Adhyaya 5

Verse 1

अपन रा< बछ। ] अत्ऑफा:म पञठ्चमो<ध्याय: भीष्म आदि वीरोंका अपने-अपने मूलस्वरूपमें मिलना और महा'भारतका उपसहार तथा माहात्म्य जनमेजय उवाच भीष्मद्रोणौ महात्मानौ धृतराष्ट्रश्न पार्थिव: । विराटद्रुपदौ चोभौ शड्खश्नैवोत्तरस्तथा

Janamejaya fragte: „Und Bhīṣma und Droṇa, jene großherzigen Helden; König Dhṛtarāṣṭra; Virāṭa und Drupada—beide; sowie Śaṅkha und Uttara—was wurde aus ihnen?“ Im Schlussgang des Epos wendet sich die Frage des Königs von Sieg und Verlust ab und dem moralischen Rechenschaftsbericht der Leben zu: wie die Mächtigen, gebunden an Dharma und Schicksal, ihren letzten Zustand jenseits des Schlachtfeldes erreichen.

Verse 2

धृष्टकेतुर्जयत्सेनो राजा चैव स सत्यजित्‌ | दुर्योधनसुताश्चैव शकुनिश्चैव सौबल:

Janamejaya fragte: „Und Dhṛṣṭaketu, Jayatsena und jener König Satyajit; ebenso die Söhne Duryodhanas; und Śakuni, der Sohn Subalas?“

Verse 3

कर्णपुत्राश्च विक्रान्ता राजा चैव जयद्रथ: । घटोत्कचादयश्चैव ये चान्ये नानुकीर्तिता:

Janamejaya fragte: „Und die tapferen Söhne Karṇas, und auch König Jayadratha; und Ghaṭotkaca und andere—samt den vielen, die nicht namentlich genannt wurden?“

Verse 4

ये चान्ये कीर्तिता वीरा राजानो दीप्तमूर्तय: । स्वर्गे काल॑ कियन्तं ते तस्थुस्तदपि शंस मे

Janamejaya fragte: „Und jene anderen heldenhaften Könige von strahlender Gestalt, die erwähnt wurden—wie lange verweilten sie im Himmel? Berichte mir auch das.“

Verse 5

जनमेजयने पूछा--ब्रह्मन! महात्मा भीष्म और द्रोण, राजा धुृतराष्ट्र, विराट, ट्रुपद, शंख, उत्तर, धृष्टकेतु, जयत्सेन, राजा सत्यजित्द् दुर्योधनके पुत्र, सुबलपुत्र शकुनि, कर्णके पराक्रमी पुत्र, राजा जयद्रथ तथा घटोत्कच आदि तथा दूसरे जो नरेश यहाँ नहीं बताये गये हैं और जिनका नाम लेकर यहाँ वर्णन किया गया है, वे सभी तेजस्वी शरीर धारण करनेवाले वीर राजा स्वर्गलोकमें कितने समयतक एक साथ रहे? यह मुझे बताइये ।। आहोस्विछाश्रृतं स्थान तेषां तत्र द्विजोत्तम | अन्ते वा कर्मणां कां ते गतिं प्राप्ता नरर्षभा:,द्विजश्रेष्ठ! क्‍या उन्हें वहाँ सनातन स्थानकी प्राप्ति हुई थी? अथवा कर्मोका अन्त होनेपर वे पुरुषश्रेष्ठ किस गतिको प्राप्त हुए? इति श्रीमहा भारते शतसाहस्रयां संहितायां वैयासिकयां स्वर्गारोहणपर्वणि पउठ्चमो<5 ध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारत नामक व्यासनिर्मित शतसाहसी संहिताके स्व्गरोह्रणपर्वमें पॉचवाँ अध्याय पूरा हुआ

Janamejaya sprach: „O Brahmane! Bhīṣma und Droṇa, König Dhṛtarāṣṭra, Virāṭa, Drupada, Śaṅkha, Uttara, Dhṛṣṭaketu, Jayatsena, König Satyajit, die Söhne Duryodhanas, Śakuni, der Sohn Subalas, die tapferen Söhne Karṇas, König Jayadratha, Ghaṭotkaca und andere Könige, die hier nicht genannt, doch namentlich geschildert wurden — wie lange weilten all diese heldenhaften Herrscher, die strahlende Leiber trugen, gemeinsam im Himmel? Sage es mir. Und, o Bester der Zweimalgeborenen: erlangten sie dort eine ewige Stätte, oder, als die Früchte ihrer Taten erschöpft waren, welches weitere Geschick erreichten jene Männer, Stiere unter den Menschen?“

Verse 6

एतदिच्छाम्यहं श्रोतु प्रोच्यमानं द्विजोत्तम । तपसा हि प्रदीप्तेन सर्व त्वमनुपश्यसि,विप्रवर! मैं आपके मुखसे इस विषयको सुनना चाहता हूँ; क्योंकि आप अपनी उद्दीप्त तपस्यासे सब कुछ देखते हैं

Janamejaya sprach: „O Bester der Zweimalgeborenen, ich wünsche dies aus deinem Mund zu hören, so wie du es darlegen wirst. Denn durch deine Askese, die in geistiger Kraft lodernd ist, schaust du alles, o Vornehmster der Brahmanen.“

Verse 7

सौतिर्वाच इत्युक्त: स तु विप्रर्षिरनुज्ञातो महात्मना | व्यासेन तस्य नृपतेराख्यातुमुपचक्रमे,सौति कहते हैं--राजा जनमेजयके इस प्रकार पूछनेपर महात्मा व्यासकी आज्ञा ले ब्रह्मर्षि वैशम्पायनने राजासे इस प्रकार कहना आरम्भ किया

Sauti sprach: Als König Janamejaya so geredet hatte, begann der Brahmarṣi Vaiśampāyana—nachdem er die Erlaubnis des großherzigen Vyāsa erhalten hatte—dem König den Bericht zu erzählen.

Verse 8

वैशम्पायन उवाच न शक्‍यं कर्मणामन्ते सर्वेण मनुजाधिप । प्रकृति कि नु सम्यक्ते पृच्छैषा सम्प्रयोजिता,वैशम्पायनजी बोले--राजन्‌! कर्मोंका भोग समाप्त हो जानेपर सभी लोग अपनी प्रकृति (मूल कारण)-को ही नहीं प्राप्त हो जाते हैं; (कोई-कोई ही अपने कारणमें विलीन होता है) यदि पूछो, क्‍या मेरा प्रश्न असंगत है? तो इसका उत्तर यह है कि जो प्रकृतिको प्राप्त नहीं हैं, उनके उद्देश्यसे तुम्हारा यह प्रश्न सर्वथा ठीक है

Vaiśampāyana sprach: „O Herr der Menschen, es ist nicht möglich, dass, wenn die Früchte der Handlungen zu Ende gehen, alle ohne Ausnahme in Prakṛti (den uranfänglichen Grund) eingehen und sich darin auflösen. Wenn du meinst, die Frage sei unpassend, so ist sie es nicht: Gerade im Hinblick auf jene, die Prakṛti nicht erreichen, ist deine Frage völlig zutreffend—was wird aus ihnen, und nach welchem Prinzip werden ihre Geschicke unterschieden?“

Verse 9

शृणु गुह्मामिदं राजन्‌ देवानां भरतर्षभ । यदुवाच महातेजा दिव्यचक्षु: प्रतापवान्‌,राजन्‌! भरतश्रेष्ठ) यह देवताओंका गूढ़ रहस्य है। इस विषयमें दिव्य नेत्रवाले, महातेजस्वी, प्रतापी मुनि व्यासजीने जो कहा है, उसे बताता हूँ; सुनो--

Vaiśampāyana sprach: „O König, Stier unter den Bharatas, höre dieses geheime Wissen über die Götter. Ich will darlegen, was der machtvolle, strahlende und tapfere Weise Vyāsa, mit göttlichem Blick begabt, darüber verkündet hat.“

Verse 10

मुनि: पुराण: कौरव्य पाराशर्यों महाव्रत: । अगाथबुद्धि: सर्वज्ञो गतिज्ञ: सर्वकर्मणाम्‌,कुरुनन्दन! जो सब कर्मोकी गतिको जाननेवाले, अगाध बुद्धिसम्पन्न एवं सर्वज्ञ हैं उन महान्‌ व्रतधारी, पुरातन मुनि, पराशरनन्दन व्यासजीने तो मुझसे यही कहा है कि “वे सभी वीर कर्मभोगके पश्चात्‌ अन्ततोगत्वा अपने मूल स्वरूपमें ही मिल गये थे। महातेजस्वी, परम कान्तिमान्‌ भीष्म वसुओंके स्वरूपमें ही प्रविष्ट हो गये”

Vaiśampāyana sprach: „O Spross der Kurus, der uralte Weise Vyāsa, Sohn des Parāśara—von großen Gelübden, von unergründlichem Geist, allwissend und kundig des letzten Ganges aller Taten—hat mir dies gesagt: Nachdem jene Helden die Früchte ihres Handelns erfahren hatten, gingen sie schließlich wieder in ihre ursprüngliche Gestalt ein. Und Bhīṣma, von mächtigem Glanz und höchster Strahlkraft, trat erneut in den Stand der Vasus ein.“

Verse 11

तेनोक्त कर्मणामन्ते प्रविशन्ति स्विकां तनुम्‌ वसूनेव महातेजा भीष्म: प्राप महाद्युति:,कुरुनन्दन! जो सब कर्मोकी गतिको जाननेवाले, अगाध बुद्धिसम्पन्न एवं सर्वज्ञ हैं उन महान्‌ व्रतधारी, पुरातन मुनि, पराशरनन्दन व्यासजीने तो मुझसे यही कहा है कि “वे सभी वीर कर्मभोगके पश्चात्‌ अन्ततोगत्वा अपने मूल स्वरूपमें ही मिल गये थे। महातेजस्वी, परम कान्तिमान्‌ भीष्म वसुओंके स्वरूपमें ही प्रविष्ट हो गये”

Vaiśampāyana sprach: „Wenn die Früchte der genannten Taten zu Ende gehen, treten sie in ihre eigene wahre Gestalt ein. So erreichte Bhīṣma, mächtig und strahlend, von großem Glanz, den Stand der Vasus.“

Verse 12

अष्टावेव हि दृश्यन्ते वसवो भरतर्षभ । बृहस्पतिं विवेशाथ द्रोणो हाज्ञिरसां वरम्‌,भरतभूषण! यही कारण है कि वसु आठ ही देखे जाते हैं (अन्यथा भीष्मजीको लेकर नौ वसु हो जाते)। आचार्य द्रोणने आंगिरसोंमें श्रेष्ठ बृहस्पतिजीके स्वरूपमें प्रवेश किया

Vaiśampāyana sprach: „Wahrlich, nur acht Vasus sind zu sehen, o Bulle unter den Bhāratas. Dann ging Droṇa in Bṛhaspati ein, den Vornehmsten der Aṅgirasa.“

Verse 13

कृतवर्मा तु हार्दिक्य: प्रविवेश मरुद्गणान्‌ । सनत्कुमार प्रद्युम्न: प्रविवेश यथागतम्‌,हृदिकपुत्र कृतवर्मा मरुदगणोंमें मिल गया। प्रद्युम्म जैसे आये थे उसी तरह सनत्कुमारके स्वरूपमें प्रविष्ट हो गये

Vaiśampāyana sprach: Kṛtavarmā, der Sohn des Hṛdīka, ging in die Schar der Maruts ein. Pradyumna, der in Wahrheit Sanatkumāra war, verschmolz wieder mit seiner ursprünglichen Gestalt, so wie er gekommen war.

Verse 14

धृतराष्ट्रो धनेशस्य लोकान्‌ प्राप दुरासदान्‌ । धृतराष्ट्रेण सहिता गान्धारी च यशस्विनी,धृतराष्ट्रने धनाध्यक्ष कुबेरके दुर्लभ लोकोंको प्राप्त किया। उनके साथ यशस्विनी गान्धारी देवी भी थीं

Vaiśampāyana sprach: Dhṛtarāṣṭra gelangte zu den schwer erreichbaren Welten des Dhaneśa (Kubera), des Herrn des Reichtums. Mit Dhṛtarāṣṭra ging auch die ruhmreiche Königin Gāndhārī.

Verse 15

पत्नीभ्यां सहित: पाण्डुमहेन्द्रसदनं ययौ । विराटद्रुपदौ चोभौ धृष्टकेतुश्न पार्थिव:,विश्वेषां देवतानां ते विविशुर्नरसत्तमा: । राजा पाण्डु अपनी दोनों पत्नियोंके साथ महेन्द्रके भवनमें चले गये। राजा विराट, द्रपद, धृष्टकेतु, निशठ, अक्रूर, साम्ब, भानु, कम्प, विदूरथ, भूरिश्रवा, शल, पृथ्वीपति भूरि, कंस, उग्रसेन वसुदेव और अपने भाई शंखके साथ नरश्रेष्ठ उत्तर-ये सभी सत्पुरुष विश्वेदेवोंके स्वरूपमें मिल गये

Vaiśaṃpāyana sprach: König Pāṇḍu ging, begleitet von seinen beiden Gemahlinnen, in die Wohnstatt Mahendras (Indras). Ebenso traten König Virāṭa und Drupada sowie der königliche Dhṛṣṭaketu—die Besten der Menschen—in den Stand der Viśvedevas ein. Und auch Niśaṭha, Akrūra, Sāmba, Bhānu, Kampa, Vidūratha, Bhūriśravā, Śala, Bhūri—Herr der Erde—Kāṁsa, Ugrāsena, Vasudeva und Uttara mitsamt seinem Bruder Śaṅkha: all diese erlesenen Männer gingen in der Gestalt der Viśvedevas auf.

Verse 16

निशठाक्रूरसाम्बाश्व भानुः कम्पो विदूरथ: । भूरिश्रवा: शलश्वैव भूरिश्व पृथिवीपति:

Vaiśaṃpāyana sprach: „Niśaṭha, Akrūra, Sāmba, Aśva, Bhānu, Kampana, Vidūratha, Bhūriśravā, Śalaśva und Bhūriśva—der Herr der Erde—(waren unter den Genannten).“

Verse 17

कंसश्रैवोग्रसेनश्व वसुदेवस्तथैव च । उत्तरश्न सह भ्रात्रा शड़्खेन नरपुड्भवः

Vaiśaṃpāyana sprach: „Kāṁsa, ebenso Ugrāsena und auch Vasudeva; und auch Uttara—zusammen mit seinem Bruder Śaṅkha—jene Vordersten unter den Menschen (wurden genannt).“

Verse 18

वर्चा नाम महातेजा: सोमपुत्र: प्रतापवान्‌

Vaiśaṃpāyana sprach: Da war ein machtvoll strahlendes Wesen namens Varcā, tapfer und kraftvoll, ein Sohn Somas.

Verse 19

सोअभिमन्युर्नुसिंहस्य फाल्गुनस्य सुतो5भवत्‌ | स युदृध्वा क्षत्रधर्मेण यथा नानन्‍्य: पुमान्‌ क्वचित्‌

Vaiśaṃpāyana sprach: Abhimanyu wurde als Sohn Phālgunas (Arjunas) geboren, ein Löwe unter den Menschen. Indem er nach dem Dharma der Kṣatriyas kämpfte, erwies er sich als unvergleichlich: Kein Mann, nirgendwo, war ihm ebenbürtig.

Verse 20

विवेश सोम॑ धर्मात्मा कर्मणो<न्ते महारथ: । चन्द्रमाके महातेजस्वी और प्रतापी पुत्र जो वर्चा हैं, वे ही पुरुषसिंह अर्जुनके पुत्र होकर अभिमन्यु नामसे विख्यात हुए थे। उन्होंने क्षत्रिय-धर्मके अनुसार ऐसा युद्ध किया था, जैसा दूसरा कोई पुरुष कभी नहीं कर सका था। उन धर्मात्मा महारथी अभिमन्युने अपना कार्य पूरा करके चन्द्रमामें ही प्रवेश किया ।। १८-१९ ह।। आविवेश रविं कर्णो निहतः पुरुषर्षभ:

Vaiśampāyana sprach: Karṇa, der Stier unter den Menschen, trat, nachdem er erschlagen worden war, in die Sonne ein. So rahmt das Epos seinen Tod nicht als bloße Niederlage, sondern als Rückkehr zu seiner kosmischen Quelle—als Vollendung eines vorherbestimmten Weges, geformt von Tapferkeit, Pflicht und den moralischen Folgen des Krieges.

