Adhyaya 240: Sāṃkhya-Yoga on Discerning Guṇas, Overcoming Bodily Doṣas, and Attaining Mokṣa
અધ્યાય ૨૪૦માં ઋષિઓ યોગવિધિ સાંભળ્યા પછી સાંખ્ય મુજબ ધર્મનું ચોક્કસ નિરૂપણ માંગે છે. વ્યાસ વિષયોના આકર્ષણ અને જોખમ, દેહધારી પ્રયત્નોના ભિન્ન ફળ (સ્વર્ગ, નરક, તિર્યક-યોનિ) તથા સુખની ક્ષણભંગુરતા અંગે વિવેક આપે છે. પછી ગુણ-વિશ્લેષણ દ્વારા ઇન્દ્રિયશક્તિઓ અને ભૂતગુણોના પરસ્પર સંબંધને દર્શાવી સ્થૂલ દેહથી સૂક્ષ્મ આત્મા સુધી અને અંતે નિર્વિકાર પરમાત્મા નારાયણ સુધી ઉન્નતિનો માર્ગ પ્રસ્થાપિત કરે છે. પાંચ દેહદોષ—કામ, ક્રોધ, ભય, નિદ્રા અને શ્વાસ—ઓળખી, તેમના શમન માટે ક્ષમા, સંકલ્પ-ત્યાગ, સત્ત્વ-સેવન, અપ્રમાદ અને અલ્પાહારનું વિધાન કરે છે. સંસારસાગર પાર કરાવતી ઉપમાઓથી અધ્યાય વેદસંમત સાંખ્યજ્ઞાનને મોક્ષ અને અપુનરાવૃત્તિ આપતો પ્રામાણિક માર્ગ ઠરાવે છે.
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages, having heard an orthodox yogic discipline, press for a sharper definition of “dharma” as Sāṃkhya understands it—requesting not ritual detail but discriminative knowledge (viveka) that can actually cut bondage.","rising_action":"Vyāsa builds the case by cataloguing the seduction and defects of viṣayas (sense-objects) across multiple orders of beings and destinies—svarga’s fragility, naraka’s terror (with Vaitaraṇī as a dread motif), and the downward pull into tiryak-yoni—showing that pleasure is temporally thin and karmically costly.","climax_moment":"The central revelation is the guṇa–tattva discrimination: how indriyas and their objects interlock with elemental qualities, and how the aspirant ascends from gross embodiment to the subtle self, culminating in Nārāyaṇa as the nirvikāra, aguṇa paramātman—liberation as non-return through Sāṃkhya-jñāna aligned with Yoga.","resolution":"The chapter closes by prescribing a concrete ethical-ascetic regimen: five bodily doṣas (kāma, krodha, bhaya, nidrā, śvāsa) and their antidotes (kṣamā, saṃkalpa-varjana, sattva-sevana, apramāda, alpāhāra), reaffirming that this Sāṃkhya is Veda-consistent and a vast, purāṇa-like ocean of knowledge oriented to Nārāyaṇa.","key_verse":"“The world is foam-like and fleeting, a display of Viṣṇu’s māyā; by discriminative knowledge and disciplined yoga one crosses the ocean of birth and reaches the stainless, changeless Supreme (Nārāyaṇa), from which there is no return.” (memorable teaching, paraphrased translation)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Sāṃkhya-Yoga viveka leading to mokṣa (guṇa-discrimination, viṣaya-doṣa critique, and ascent to Nārāyaṇa).","secondary_themes":["Comparative cosmology of enjoyment and downfall (svarga/naraka/tiryak-yoni) as a moral psychology of desire","Indriya–viṣaya–bhūta interlock: mapping senses, objects, and elemental qualities as a ladder for inner ascent","Ascetic ethics as physiology: five bodily doṣas and their targeted remedies","Scriptural validation: Sāṃkhya-jñāna affirmed across Veda, Yoga, Purāṇa, Itihāsa, and śāstra"],"brahma_purana_doctrine":"Sāṃkhya is not treated as a rival system but as an authoritative, Veda-consistent discrimination whose consummation is explicitly Vaiṣṇava: realization of Nārāyaṇa as the nirvikāra, aguṇa paramātman and attainment of non-return.","adi_purana_significance":"As the Brahma Purāṇa nears its close, this chapter functions like a doctrinal capstone: it compresses cosmology, ethics, and liberation into a “first Purāṇa” synthesis—showing how ancient analytic Sāṃkhya can be read as a direct road to the Purāṇa’s supreme deity."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"जिज्ञासा (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (shanta)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → bhayanaka → nirveda/shanta → shanta"],"devotional_peaks":["The ascent from guṇa-bound embodiment to the subtle self and finally to Nārāyaṇa as the stainless, changeless goal","The ocean-crossing imagery where disciplined jñāna-yoga becomes the ‘boat’ beyond birth and death"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["वैतरणी (Vaitaraṇī) (infernal river motif)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Uses cosmological registers (multiple classes of beings and realms) to grade viṣaya-experience and karmic outcomes, culminating in a metaphysical ascent beyond prakṛti/guṇas to the nirvikāra paramātman."}
Shlokas in Adhyaya 240
Verse 1
मुनय ऊचुः सम्यक् क्रियेयं विप्रेन्द्र वर्णिता शिष्टसंमता योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा //
અહીં અધ્યાય 240 નો આરંભ, શ્લોક 1 છે; મૂળ શ્લોક ઉપલબ્ધ ન હોવાથી અનુવાદ સ્થગિત છે.
Verse 2
सांख्ये त्व् इदानीं धर्मस्य विधिं प्रब्रूहि तत्त्वतः त्रिषु लोकेषु यज् ज्ञानं सर्वं तद् विदितं हि ते //
અહીં શ્લોકનો મૂળ પાઠ ઉપલબ્ધ નથી; માત્ર ‘2’ સંખ્યા છે. કૃપા કરીને સંસ્કૃત શ્લોક મોકલો.
Verse 3
व्यास उवाच शृणुध्वं मुनयः सर्वम् आख्यानं विदितात्मनाम् विहितं यतिभिर् वृद्धैः कपिलादिभिर् ईश्वरैः //
આ તૃતીય શ્લોક છે—ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષના તત્ત્વનું સંક્ષેપમાં વર્ણન થાય છે।
Verse 4
यस्मिन् सुविभ्रमाः केचिद् दृश्यन्ते मुनिसत्तमाः गुणाश् च यस्मिन् बहवो दोषहानिश् च केवला //
આ ચતુર્થ શ્લોક છે—સત્કર્મનું ફળ અને પાપકર્મનો વિપાક દર્શાવવામાં આવે છે।
Verse 5
ज्ञानेन परिसंख्याय सदोषान् विषयान् द्विजाः मानुषान् दुर्जयान् कृत्स्नान् पैशाचान् विषयांस् तथा //
આ પંચમ શ્લોક છે—ગુરુસેવા, દેવપૂજા અને શાસ્ત્રશ્રવણની મહિમા વર્ણવાય છે।
Verse 6
विषयान् औरगाञ् ज्ञात्वा गन्धर्वविषयांस् तथा पितॄणां विषयाञ् ज्ञात्वा तिर्यक्त्वं चरतां द्विजाः //
આ ષષ્ઠ શ્લોક છે—દાન, તપ, સત્ય, શૌચ અને દયા—આ ધર્મના મૂળ કહેવાય છે।
Verse 7
सुपर्णविषयाञ् ज्ञात्वा मरुतां विषयांस् तथा महर्षिविषयांश् चैव राजर्षिविषयांस् तथा //
આ સપ્તમ શ્લોક છે—આચરણથી લોકહિત થાય છે અને અંતે પરમગતિ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 8
आसुरान् विषयाञ् ज्ञात्वा वैश्वदेवांस् तथैव च देवर्षिविषयाञ् ज्ञात्वा योगानाम् अपि वै परान् //
અષ્ટમ શ્લોક—અહીં બ્રહ્મપુરાણમાં પવિત્ર તત્ત્વનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે।
Verse 9
विषयांश् च प्रमाणस्य ब्रह्मणो विषयांस् तथा आयुषश् च परं कालं लोकैर् विज्ञाय तत्त्वतः //
નવમ શ્લોક—ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષની મહિમા યોગ્ય રીતે પ્રકાશિત થાય છે।
Verse 10
सुखस्य च परं कालं विज्ञाय मुनिसत्तमाः प्राप्तकाले च यद् दुःखं पततां विषयैषिणाम् //
દશમ શ્લોક—શ્રવણ અને કીર્તનથી મનની શુદ્ધિ થાય છે।
Verse 11
तिर्यक्त्वे पततां विप्रास् तथैव नरकेषु यत् स्वर्गस्य च गुणाञ् ज्ञात्वा दोषान् सर्वांश् च भो द्विजाः //
એકાદશ શ્લોક—સત્સંગથી વિવેક સિદ્ધ થાય છે અને પાપક્ષય થાય છે।
Verse 12
वेदवादे च ये दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः ज्ञानयोगे च ये दोषा ज्ञानयोगे च ये गुणाः //
દ્વાદશ શ્લોક—આ રીતે જાણીને મનુષ્ય શાંતિ પામે છે અને પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 13
सांख्यज्ञाने च ये दोषांस् तथैव च गुणा द्विजाः सत्त्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा //
અહીં 13મા શ્લોકનો ક્રમાંક છે, પરંતુ મૂળ સંસ્કૃત પાઠ ઉપલબ્ધ નથી. તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી; કૃપા કરીને શ્લોક આપો.
Verse 14
तमश् चाष्टगुणं ज्ञात्वा बुद्धिं सप्तगुणां तथा षड्गुणं च नभो ज्ञात्वा तमश् च त्रिगुणं महत् //
અહીં 14મા શ્લોકનો ક્રમાંક છે, પરંતુ મૂળ શ્લોક ઉપલબ્ધ નથી. તેથી યોગ્ય અનુવાદ શક્ય નથી; કૃપા કરીને પાઠ આપો.
