Shloka 33
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
गुणमात्राः प्रवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठता स्त्रिधा / उर्द्ध्वदेशात्मकं सत्त्वमधोभागात्मकं तमः
Transliteration
guṇamātrāḥ pravartante puruṣādhiṣṭhatā stridhā / urddhvadeśātmakaṃ sattvamadhobhāgātmakaṃ tamaḥ
Translation
ગુણમાત્રાઓ જ પ્રવર્તે છે; પુરુષની અધિષ્ઠાન-શક્તિ ત્રિધા કહેવાય છે. સત્ત્વ ઊર્ધ્વદિશાત્મક છે અને તમસ અધોભાગાત્મક છે.
Word by Word
गुणमात्राःmere measures/aspects of the guṇas
गुणमात्राः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootगुण-मात्रा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (गुणस्य मात्रा)
प्रवर्तन्तेoperate / proceed
प्रवर्तन्ते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र√वृत् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, बहुवचन; आत्मनेपद
पुरुषाधिष्ठताthe presiding agency of Puruṣa
पुरुषाधिष्ठता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुरुष-अधिष्ठता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (पुरुषस्य अधिष्ठता)
स्त्रिधाin three ways
स्त्रिधा:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootस्त्रिधा (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (adverb of manner: ‘in three ways’)
ऊर्ध्वदेशात्मकम्having the nature of the upper region
ऊर्ध्वदेशात्मकम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootऊर्ध्व-देश-आत्मक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुषः (ऊर्ध्वदेशः यस्य आत्मा/स्वभावः)
सत्त्वम्sattva (purity/clarity)
सत्त्वम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसत्त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
अधोभागात्मकम्having the nature of the lower part
अधोभागात्मकम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअधो-भाग-आत्मक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुषः (अधोभागः यस्य आत्मा/स्वभावः)
तमःtamas (darkness/inertia)
तमः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतमस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन