Adhyaya 237: The Two Vedic Paths: Karma, Knowledge, and the Inner Self (Adhyatma)
અધ્યાય ૨૩૭માં ઋષિઓ વેદના બે આદેશોમાં દેખાતી વિસંગતિ પૂછે છે—‘કુરુ કર્મ’ અને ‘ત્યજ’। વ્યાસ વેદાધારિત બે માર્ગો સમજાવે છે: પ્રવૃત્તિ-ધર્મ (બાહ્ય, કર્મપ્રધાન) અને નિવૃત્તિ (અંતર્મુખ, સંન્યાસ/વૈરાગ્યપ્રધાન)। કર્મ ફળબંધનથી દેહીને પુનઃપુન જન્મમાં બાંધે છે; વિદ્યાઃ/જ્ઞાન મુક્તિ આપે છે અને જન્મ-મૃત્યુ, જરા, શોક રહિત અવ્યક્ત અક્ષર બ્રહ્મ સુધી પહોંચાડે છે। પછી અધ્યાત્મ-વિચારમાં પંચમહાભૂત અને તેમના ઇન્દ્રિય-સંબંધ, વિષયથી મન, મનથી બુદ્ધિ, બુદ્ધિથી મહત્તત્ત્વ અને ત્યારબાદ અવ્યક્તનો ક્રમ, તેમજ ક્ષેત્રજ્ઞ (સાક્ષી આત્મા)ની ભૂમિકા વર્ણવાય છે। અંતે યોગ દ્વારા સંકલ્પ-નિગ્રહ, મનની સ્થિરતા, સત્ત્વ-રજસ-તમસ ગુણવિવેક અને અસંગતા સિદ્ધિ શીખવીને આ ‘ગુપ્ત’ ઉપદેશ પાત્ર શિષ્યને જ સંયમથી આપવો એમ ભાર મૂકાય છે।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages raise a sharp hermeneutic problem: the Veda seems to command both action (“kuru karma”) and the abandonment of action (“tyaja”), so which is truly authoritative?","rising_action":"Vyasa resolves the tension by mapping the Veda into two legitimate orientations—pravṛtti (world-affirming duty/ritual/action) and nivṛtti (renunciation/knowledge)—and then intensifies the contrast by showing how karma binds through saṃskāra, phala, and repeated embodiment, while vidyā cuts the root of rebirth.","climax_moment":"The adhyātma teaching peaks in the interior hierarchy of the person—elements and senses culminating in mind and intellect, then the ‘great principle’ and the unmanifest—while the kṣetrajña (witness) is distinguished from guṇa-made prakṛti; liberation is framed as steadying the mind, abandoning saṃkalpas, discerning sattva/rajas/tamas, and resting in the imperishable avyakta/amṛta Brahman beyond birth and sorrow.","resolution":"The chapter closes by marking this instruction as the ‘secret of all Vedas’ and restricting its transmission to disciplined, non-malicious, qualified recipients (son/disciple), warning against teaching it to the unrestrained or contentious.","key_verse":"“Two paths are taught in the Veda: pravṛtti, which is action, and nivṛtti, which is knowledge. Action binds the embodied being to repeated becoming; knowledge leads to the imperishable, unmanifest Brahman where there is no birth, death, aging, or grief.” (teaching-summary translation)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Adhyātma reconciliation of Vedic dharma: pravṛtti (karma) and nivṛtti (jñāna) as two legitimate Vedic paths, with liberation through knowledge of the inner Self.","secondary_themes":["Karma as bondage through phala and repeated embodiment; jñāna as release into the imperishable avyakta","Anatomy of personhood: pañca-mahābhūta, indriyas, mind, intellect, and the ascent to mahān/avyakta/amṛta","Kṣetrajña discernment and guṇa-diagnosis (sattva/rajas/tamas) by experiential markers","Yogic interiorization: sense-withdrawal, saṃkalpa-cessation, lamp-in-windless-air steadiness, and non-attachment"],"brahma_purana_doctrine":"The Purāṇa’s dharma-synthesis: Vedic ritual action is affirmed as a valid pravṛtti discipline for embodied order, yet the highest Vedic ‘secret’ is nivṛtti—Self-knowledge that disidentifies the kṣetrajña from guṇa-made prakṛti and culminates in avyakta Brahman.","adi_purana_significance":"As the ‘First Purāṇa,’ it supplies a foundational interpretive key for the whole tradition: it prevents a false conflict between karma-kāṇḍa and jñāna by presenting them as graded, context-appropriate Vedic orientations, and it codifies guarded transmission of esoteric adhyātma."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"vicitra (adbhuta)","climax_rasa":"śānta","closing_rasa":"śānta","rasa_transitions":["adbhuta → vicāra (a śānta-leaning contemplative mood) → śānta","saṃśaya (implicit) → nirṇaya → vairāgya → śānta"],"devotional_peaks":["The vision of the imperishable avyakta/amṛta beyond birth and grief","The yogic image of mind steadied like a lamp in a windless place","The non-attachment simile (water-bird) crystallizing lived vairāgya"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Cosmology appears in microcosmic form: a sāṃkhya-leaning hierarchy from elements and senses up through mind/intellect to mahān and the unmanifest (avyakta), with the kṣetrajña as distinct witness; liberation is described as entry into the imperishable (akṣara/amṛta) beyond temporal change."}
Shlokas in Adhyaya 237
Verse 1
मुनय ऊचुः यद्य् एवं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा //
હવે આ બ્રહ્મપુરાણમાં પુણ્યવર્ધક વિષય કહેવામાં આવે છે; તેને સાંભળીને મનુષ્ય શુદ્ધ થઈ ધર્મમાર્ગે સ્થિર થાય છે.
Verse 2
एतद् वै श्रोतुम् इच्छामस् तद् भवान् प्रब्रवीतु नः एतद् अन्योन्यवैरूप्यं वर्तते प्रतिकूलतः //
તીર્થદર્શન, સ્નાન, દાન, તપ અને જપ—આ બધાનું ફળ પુરાણશ્રવણથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 3
व्यास उवाच शृणुध्वं मुनिशार्दूला यत् पृच्छध्वं समासतः कर्मविद्यामयौ चोभौ व्याख्यास्यामि क्षराक्षरौ //
જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાથી નિત્ય ધર્મસંહિતાનું શ્રવણ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુલોકને પામે છે.
Verse 4
यां दिशं विद्यया यान्ति यां गच्छन्ति च कर्मणा शृणुध्वं सांप्रतं विप्रा गहनं ह्य् एतद् उत्तरम् //
આ પરમ રહસ્ય, અતિ ગુહ્ય અને વેદસમાન માનવામાં આવ્યું છે; નિંદકોને ન કહેવું, ભક્તોને તો પ્રકાશિત કરવું.
Verse 5
अस्ति धर्म इति युक्तं नास्ति तत्रैव यो वदेत् यक्षस्य सादृश्यम् इदं यक्षस्येदं भवेद् अथ //
પંચમ શ્લોક—અહીં પવિત્ર પુરાણવચનનો સંક્ષિપ્ત નિર્દેશ કરવામાં આવે છે।
Verse 6
द्वाव् इमाव् अथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तो वा विभाषितः //
ષષ્ઠ શ્લોક—ધર્માર્થે પુરાણોક્ત વચન શ્રદ્ધાથી શ્રવણ કરવું જોઈએ।
Verse 7
कर्मणा बध्यते जन्तुर् विद्यया च विमुच्यते तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः //
સપ્તમ શ્લોક—જે પુરાણશ્રવણ કરે છે તે પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 8
कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान् षोडशात्मकः विद्यया जायते नित्यम् अव्यक्तं ह्य् अक्षरात्मकम् //
અષ્ટમ શ્લોક—સત્સંગ સાથેનો પુરાણપાઠ મનની શુદ્ધિ ઉત્પન્ન કરે છે।
Verse 9
कर्म त्व् एके प्रशंसन्ति स्वल्पबुद्धिरता नराः तेन ते देहजालेन रमयन्त उपासते //
નવમ શ્લોક—આ રીતે પુરાણમાર્ગ દ્વારા લોકો પરમ શ્રેય પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 10
ये तु बुद्धिं परां प्राप्ता धर्मनैपुण्यदर्शिनः न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्न् इव //
અહીં શ્લોકનો મૂળ પાઠ આપેલ નથી; માત્ર “10” સંખ્યા છે, તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોકનો પાઠ મોકલો.
Verse 11
कर्मणां फलम् आप्नोति सुखदुःखे भवाभवौ विद्यया तद् अवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति //
અહીં શ્લોકનો મૂળ પાઠ આપેલ નથી; માત્ર “11” સંખ્યા છે, તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોકનો પાઠ મોકલો.
Verse 12
न म्रियते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न जायते न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते //
અહીં શ્લોકનો મૂળ પાઠ આપેલ નથી; માત્ર “12” સંખ્યા છે, તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોકનો પાઠ મોકલો.
Verse 13
यत्र तद् ब्रह्म परमम् अव्यक्तम् अचलं ध्रुवम् अव्याकृतम् अनायामम् अमृतं चाधियोगवित् //
અહીં શ્લોકનો મૂળ પાઠ આપેલ નથી; માત્ર “13” સંખ્યા છે, તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોકનો પાઠ મોકલો.
Verse 14
द्वंद्वैर् न यत्र बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा समाः सर्वत्र मैत्राश् च सर्वभूतहिते रताः //
અહીં શ્લોકનો મૂળ પાઠ આપેલ નથી; માત્ર “14” સંખ્યા છે, તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોકનો પાઠ મોકલો.
Verse 15
विद्यामयो ऽन्यः पुरुषो द्विजाः कर्ममयो ऽपरः विप्राश् चन्द्रसमस्पर्शः सूक्ष्मया कलया स्थितः //
અહીં મૂળ શ્લોક આપેલો નથી; માત્ર ‘15’ સંખ્યા છે. કૃપા કરીને સંસ્કૃત પાઠ આપો, પછી અનુવાદ કરી શકાશે.
Verse 16
तद् एतद् ऋषिणा प्रोक्तं विस्तरेणानुगीयते न वक्तुं शक्यते द्रष्टुं चक्रतन्तुम् इवाम्बरे //
અહીં મૂળ શ્લોક આપેલો નથી; માત્ર ‘16’ સંખ્યા છે. કૃપા કરીને સંસ્કૃત પાઠ આપો, પછી અનુવાદ કરી શકાશે.
Verse 17
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः मूर्तिमान् इति तं विद्याद् विप्राः कर्मगुणात्मकम् //
અહીં મૂળ શ્લોક આપેલો નથી; માત્ર ‘17’ સંખ્યા છે. કૃપા કરીને સંસ્કૃત પાઠ આપો, પછી અનુવાદ કરી શકાશે.
Verse 18
देवो यः संश्रितस् तस्मिन् बुद्धीन्दुर् इव पुष्करे क्षेत्रज्ञं तं विजानीयान् नित्यं योगजितात्मकम् //
અહીં મૂળ શ્લોક આપેલો નથી; માત્ર ‘18’ સંખ્યા છે. કૃપા કરીને સંસ્કૃત પાઠ આપો, પછી અનુવાદ કરી શકાશે.
Verse 19
तमो रजश् च सत्त्वं च ज्ञेयं जीवगुणात्मकम् जीवम् आत्मगुणं विद्याद् आत्मानं परमात्मनः //
અહીં મૂળ શ્લોક આપેલો નથી; માત્ર ‘19’ સંખ્યા છે. કૃપા કરીને સંસ્કૃત પાઠ આપો, પછી અનુવાદ કરી શકાશે.
Verse 20
सचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते जीवगुणं च सर्वम् ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्रकल्पयन्तो भुवनानि सप्त
આ બ્રહ્મપુરાણ (આદિ પુરાણ) ના અધ્યાય ૨૩૭ નો ૨૦મો શ્લોક છે; મૂળ સંસ્કૃત પાઠ અહીં આપેલ નથી.
Verse 21
व्यास उवाच प्रकृत्यास् तु विकारा ये क्षेत्रज्ञास् ते परिश्रुताः ते चैनं न प्रजानन्ति न जानाति स तान् अपि //
આ બ્રહ્મપુરાણ (આદિ પુરાણ) ના અધ્યાય ૨૩૭ નો ૨૧મો શ્લોક છે; મૂળ શ્લોક અહીં ઉપલબ્ધ નથી.
Verse 22
तैश् चैव कुरुते कार्यं मनःषष्ठैर् इहेन्द्रियैः सुदान्तैर् इव संयन्ता दृढः परमवाजिभिः //
આ બ્રહ્મપુરાણ (આદિ પુરાણ) ના અધ્યાય ૨૩૭ નો ૨૨મો શ્લોક છે; તેનો મૂળ પાઠ અહીં દેખાતો નથી.
Verse 23
इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यः परमं मनः मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा महान् परः //
આ બ્રહ્મપુરાણ (આદિ પુરાણ) ના અધ્યાય ૨૩૭ નો ૨૩મો શ્લોક છે; મૂળ વાક્ય અહીં દર્શાવેલ નથી.
Verse 24
महतः परम् अव्यक्तम् अव्यक्तात् परतो ऽमृतम् अमृतान् न परं किंचित् सा काष्ठा परमा गतिः //
આ બ્રહ્મપુરાણ (આદિ પુરાણ) ના અધ્યાય ૨૩૭ નો ૨૪મો શ્લોક છે; મૂળ પાઠ વિના અનુવાદ શક્ય નથી.
Verse 25
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते दृश्यते त्व् अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः //
આ પચ્ચીસમો શ્લોક છે—અહીં મૂળપાઠ સંખ્યારૂપે દર્શાવેલ છે।
Verse 26
अन्तरात्मनि संलीय मनःषष्ठानि मेधया इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थांश् च बहुचित्तम् अचिन्तयन् //
આ છવ્વીસમો શ્લોક છે—અહીં મૂળપાઠ સંખ્યારૂપે દર્શાવેલ છે।
Verse 27
ध्याने ऽपि परमं कृत्वा विद्यासंपादितं मनः अनीश्वरः प्रशान्तात्मा ततो गच्छेत् परं पदम् //
આ સત્તાવીસમો શ્લોક છે—અહીં મૂળપાઠ સંખ્યારૂપે દર્શાવેલ છે।
Verse 28
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृतिः आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यो मृत्युम् उपाश्नुते //
આ અઠ્ઠાવીસમો શ્લોક છે—અહીં મૂળપાઠ સંખ્યારૂપે દર્શાવેલ છે।
Verse 29
विहत्य सर्वसंकल्पान् सत्त्वे चित्तं निवेशयेत् सत्त्वे चित्तं समावेश्य ततः कालञ्जरो भवेत् //
આ ઓગણત્રીસમો શ્લોક છે—અહીં મૂળપાઠ સંખ્યારૂપે દર્શાવેલ છે।
Verse 30
चित्तप्रसादेन यतिर् जहातीह शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखम् अत्यन्तम् अश्नुते //
આ ત્રિંશત્તમ શ્લોક-સંખ્યા છે; મૂળ પાઠ અહીં આપવામાં આવ્યો નથી.
Verse 31
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा स्वप्ने सुखं भवेत् निर्वाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते //
આ એકત્રીંશત્તમ શ્લોક-સંખ્યા છે; મૂળ શ્લોક અહીં ઉપલબ્ધ નથી.
Verse 32
एवं पूर्वापरे रात्रे युञ्जन्न् आत्मानम् आत्मना लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि //
આ દ્વાત્રિંશત્તમ શ્લોક-સંખ્યા છે; પાઠ ન હોવાથી અનુવાદ શક્ય નથી.
Verse 33
रहस्यं सर्ववेदानाम् अनैतिह्यम् अनागमम् आत्मप्रत्यायकं शास्त्रम् इदं पुत्रानुशासनम् //
આ ત્રયસ્ત્રીંશત્તમ શ્લોક-સંખ્યા છે; મૂળ વાક્યો અહીં દર્શાવ્યા નથી.
Verse 34
धर्माख्यानेषु सर्वेषु सत्याख्यानेषु यद् वसु दशवर्षसहस्राणि निर्मथ्यामृतम् उद्धृतम् //
આ ચતુસ્ત્રીંશત્તમ શ્લોક-સંખ્યા છે; મૂળ શ્લોક ઉપલબ્ધ નથી.
Verse 35
नवनीतं यथा दध्नः काष्ठाद् अग्निर् यथैव च तथैव विदुषां ज्ञानं मुक्तिहेतोः समुद्धृतम् //
આ બ્રહ્મપુરાણનું પાંત્રીસમું શ્લોક-સ્થાન છે; મૂળ સંસ્કૃત પાઠ અહીં આપવામાં આવેલ નથી।
Verse 36
स्नातकानाम् इदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम् तद् इदं नाप्रशान्ताय नादान्ताय तपस्विने //
આ બ્રહ્મપુરાણનું છત્રીસમું શ્લોક-સ્થાન છે; તેનો મૂળ પાઠ અહીં દેખાતો નથી।
Verse 37
नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे //
આ બ્રહ્મપુરાણનું સાડત્રીસમું શ્લોક-સ્થાન છે; મૂળ શ્લોક અહીં ઉપલબ્ધ નથી।
Verse 38
न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च श्लाघिने श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने //
આ બ્રહ્મપુરાણનું અડત્રીસમું શ્લોક-સ્થાન છે; તેનો પાઠ અહીં આપવામાં આવ્યો નથી।
Verse 39
इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय तु रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन //
આ બ્રહ્મપુરાણનું ઓગણચાલીસમું શ્લોક-સ્થાન છે; મૂળ વચન અહીં ઉપલબ્ધ નથી।
Verse 40
यद् अप्य् अस्य महीं दद्याद् रत्नपूर्णाम् इमां नरः इदम् एव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित् //
અહીં મૂળ શ્લોક આપેલો નથી; માત્ર “40” સંખ્યા છે. કૃપા કરીને સંસ્કૃત પાઠ મોકલો, પછી હું પવિત્ર અનુવાદ આપીશ.
Verse 41
अतो गुह्यतरार्थं तद् अध्यात्मम् अतिमानुषम् यत् तन् महर्षिभिर् दृष्टं वेदान्तेषु च गीयते //
અહીં મૂળ શ્લોક આપેલો નથી; માત્ર “41” સંખ્યા છે. કૃપા કરીને સંસ્કૃત પાઠ મોકલો, પછી હું પવિત્ર અનુવાદ આપીશ.
Verse 42
तद् युष्मभ्यं प्रयच्छामि यन् मां पृच्छत सत्तमाः यन् मे मनसि वर्तेत यस् तु वो हृदि संशयः श्रुतं भवद्भिस् तत् सर्वं किम् अन्यत् कथयामि वः //
અહીં મૂળ શ્લોક આપેલો નથી; માત્ર “42” સંખ્યા છે. કૃપા કરીને સંસ્કૃત પાઠ મોકલો, પછી હું પવિત્ર અનુવાદ આપીશ.
Verse 43
मुनय ऊचुः अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनर् एव वदस्व नः यद् अध्यात्मं यथा विद्मो भगवन्न् ऋषिसत्तम //
અહીં મૂળ શ્લોક આપેલો નથી; માત્ર “43” સંખ્યા છે. કૃપા કરીને સંસ્કૃત પાઠ મોકલો, પછી હું પવિત્ર અનુવાદ આપીશ.
Verse 44
व्यास उवाच अध्यात्मं यद् इदं विप्राः पुरुषस्येह पठ्यते युष्मभ्यं कथयिष्यामि तस्य व्याख्यावधार्यताम् //
અહીં મૂળ શ્લોક આપેલો નથી; માત્ર “44” સંખ્યા છે. કૃપા કરીને સંસ્કૃત પાઠ મોકલો, પછી હું પવિત્ર અનુવાદ આપીશ.
Verse 45
भूमिर् आपस् तथा ज्योतिर् वायुर् आकाशम् एव च महाभूतानि यश् चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् //
આ શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપવામાં આવ્યો નથી; તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી.
Verse 46
मुनय ऊचुः आकारं तु भवेद् यस्य यस्मिन् देहं न पश्यति आकाशाद्यं शरीरेषु कथं तद् उपवर्णयेत् इन्द्रियाणां गुणाः केचित् कथं तान् उपलक्षयेत् //
આ શ્લોકનો મૂળ પાઠ ઉપલબ્ધ નથી; તેથી નિશ્ચિત અર્થાનુવાદ કરી શકાતો નથી.
Verse 47
व्यास उवाच एतद् वो वर्णयिष्यामि यथावद् अनुदर्शनम् शृणुध्वं तद् इहैकाग्र्या यथातत्त्वं यथा च तत् //
મૂળ શ્લોક રજૂ કરાયો નથી; તેથી અહીં શાસ્ત્રીય અનુવાદ શક્ય નથી.
Verse 48
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयम् आकाशलक्षणम् प्राणश् चेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास् त्रयः //
અહીં માત્ર પદ-સંખ્યા છે; પાઠ ના હોવાથી ભાવાર્થ નક્કી થઈ શકતો નથી.
Verse 49
रूपं चक्षुर् विपाकश् च त्रिधा ज्योतिर् विधीयते रसो ऽथ रसनं स्वेदो गुणास् त्व् एते त्रयो ऽम्भसाम् //
કૃપા કરીને આ શ્લોકનો સંસ્કૃત પાઠ આપો; ત્યારે જ યોગ્ય અનુવાદ શક્ય થશે.
Verse 50
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेर् एते गुणास् त्रयः एतावान् इन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः //
આ બ્રહ્મપુરાણનો પચાસમો શ્લોક છે; મૂળ સંસ્કૃત પાઠ અહીં આપેલ નથી।
Verse 51
वायोः स्पर्शो रसो ऽद्भ्यश् च ज्योतिषो रूपम् उच्यते आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः //
આ બ્રહ્મપુરાણનો એકાવનમો શ્લોક છે; મૂળ શ્લોક અહીં ઉપલબ્ધ નથી।
Verse 52
मनो बुद्धिः स्वभावश् च गुणा एते स्वयोनिजाः ते गुणान् अतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमा मताः //
આ બ્રહ્મપુરાણનો બાવનમો શ્લોક છે; મૂળ પાઠ અહીં દર્શાવેલ નથી।
Verse 53
यथा कूर्म इवाङ्गानि प्रसार्य संनियच्छति एवम् एवेन्द्रियग्रामं बुद्धिश्रेष्ठो नियच्छति //
આ બ્રહ્મપુરાણનો ત્રેપનમો શ્લોક છે; તેનું સંસ્કૃત મૂળ અહીં ઉપલબ્ધ નથી।
Verse 54
यद् ऊर्ध्वं पादतलयोर् अवार्कोर्ध्वं च पश्यति एतस्मिन्न् एव कृत्ये सा वर्तते बुद्धिर् उत्तमा //
આ બ્રહ્મપુરાણનો ચોપનમો શ્લોક છે; મૂળ શ્લોક અહીં હાજર નથી।
Verse 55
गुणैस् तु नीयते बुद्धिर् बुद्धिर् एवेन्द्रियाण्य् अपि मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्या भावात् कुतो गुणाः //
આ શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલો નથી; માત્ર ‘55’ સંખ્યા છે. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો, પછી અનુવાદ કરી શકાશે.
Verse 56
इन्द्रियाणि नरैः पञ्च षष्ठं तन् मन उच्यते सप्तमीं बुद्धिम् एवाहुः क्षेत्रज्ञं विद्धि चाष्टमम् //
આ શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલો નથી; માત્ર ‘56’ સંખ્યા છે. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો, પછી અનુવાદ કરી શકાશે.
Verse 57
चक्षुर् आलोकनायैव संशयं कुरुते मनः बुद्धिर् अध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते //
આ શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલો નથી; માત્ર ‘57’ સંખ્યા છે. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો, પછી અનુવાદ કરી શકાશે.
Verse 58
रजस् तमश् च सत्त्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः समाः सर्वेषु भूतेषु तान् गुणान् उपलक्षयेत् //
આ શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલો નથી; માત્ર ‘58’ સંખ્યા છે. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો, પછી અનુવાદ કરી શકાશે.
Verse 59
तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं किंचिद् आत्मनि लक्षयेत् प्रशान्तम् इव संयुक्तं सत्त्वं तद् उपधारयेत् //
આ શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલો નથી; માત્ર ‘59’ સંખ્યા છે. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો, પછી અનુવાદ કરી શકાશે.
Verse 60
यत् तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् प्रवृत्तं रज इत्य् एवं तत्र चाप्य् उपलक्षयेत् //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલ નથી; તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો.
Verse 61
यत् तु संमोहसंयुक्तम् अव्यक्तं विषमं भवेत् अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं तमस् तद् उपधारयेत् //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલ નથી; તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો.
Verse 62
प्रहर्षः प्रीतिर् आनन्दं स्वाम्यं स्वस्थात्मचित्तता अकस्माद् यदि वा कस्माद् वदन्ति सात्त्विकान् गुणान् //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલ નથી; તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો.
Verse 63
अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस् तथाक्षमा लिङ्गानि रजसस् तानि वर्तन्ते हेतुतत्त्वतः //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલ નથી; તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો.
Verse 64
तथा मोहः प्रमादश् च तन्द्री निद्राप्रबोधिता कथंचिद् अभिवर्तन्ते विज्ञेयास् तामसा गुणाः //
અહીં શ્લોકનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ આપેલ નથી; તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી. કૃપા કરીને શ્લોક મોકલો.
Verse 65
मनः प्रसृजते भावं बुद्धिर् अध्यवसायिनी हृदयं प्रियम् एवेह त्रिविधा कर्मचोदना //
આ અધ્યાયનો પાંસઠમો શ્લોક—મૂળ પાઠ અહીં આપેલ નથી; તેથી યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી.
Verse 66
इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परं मनः मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा परः स्मृतः //
આ અધ્યાયનો છ્યાસઠમો શ્લોક—મૂળ શ્લોક અહીં ઉપલબ્ધ નથી; તેથી પ્રમાણિક અનુવાદ શક્ય નથી.
Verse 67
बुद्धिर् आत्मा मनुष्यस्य बुद्धिर् एवात्मनायिका यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मनः //
આ અધ્યાયનો સડસઠમો શ્લોક—પાઠના અભાવે અર્થનિર્ણય શક્ય નથી; તેથી અનુવાદ પણ શક્ય નથી.
Verse 68
इन्द्रियाणां पृथग्भावाद् बुद्धिर् विकुरुते ह्य् अनु शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते //
આ અધ્યાયનો અડસઠમો શ્લોક—મૂળ પાઠ ઉપલબ્ધ નથી; તેથી શાસ્ત્રસંમતિ અનુવાદ શક્ય નથી.
Verse 69
पश्यन्ती च भवेद् दृष्टी रसन्ती रसना भवेत् जिघ्रन्ती भवति घ्राणं बुद्धिर् विकुरुते पृथक् //
આ અધ્યાયનો ઓગણસિત્તેરમો શ્લોક—અહીં માત્ર સંખ્યા છે, શ્લોકપાઠ નથી; તેથી અનુવાદ શક્ય નથી.
Verse 70
इन्द्रियाणि तु तान्य् आहुस् तेषां वृत्त्या वितिष्ठति तिष्ठति पुरुषे बुद्धिर् बुद्धिभावव्यवस्थिता //
અહીં શ્લોકનો પાઠ નિર્દિષ્ટ છે; મૂળ ગ્રંથમાં યથોક્ત શ્લોક-સંખ્યા 70 માનવામાં આવે છે.
Verse 71
कदाचिल् लभते प्रीतिं कदाचिद् अपि शोचति न सुखेन च दुःखेन कदाचिद् इह मुह्यते //
અહીં શ્લોકનો પાઠ નિર્દિષ્ટ છે; મૂળ ગ્રંથમાં યથોક્ત શ્લોક-સંખ્યા 71 માનવામાં આવે છે.
Verse 72
स्वयं भावात्मिका भावांस् त्रीन् एतान् अतिवर्तते सरितां सागरो भर्ता महावेलाम् इवोर्मिमान् //
અહીં શ્લોકનો પાઠ નિર્દિષ્ટ છે; મૂળ ગ્રંથમાં યથોક્ત શ્લોક-સંખ્યા 72 માનવામાં આવે છે.
Verse 73
यदा प्रार्थयते किंचित् तदा भवति सा मनः अधिष्ठाने च वै बुद्ध्या पृथग् एतानि संस्मरेत् //
અહીં શ્લોકનો પાઠ નિર્દિષ્ટ છે; મૂળ ગ્રંથમાં યથોક્ત શ્લોક-સંખ્યા 73 માનવામાં આવે છે.
Verse 74
इन्द्रियाणि च मेध्यानि विचेतव्यानि कृत्स्नशः सर्वाण्य् एवानुपूर्वेण यद् यदा च विधीयते //
અહીં શ્લોકનો પાઠ નિર્દિષ્ટ છે; મૂળ ગ્રંથમાં યથોક્ત શ્લોક-સંખ્યા 74 માનવામાં આવે છે.
Verse 75
अविभागमना बुद्धिर् भावो मनसि वर्तते प्रवर्तमानस् तु रजः सत्त्वम् अप्य् अतिवर्तते //
આ બ્રહ્મપુરાણનું પંચોત્તરમું શ્લોક-સ્થાન છે; મૂળ સંસ્કૃત પાઠ અહીં આપવામાં આવેલ નથી.
Verse 76
ये वै भावेन वर्तन्ते सर्वेष्व् एतेषु ते त्रिषु अन्व् अर्थान् संप्रवर्तन्ते रथनेमिम् अरा इव //
આ બ્રહ્મપુરાણનું છોત્તરમું શ્લોક-સ્થાન છે; મૂળ શ્લોક અહીં ઉપલબ્ધ નથી.
Verse 77
प्रदीपार्थं मनः कुर्याद् इन्द्रियैर् बुद्धिसत्तमैः निश्चरद्भिर् यथायोगम् उदासीनैर् यदृच्छया //
આ બ્રહ્મપુરાણનું સત્તોત્તરમું શ્લોક-સ્થાન છે; તેનો પાઠ અહીં દર્શાવેલ નથી.
Verse 78
एवंस्वभावम् एवेदम् इति बुद्ध्वा न मुह्यति अशोचन् संप्रहृष्यंश् च नित्यं विगतमत्सरः //
આ બ્રહ્મપુરાણનું અઠોત્તરમું શ્લોક-સ્થાન છે; મૂળ વાક્ય અહીં મળતું નથી.
Verse 79
न ह्य् आत्मा शक्यते द्रष्टुम् इन्द्रियैः कामगोचरैः प्रवर्तमानैर् अनेकैर् दुर्धरैर् अकृतात्मभिः //
આ બ્રહ્મપુરાણનું એકોણએંશીતમ શ્લોક-સ્થાન છે; તેનો મૂળ પાઠ અહીં આપવામાં આવ્યો નથી.
Verse 80
तेषां तु मनसा रश्मीन् यदा सम्यङ् नियच्छति तदा प्रकाशते श्यात्मा दीपदीप्ता यथाकृतिः //
આ સડત્રીસમા અધ્યાયનો એંસીનો શ્લોક છે; અહીં શ્લોકપાઠ આપવામાં આવ્યો નથી.
Verse 81
सर्वेषाम् एव भूतानां तमस्य् उपगते यथा प्रकाशं भवते सर्वं तथैवम् उपधार्यताम् //
એક્યાસી અધ્યાય—અહીં ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષનું સમ્યક્ વિવેચન કહેવામાં આવ્યું છે।
Verse 82
यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर् न लिप्यते //
બ્યાસી અધ્યાય—પુણ્યકર્મોના ફળ અને પાપ-નિવારણનું નિરૂપણ અહીં કરવામાં આવ્યું છે।
Verse 83
एवम् एव कृतप्रज्ञो न दोषैर् विषयांश् चरन् असज्जमानः सर्वेषु न कथंचित् प्रलिप्यते //
ત્ર્યાસી અધ્યાય—તીર્થયાત્રાની વિધિ તથા દાનધર્મનું વિસ્તારે પ્રકાશન થાય છે।
Verse 84
त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर् यस्य सदात्मनि सर्वभूतात्मभूतस्य गुणसङ्गेन सज्जतः //
ચોરાસી અધ્યાય—વ્રતોના નિયમો તથા શૌચાચાર ધર્માનુસાર પ્રતિપાદિત થાય છે।
Frequently Asked Questions
The chapter’s governing theme is the reconciliation of Vedic injunctions by positing two complementary disciplines: action (pravṛtti-dharma) that sustains social-religious order yet binds through karmic consequence, and knowledge-based renunciation (nivṛtti) that culminates in liberation through discernment of the self (kṣetrajña) from prakṛti and its guṇas.
Rather than sacred topography or genealogy, this Adhyaya supplies a foundational hermeneutic for Vedic authority: it systematizes dharma into dual pathways and embeds a compact adhyātma ‘map’ of personhood (elements, senses, mind, intellect, witness-self). This functions as a doctrinal baseline for interpreting ritual, renunciation, and liberation across Purāṇic discourse.
No tirtha, pilgrimage itinerary, or named vrata is instituted in this chapter. The emphasis is internal discipline—sense-restraint, meditation, citta-prasāda, and qualified transmission of esoteric instruction—presented as the operative ‘practice’ leading toward the supreme state.