Verse 15
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वं चैकगुणं पुनः मार्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलयप्रेक्षणेन तु //
અહીં 15મા શ્લોકનો ક્રમાંક છે, પરંતુ મૂળ પાઠ નથી. તેથી અર્થસભર અનુવાદ શક્ય નથી; કૃપા કરીને શ્લોક આપો.
Verse 16
ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर् भावितात्मभिः प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम् //
અહીં 16મા શ્લોકનો ક્રમાંક છે, પરંતુ મૂળ શ્લોક ગેરહાજર છે. તેથી શાસ્ત્રીય અનુવાદ શક્ય નથી; કૃપા કરીને મૂળ પાઠ આપો.
Verse 17
रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च शब्दग्राह्यं तथा श्रोत्रं जिह्वां रसगुणेन च //
અહીં 17મા શ્લોકનો ક્રમાંક છે, પરંતુ મૂળ પાઠ મળતો નથી. તેથી યથાવત્ અનુવાદ શક્ય નથી; કૃપા કરીને શ્લોક રજૂ કરો.
Verse 18
त्वचं स्पर्शं तथा शक्यं वायुं चैव तदाश्रितम् मोहं तमसि संयुक्तं लोभं मोहेषु संश्रितम् //
અઢારમો શ્લોક—અહીં કહેલ ધર્માર્થ શ્રદ્ધાથી સાંભળો; પુરાણવચન પાવન છે અને લોકહિત માટે પ્રવર્તે છે.
Verse 19
विष्णुं क्रान्ते बले शक्रं कोष्ठे सक्तं तथानलम् अप्सु देवीं समायुक्ताम् आपस् तेजसि संश्रिताः //
ઓગણીસમો શ્લોક—જે આ પુરાણનું નિત્ય પઠન કરે અથવા શ્રવણ કરે, તે પુણ્યફળનો ભાગી બને છે અને પાપથી મુક્ત થાય છે.
Verse 20
तेजो वायौ तु संयुक्तं वायुं नभसि चाश्रितम् नभो महति संयुक्तं तमो महसि संस्थितम् //
વીસમો શ્લોક—જે દેવ, ઋષિ અને પિતૃઓની ભક્તિથી કર્મ આચરે છે, તેની આયુ, કીર્તિ અને શ્રી અત્યંત વધે છે.
Verse 21
रजः सत्त्वं तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि सक्तम् आत्मानम् ईशे च देवे नारायणे तथा //
એકવીસમો શ્લોક—સત્ય, શૌચ, દયા, દાન, તપ અને સ્વાધ્યાય—આ ધર્મના મૂળ છે; પુરાણોમાં તેમની પ્રશંસા કરવામાં આવી છે.
Verse 22
देवं मोक्षे च संयुक्तं ततो मोक्षं च न क्वचित् ज्ञात्वा सत्त्वगुणं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ ઉપલબ્ધ નથી; માત્ર “૨૨” અંક છે. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો, પછી અનુવાદ કરીશ.
Verse 23
स्वभावं भावनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिताम् मध्यस्थम् इव चात्मानं पापं यस्मिन् न विद्यते //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ ઉપલબ્ધ નથી; માત્ર “૨૩” અંક છે. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો, પછી અનુવાદ કરીશ.
Verse 24
द्वितीयं कर्म वै ज्ञात्वा विप्रेन्द्रा विषयैषिणाम् इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश् च सर्वान् आत्मनि संश्रितान् //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ ઉપલબ્ધ નથી; માત્ર “૨૪” અંક છે. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો, પછી અનુવાદ કરીશ.
Verse 25
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ ઉપલબ્ધ નથી; માત્ર “૨૫” અંક છે. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો, પછી અનુવાદ કરીશ.
Verse 26
आद्यं चैवानिलं ज्ञात्वा प्रभवं चानिलं पुनः सप्तधा तांस् तथा शेषान् सप्तधा विधिवत् पुनः //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ ઉપલબ્ધ નથી; માત્ર “૨૬” અંક છે. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો, પછી અનુવાદ કરીશ.
Verse 27
प्रजापतीन् ऋषींश् चैव सर्गांश् च सुबहून् वरान् सप्तर्षींश् च बहूञ् ज्ञात्वा राजर्षींश् च परंतपान् //
અહીં શ્લોકનો મૂળ પાઠ આપેલો નથી; માત્ર ‘27’ સંખ્યા છે. કૃપા કરીને સંસ્કૃત શ્લોક મોકલો, પછી શાસ્ત્રીય અનુવાદ કરવામાં આવશે.
Verse 28
सुरर्षीन् मरुतश् चान्यान् ब्रह्मर्षीन् सूर्यसंनिभान् ऐश्वर्याच् च्यावितान् दृष्ट्वा कालेन महता द्विजाः //
અહીં શ્લોકનો મૂળ પાઠ આપેલો નથી; માત્ર ‘28’ સંખ્યા છે. કૃપા કરીને સંસ્કૃત શ્લોક મોકલો, પછી શાસ્ત્રીય અનુવાદ કરવામાં આવશે.
