Shloka 112
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
इत्येष प्राकृतः सर्गस्तृतीयो हेतुलक्षणः / उक्तो ह्यस्मिंस्तदात्यन्तं कालं ज्ञात्वा प्रमुच्यते
Transliteration
ityeṣa prākṛtaḥ sargastṛtīyo hetulakṣaṇaḥ / ukto hyasmiṃstadātyantaṃ kālaṃ jñātvā pramucyate
Translation
આ રીતે આ ત્રીજો, કારણલક્ષણવાળો, પ્રાકૃત સર્ગ કહેવાયો છે. તેમાં તે અત્યંત કાળને જાણીને મનુષ્ય મુક્ત થાય છે.
Word by Word
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formइति-शब्दः (quotative/closure particle)
eṣaḥthis
eṣaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootetad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
prākṛtaḥmaterial / primordial
prākṛtaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootprākṛta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
sargaḥcreation
sargaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsarga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
tṛtīyaḥthird
tṛtīyaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roottṛtīya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (ordinal)
hetu-lakṣaṇaḥhaving cause as its mark / causal in nature
hetu-lakṣaṇaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roothetu (प्रातिपदिक) + lakṣaṇa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (षष्ठी): ‘हेतोः लक्षणः’ = characterized by cause
uktaḥhas been said
uktaḥ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootukta (कृदन्त, √vac)
Formभूतकृदन्त (past passive participle) used predicatively; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘has been stated’
hiindeed
hi:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roothi (अव्यय)
Formनिपात (emphasis)
asminin this (teaching/context)
asmin:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootidam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, सप्तमी, एकवचन
tadāthen
tadā:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Roottadā (अव्यय)
Formकालवाचक अव्यय (temporal adverb)
atyantamcompletely / utterly
atyantam:
Prakāra (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootatyanta (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्रियाविशेषण (adverbial: completely/utterly)
kālamtime
kālam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootkāla (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
jñātvāhaving known
jñātvā:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootjñā (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund): ‘having known’
pramucyateis freed / is released
pramucyate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootpra-muc (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि (passive): ‘is released’