/7), Singular (एकवचन)
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चयबोधक अव्यय)
evaindeed
eva:
Sambandha (सम्बन्ध/Emphasis)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
FormEmphatic particle (अवधारणार्थक निपात)
jantavaḥcreatures
jantavaḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootjantu (जन्तु-प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Plural (बहुवचन)