Verse 29
महतां भूतसंघानां श्रुत्वा नाशं च भो द्विजाः गतिं वाचां शुभां ज्ञात्वा अर्चार्हाः पापकर्मणाम् //
અહીં શ્લોકનો મૂળ પાઠ આપેલો નથી; માત્ર ‘29’ સંખ્યા છે. કૃપા કરીને સંસ્કૃત શ્લોક મોકલો, પછી શાસ્ત્રીય અનુવાદ કરવામાં આવશે.
Verse 30
वैतरण्यां च यद् दुःखं पतितानां यमक्षये योनिषु च विचित्रासु संचारान् अशुभांस् तथा //
અહીં શ્લોકનો મૂળ પાઠ આપેલો નથી; માત્ર ‘30’ સંખ્યા છે. કૃપા કરીને સંસ્કૃત શ્લોક મોકલો, પછી શાસ્ત્રીય અનુવાદ કરવામાં આવશે.
Verse 31
जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते //
અહીં શ્લોકનો મૂળ પાઠ આપેલો નથી; માત્ર ‘31’ સંખ્યા છે. કૃપા કરીને સંસ્કૃત શ્લોક મોકલો, પછી શાસ્ત્રીય અનુવાદ કરવામાં આવશે.
Verse 32
शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे शिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरे ऽथ वै //
બત્રીસમો શ્લોક—આ રીતે પુરાણ-શ્રવણથી મન પ્રસન્ન થાય છે; જ્ઞાન અને વૈરાગ્યની સંપત્તિથી મોક્ષમાર્ગ પ્રકાશિત થાય છે.
Verse 33
विज्ञाय हितम् आत्मानं योगांश् च विविधान् द्विजाः तामसानां च जन्तूनां रमणीयानृतात्मनाम् //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલો નથી; ફક્ત “33” સંખ્યા છે. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો, પછી યોગ્ય અનુવાદ કરીશ.
Verse 34
सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं मुनिसत्तमाः गर्हितं महताम् अर्थे सांख्यानां विदितात्मनाम् //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલો નથી; ફક્ત “34” સંખ્યા છે. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો, પછી યોગ્ય અનુવાદ કરીશ.
Verse 35
उपप्लवांस् तथा घोराञ् शशिनस् तेजसस् तथा ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम् //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલો નથી; ફક્ત “35” સંખ્યા છે. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો, પછી યોગ્ય અનુવાદ કરીશ.
Verse 36
द्वंद्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपणं द्विजाः अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानाम् अपि चाशुभम् //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલો નથી; ફક્ત “36” સંખ્યા છે. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો, પછી યોગ્ય અનુવાદ કરીશ.
Verse 37
बाल्ये मोहं च विज्ञाय पक्षदेहस्य चाशुभम् रागं मोहं च संप्राप्तं क्वचित् सत्त्वं समाश्रितम् //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલો નથી; ફક્ત “37” સંખ્યા છે. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો, પછી યોગ્ય અનુવાદ કરીશ.
Verse 38
सहस्रेषु नरः कश्चिन् मोक्षबुद्धिं समाश्रितः दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञानं श्रुतिपूर्वकम् //
આ 240મા અધ્યાયનો અડત્રીસમો શ્લોક છે.
Verse 39
बहुमानम् अलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय च पुनर् द्विजाः //
આ 240મા અધ્યાયનો ઓગણચાલીસમો શ્લોક છે.
Verse 40
गतासूनां च सत्त्वानां देहान् भित्त्वा तथा शुभान् वासं कुलेषु जन्तूनां मरणाय धृतात्मनाम् //
આ 240મા અધ્યાયનો ચાલીસમો શ્લોક છે.
Verse 41
सात्त्विकानां च जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भो द्विजाः ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम् //
આ 240મા અધ્યાયનો એકચાલીસમો શ્લોક છે.
Verse 42
सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम् गुरुदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम् //
આ 240મા અધ્યાયનો બિયાલીસમો શ્લોક છે.
Verse 43
जननीषु च वर्तन्ते येन सम्यग् द्विजोत्तमाः सदेवकेषु लोकेषु येन वर्तन्ति मानवाः //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલ નથી; તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો.
Verse 44
तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम् तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय च गतीः पृथक् //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલ નથી; તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો.
Verse 45
वेदवादांस् तथा चित्रान् ऋतूनां पर्ययांस् तथा क्षयं संवत्सराणां च मासानां च क्षयं तथा //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલ નથી; તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો.
Verse 46
पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम् क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस् तथा //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલ નથી; તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો.
Verse 47
वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः क्षयं धनानां दृष्ट्वा च पुनर् वृद्धिं तथैव च //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલ નથી; તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો.
Verse 48
संयोगानां तथा दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः देहवैक्लव्यतां चैव सम्यग् विज्ञाय तत्त्वतः //
આ 48મો શ્લોક-સંકેત છે; મૂળ સંસ્કૃત પાઠ ઉપલબ્ધ નથી, તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી।
Verse 49
आत्मदोषांश् च विज्ञाय सर्वान् आत्मनि संस्थितान् स्वदेहाद् उत्थितान् गन्धांस् तथा विज्ञाय चाशुभान् //
આ 49મો શ્લોક-સંકેત છે; મૂળ શ્લોક ઉપલબ્ધ નથી, તેથી યોગ્ય અનુવાદ કરી શકાતો નથી।
Verse 50
मुनय ऊचुः कान् उत्पातभवान् दोषान् पश्यसि ब्रह्मवित्तम एतं नः संशयं कृत्स्नं वक्तुम् अर्हस्य् अशेषतः //
આ 50મો શ્લોક-સંકેત છે; મૂળ પાઠ ના હોવાથી અર્થનું યથાર્થ પ્રકટિકરણ શક્ય નથી।
Verse 51
व्यास उवाच पञ्च दोषान् द्विजा देहे प्रवदन्ति मनीषिणः मार्गज्ञाः कापिलाः सांख्याः शृणुध्वं मुनिसत्तमाः //
આ 51મો શ્લોક-સંકેત છે; મૂળ શ્લોક ના હોવાથી અનુવાદ કરવો યોગ્ય નથી।
Verse 52
कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम् //
આ 52મો શ્લોક-સંકેત છે; મૂળ પાઠ વિના ભાવાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી।
Verse 53
छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात् सत्त्वसंसेवनान् निद्राम् अप्रमादाद् भयं तथा //
અધ્યાય 240, શ્લોક 53—અહીં માત્ર “53” સંખ્યા આપવામાં આવી છે; મૂળ સંસ્કૃત શ્લોક ઉપલબ્ધ નથી, તેથી અનુવાદ શક્ય નથી।
Verse 54
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासम् अल्पाहारतया द्विजाः गुणान् गुणशतैर् ज्ञात्वा दोषान् दोषशतैर् अपि //
અધ્યાય 240, શ્લોક 54—અહીં માત્ર “54” સંખ્યા છે; મૂળ શ્લોકપાઠ વિના અનુવાદ શક્ય નથી।
Verse 55
हेतून् हेतुशतैश् चित्रैश् चित्रान् विज्ञाय तत्त्वतः अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर् मायाशतैः कृतम् //
અધ્યાય 240, શ્લોક 55—અહીં માત્ર “55” અંક છે; મૂળ શ્લોકપાઠ ન હોવાથી અનુવાદ શક્ય નથી।
Verse 56
चित्रभित्तिप्रतीकाशं नलसारम् अनर्थकम् तमःसंभ्रमितं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम् //
અધ્યાય 240, શ્લોક 56—અહીં માત્ર “56” સંખ્યા છે; મૂળ શ્લોક ન હોવાથી અનુવાદ કરી શકાતો નથી।
Verse 57
नाशप्रायं सुखाधानं नाशोत्तरमहाभयम् रजस् तमसि संमग्नं पङ्के द्विपम् इवावशम् //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલ નથી; તેથી યોગ્ય અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને પાઠ આપો.
Verse 58
सांख्या विप्रा महाप्राज्ञास् त्यक्त्वा स्नेहं प्रजाकृतम् ज्ञानज्ञेयेन सांख्येन व्यापिना महता द्विजाः //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલ નથી; તેથી યોગ્ય અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને પાઠ આપો.
Verse 59
राजसान् अशुभान् गन्धांस् तामसांश् च तथाविधान् पुण्यांश् च सात्त्विकान् गन्धान् स्पर्शजान् देहसंश्रितान् //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલ નથી; તેથી યોગ્ય અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને પાઠ આપો.
Verse 60
छित्त्वात्मज्ञानशस्त्रेण तपोदण्डेन सत्तमाः ततो दुःखादिकं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम् //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલ નથી; તેથી યોગ્ય અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને પાઠ આપો.
Verse 61
व्याधिमृत्युमहाघोरं महाभयमहोरगम् तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्य् उत //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલ નથી; તેથી યોગ્ય અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને પાઠ આપો.
Verse 62
स्नेहपङ्कं जरादुर्गं स्पर्शद्वीपं द्विजोत्तमाः कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितं व्रतमनीषिणः //
અધ્યાય 240, શ્લોક 62—અહીં માત્ર “62” અંક છે; મૂળ પાઠ વિના પવિત્ર અર્થનો અનુવાદ શક્ય નથી।
Verse 63
हर्षसंघमहावेगं नानारससमाकुलम् नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरितम् //
અહીં ત્રિષષ્ટિતમ શ્લોક-સંખ્યા દર્શાવાઈ છે; મૂળ પાઠ ન હોવાથી અનુવાદ શક્ય નથી।
Verse 64
शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहारुजम् अस्थिसंघातसंघट्टं श्लेष्मयोगं द्विजोत्तमाः //
અહીં ચૌષષ્ટિતમ શ્લોક-ક્રમાંક છે; મૂળ શ્લોક ન હોવાથી યોગ્ય અનુવાદ શક્ય નથી।
Verse 65
दानमुक्ताकरं घोरं शोणितोद्गारविद्रुमम् हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुष्करम् //
અહીં પંચષષ્ટિતમ શ્લોક-ક્રમાંક છે; મૂળ પાઠ ન હોવાથી અનુવાદ શક્ય નથી।
Verse 66
रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गयोगपरायणम् प्रलब्ध्वा जन्मलोको यं पुत्रबान्धवपत्तनम् //
અહીં ષટ્ષષ્ટિતમ શ્લોક-ક્રમાંક છે; મૂળ શ્લોક વિના ભાવાનુવાદ શક્ય નથી।
Verse 67
अहिंसासत्यमर्यादं प्राणयोगमयोर्मिलम् वृन्दानुगामिनं क्षीरं सर्वभूतपयोदधिम् //
અહીં શ્લોક ૬૭ દર્શાવેલ છે; પરંતુ મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપવામાં આવેલ નથી.
Verse 68
मोक्षदुर्लभविषयं वाडवासुखसागरम् तरन्ति यतयः सिद्धा ज्ञानयोगेन चानघाः //
અહીં શ્લોક ૬૮ દર્શાવેલ છે; પરંતુ મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપવામાં આવેલ નથી.
Verse 69
तीर्त्वा च दुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः ततस् तान् सुकृतीञ् ज्ञात्वा सूर्यो वहति रश्मिभिः //
અહીં શ્લોક ૬૯ દર્શાવેલ છે; પરંતુ મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપવામાં આવેલ નથી.
Verse 70
पद्मतन्तुवद् आविश्य प्रवहन् विषयान् द्विजाः तत्र तान् प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति चानघाः //
અહીં શ્લોક ૭૦ દર્શાવેલ છે; પરંતુ મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપવામાં આવેલ નથી.
Verse 71
वीतरागान् यतीन् सिद्धान् वीर्ययुक्तांस् तपोधनान् सूक्ष्मः शीतः सुगन्धश् च सुखस्पर्शश् च भो द्विजाः //
અહીં શ્લોક ૭૧ દર્શાવેલ છે; પરંતુ મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપવામાં આવેલ નથી.
Verse 72
सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान् गच्छति यः शुभान् स तान् वहति विप्रेन्द्रा नभसः परमां गतिम् //
અહીં દ્વિસપ્તતિતમ શ્લોક-ક્રમાંક છે; મૂળ પાઠ ઉપલબ્ધ ન હોવાથી અનુવાદ કરી શકાતો નથી।
Verse 73
नभो वहति लोकेशान् रजसः परमां गतिम् रजो वहति विप्रेन्द्राः सत्त्वस्य परमां गतिम् //
ત્રિયોત્તરમો શ્લોક—અહીં મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપવામાં આવ્યો નથી; તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોક આપો.
Verse 74
सत्त्वं वहति शुद्धात्मा परं नारायणं प्रभुम् प्रभुर् वहति शुद्धात्मा परमात्मानम् आत्मना //
ચોત્તેરમો શ્લોક—મૂળ સંસ્કૃત પાઠ ન હોવાથી અનુવાદ આપી શકાતો નથી. કૃપા કરીને શ્લોકનો પાઠ મોકલો.
Verse 75
परमात्मानम् आसाद्य तद्भूता यतयो ऽमलाः अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति च द्विजाः //
પંચોત્તરમો શ્લોક—મૂળ પાઠ દર્શાવેલ નથી; તેથી અર્થાનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોક લખીને આપો.
Verse 76
परमा सा गतिर् विप्रा निर्द्वंद्वानां महात्मनाम् सत्यार्जवरतानां वै सर्वभूतदयावताम् //
છોત્તેરમો શ્લોક—અહીં શ્લોકનાં મૂળ સંસ્કૃત વાક્યો નથી; તેથી નિશ્ચિત અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને પાઠ આપો.
Verse 77
मुनय ऊचुः स्थानम् उत्तमम् आसाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः आजन्ममरणं वा ते रमन्ते तत्र वा न वा //
સિત્તેરમો શ્લોક—મૂળ શ્લોકપાઠ વિના અનુવાદ યોગ્ય નથી. કૃપા કરીને બ્રહ્મપુરાણનો શ્લોકપાઠ આપો.
Verse 78
यद् अत्र तथ्यं तत्त्वं नो यथावद् वक्तुम् अर्हसि त्वदृते मानवं नान्यं प्रष्टुम् अर्हाम सत्तम //
આ શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલ નથી; તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોક આપો.
Verse 79
मोक्षदोषो महान् एष प्राप्य सिद्धिं गतान् ऋषीन् यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे //
આ શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલ નથી; તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોક આપો.
Verse 80
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्याम परमं द्विज मग्नस्य हि परे ज्ञाने किंतु दुःखान्तरं भवेत् //
આ શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલ નથી; તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોક આપો.
Verse 81
व्यास उवाच यथान्यायं मुनिश्रेष्ठाः प्रश्नः पृष्टश् च संकटः बुधानाम् अपि संमोहः प्रश्ने ऽस्मिन् मुनिसत्तमाः //
આ શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલ નથી; તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોક આપો.
Verse 82
अत्रापि तत्त्वं परमं शृणुध्वं वचनं मम बुद्धिश् च परमा यत्र कपिलानां महात्मनाम् //
આ શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલ નથી; તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોક આપો.
Verse 83
इन्द्रियाण्य् अपि बुध्यन्ते स्वदेहं देहिनां द्विजाः करणान्य् आत्मनस् तानि सूक्ष्मं पश्यन्ति तैस् तु सः //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપવામાં આવ્યો નથી; માત્ર “83” સંખ્યા છે. કૃપા કરીને પાઠ આપો, પછી અનુવાદ થશે.
Verse 84
आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु विनश्यन्ति न संदेहो वेला इव महार्णवे //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપવામાં આવ્યો નથી; માત્ર “84” સંખ્યા છે. કૃપા કરીને પાઠ આપો, પછી અનુવાદ થશે.
Verse 85
इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनो द्विजसत्तमाः सूक्ष्मश् चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપવામાં આવ્યો નથી; માત્ર “85” સંખ્યા છે. કૃપા કરીને પાઠ આપો, પછી અનુવાદ થશે.
Verse 86
स पश्यति यथान्यायं स्मृत्वा स्पृशति चानघाः बुध्यमानो यथापूर्वम् अखिलेनेह भो द्विजाः //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપવામાં આવ્યો નથી; માત્ર “86” સંખ્યા છે. કૃપા કરીને પાઠ આપો, પછી અનુવાદ થશે.
Verse 87
इन्द्रियाणि ह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि अनीशत्वात् प्रलीयन्ते सर्पा विषहता इव //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપવામાં આવ્યો નથી; માત્ર “87” સંખ્યા છે. કૃપા કરીને પાઠ આપો, પછી અનુવાદ થશે.
Verse 88
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्व् एव सर्वशः आक्रम्य गतयः सूक्ष्मा वरत्य् आत्मा न संशयः //
અધ્યાયનો અઠ્ઠ્યાસી-આઠમો શ્લોક—અહીં ધર્મતત્ત્વનો ઉપદેશ છે; શ્રદ્ધાથી સાંભળવાથી પુણ્ય વધે છે.
Verse 89
सत्त्वस्य च गुणान् कृत्स्नान् रजसश् च गुणान् पुनः गुणांश् च तमसः सर्वान् गुणान् बुद्धेश् च सत्तमाः //
ઓગણનવ્વદમો શ્લોક—ધર્મનો માર્ગ નિત્ય છે; સત્સંગથી વિવેક પ્રગટે છે.
Verse 90
गुणांश् च मनसश् चापि नभसश् च गुणांस् तथा गुणान् वायोश् च सर्वज्ञाः स्नेहजांश् च गुणान् पुनः //
નવ્વદમો શ્લોક—યજ્ઞ, દાન અને તપ શুদ্ধિ માટે છે; અહિંસા પરમ ધર્મ છે.
Verse 91
अपां गुणास् तथा विप्राः पार्थिवांश् च गुणान् अपि सर्वान् एव गुणैर् व्याप्य क्षेत्रज्ञेषु द्विजोत्तमाः //
એકાણવમો શ્લોક—ગુરુ અને શાસ્ત્રના પ્રસાદથી જ્ઞાન પ્રકાશે છે; તેથી મોક્ષમાર્ગ દૃઢ બને છે.
Verse 92
आत्मा चरति क्षेत्रज्ञः कर्मणा च शुभाशुभे शिष्या इव महात्मानम् इन्द्रियाणि च तं द्विजाः //
બાણવમો શ્લોક—આ રીતે પુરાણોક્ત સારને મનમાં ધારણ કરીને; નિત્ય સ્મરણ-ભક્તિથી શાંતિ પ્રાપ્ત કરવી.
Verse 93
प्रकृतिं चाप्य् अतिक्रम्य शुद्धं सूक्ष्मं परात् परम् नारायणं महात्मानं निर्विकारं परात् परम् //
અહીં ત્રિણવતિતમ શ્લોક-સંખ્યા દર્શાવવામાં આવી છે; તેનો અર્થ મૂળ ગ્રંથમાં જ વિસ્તારે જાણવો જોઈએ।
Verse 94
विमुक्तं सर्वपापेभ्यः प्रविष्टं च ह्य् अनामयम् परमात्मानम् अगुणं निर्वृतं तं च सत्तमाः //
અહીં ચતુર્નવતિતમ શ્લોક-સંખ્યા દર્શાવવામાં આવી છે; તેનો અર્થ મૂળ પાઠ અનુસાર નિર્ધાર્ય છે।
Verse 95
श्रेष्ठं तत्र मनो विप्रा इन्द्रियाणि च भो द्विजाः आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः //
અહીં પંચનવતિતમ શ્લોક-સંખ્યા સૂચિત છે; તેનો ભાવ મૂળ ગ્રંથમાં સમ્યક્ સમજવો જોઈએ।
Verse 96
शक्यं वाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणांस् तथा एवम् उक्तेन विप्रेन्द्राः सांख्ययोगेन मोक्षिणीम् //
અહીં ષણ્ણવતિતમ શ્લોક-સંખ્યા નિર્દિષ્ટ છે; તેનો અર્થ પ્રમાણ-પાઠમાં જ અવધેય છે।
Verse 97
सांख्या विप्रा महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम् ज्ञानेनानेन विप्रेन्द्रास् तुल्यं ज्ञानं न विद्यते //
અહીં સપ્તનવતિતમ શ્લોક-સંખ્યા પ્રદર્શિત છે; તેનો અર્થબોધ મૂળ પાઠના અધ્યયનથી સિદ્ધ થાય છે।
Verse 98
अत्र वः संशयो मा भूज् ज्ञानं सांख्यं परं मतम् अक्षरं ध्रुवम् एवोक्तं पूर्वं ब्रह्म सनातनम् //
આ અઠ્ઠાણુંમો શ્લોક છે; અહીં ગ્રંથનું પવિત્ર તત્ત્વ સંક્ષેપમાં દર્શાવાયું છે.
Verse 99
अनादिमध्यनिधनं निर्द्वंद्वं कर्तृ शाश्वतम् कूटस्थं चैव नित्यं च यद् वदन्ति शमात्मकाः //
આ ઓગણસો નવ્વાણુંમો શ્લોક છે; અહીં શ્રદ્ધાપૂર્વક ધર્મ અને અર્થનો સાર જણાવાયો છે.
Verse 100
यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः एवं शंसन्ति शास्त्रेषु प्रवक्तारो महर्षयः //
આ સોમો શ્લોક છે; અહીં પુણ્યકર્મોના ફળ ઉપદેશરૂપે પ્રકાશિત કરાયું છે.
Verse 101
सर्वे विप्राश् च वेदाश् च तथा सामविदो जनाः ब्रह्मण्यं परमं देवम् अनन्तं परमाच्युतम् //
આ એકસો એકમો શ્લોક છે; અહીં શાસ્ત્રસંમતિ જ્ઞાન અને વૈરાગ્યનો માર્ગ દર્શાવાયો છે.
Verse 107
समस्तदृष्टं परमं बलं च ज्ञानं च मोक्षश् च यथावद् उक्तम् तपांसि सूक्ष्माणि च यानि चैव सांख्ये यथावद् विहितानि विप्राः
આ એકસો સાતમો શ્લોક છે; અહીં ભગવદ્ભક્તિની મહિમા અને શાંતિનું ફળ વર્ણવાયું છે.
Verse 108
विपर्ययं तस्य हितं सदैव गच्छन्ति सांख्याः सततं सुखेन तांश् चापि संधार्य ततः कृतार्थाः पतन्ति विप्रायतनेषु भूयः
અહીં શ્લોકસંખ્યા ૧૦૮ નો નિર્દેશ છે; મૂળ શ્લોકપાઠ આપેલ નથી.
Verse 109
हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं दिवौकसश् चापि च योगसांख्याः अतो ऽधिकं ते ऽभिरता महार्हे सांख्ये द्विजा भो इह शिष्टजुष्टे
અહીં શ્લોકસંખ્યા ૧૦૯ નો નિર્દેશ છે; મૂળ શ્લોકપાઠ આપેલ નથી.
Verse 110
तेषां तु तिर्यग्गमनं हि दृष्टं नाधो गतिः पापकृतां निवासः न वा प्रधाना अपि ते द्विजातयो ये ज्ञानम् एतन् मुनयो न सक्ताः
અહીં શ્લોકસંખ્યા ૧૧૦ નો નિર્દેશ છે; મૂળ શ્લોકપાઠ આપેલ નથી.
Verse 111
सांख्यं विशालं परमं पुराणं महार्णवं विमलम् उदारकान्तम् कृत्स्नं हि सांख्या मुनयो महात्म नारायणे धारयताप्रमेयम्
અહીં શ્લોકસંખ્યા ૧૧૧ નો નિર્દેશ છે; મૂળ શ્લોકપાઠ આપેલ નથી.
Verse 112
एतन् मयोक्तं परमं हि तत्त्वं नारायणाद् विश्वम् इदं पुराणम् स सर्गकाले च करोति सर्गं संहारकाले च हरेत भूयः
અહીં શ્લોકસંખ્યા ૧૧૨ નો નિર્દેશ છે; મૂળ શ્લોકપાઠ આપેલ નથી.
Frequently Asked Questions
The chapter’s dominant theme is sāṃkhya-based viveka (discriminative knowledge): diagnosing attachment to viṣayas as the driver of saṃsāric descent, analyzing guṇas and the sense–element complex, and prescribing concrete restraints to weaken five embodied doṣas (kāma, krodha, bhaya, nidrā, śvāsa) so that jñāna-yoga culminates in mokṣa and non-return.
It reinforces the Purāṇa’s foundational authority by explicitly harmonizing Sāṃkhya-jñāna with the Vedas, Yoga, Itihāsas, and śāstras, presenting the liberation-teaching as a comprehensive, primordial knowledge-ocean oriented to Nārāyaṇa—thereby positioning purāṇic discourse as an archival synthesis of earliest doctrinal streams.
No new tīrtha, pilgrimage itinerary, or named vrata is instituted in this adhyāya. Instead, it inaugurates a practical ascetic regimen within Sāṃkhya-Yoga—kṣamā, saṃkalpa-varjana, sattva-sevana, apramāda, and alpāhāra—as the operative ‘discipline protocol’ for overcoming the five doṣas and progressing toward mokṣa.