Verse 21

धृतराष्ट्रात्मजा: सर्वे यातुधाना बलोत्कटा:

Vaiśampāyana sprach: Alle Söhne Dhṛtarāṣṭras—wild wie yātudhānas (dämonische Wesen) und von furchtbarer Stärke—wurden so geschildert. Die Zeile betont, dass Macht, wenn sie vom Dharma getrennt ist, als dämonische Grausamkeit erscheint und nicht als wahre Noblesse.

Verse 22

धर्ममेवाविशत्‌ क्षत्ता राजा चैव युधिषछिर:,विदुर और राजा युधिष्ठिरने धर्मके ही स्वरूपमें प्रवेश किया। बलरामजी साक्षात्‌ भगवान्‌ अनन्तदेवके अवतार थे। वे रसातलमें अपने स्थानको चले गये। ये वे ही अनन्तदेव हैं जिन्होंने ब्रहद्माजीकी आज्ञा पाकर योगबलसे इस पृथ्वीकों धारण कर रखा है

Vaiśampāyana sprach: Vidura, der königliche Diener, ging in das Dharma selbst ein, und auch König Yudhiṣṭhira ging in das Wesen des Dharma ein. Balarāma war in Wahrheit eine Inkarnation des Herrn Anantadeva; er begab sich in seine eigene Wohnstatt in Rasātala. Es ist derselbe Ananta, der auf Geheiß des Großvaters (Brahmā) die Erde durch die Kraft des Yoga trägt.

Verse 23

अनन्तो भगवान्‌ देव: प्रविवेश रसातलम्‌ | पितामहनियोगाद्‌ वै यो योगाद्‌ गामधारयत्‌,विदुर और राजा युधिष्ठिरने धर्मके ही स्वरूपमें प्रवेश किया। बलरामजी साक्षात्‌ भगवान्‌ अनन्तदेवके अवतार थे। वे रसातलमें अपने स्थानको चले गये। ये वे ही अनन्तदेव हैं जिन्होंने ब्रहद्माजीकी आज्ञा पाकर योगबलसे इस पृथ्वीकों धारण कर रखा है

Vaiśampāyana sprach: Der selige Herr, der Gott Ananta, trat in Rasātala ein und kehrte in seine eigene Wohnstatt zurück. Er ist derselbe Ananta, der auf Geheiß des Großvaters (Brahmā) die Erde durch die Kraft des Yoga trägt. (In derselben abschließenden Bewegung der Erzählung heißt es auch, Vidura und König Yudhiṣṭhira seien in das Dharma selbst eingegangen—ein Hinweis darauf, dass ihr Ende als Rückkehr zu ihrem Wesensprinzip verstanden wird, nicht als bloßes körperliches Scheiden.)

Verse 24

य: स नारायणो नाम देवदेव: सनातन: । तस्यांशो वासुदेवस्तु कर्मणो<डन्ते विवेश ह

Vaiśampāyana sprach: „Der, der Nārāyaṇa heißt—der ewige Gott der Götter—hatte einen ausgeflossenen Anteil als Vāsudeva; und dieser göttliche Anteil trat (in die Welt) am Ende des vorherbestimmten Ganges der Ereignisse ein.“

Verse 25

वे जो नारायण नामसे प्रसिद्ध सनातन देवाधिदेव हैं उन्हींके अंश वसुदेवनन्दन श्रीकृष्ण थे, जो अवतारका कार्य पूरा करके पुन: अपने स्वरूपमें प्रविष्ट हो गये ।। षोडश स्त्रीसहस्राणि वासुदेवपरिग्रह: । अमज्जंस्ता: सरस्वत्यां कालेन जनमेजय,जनमेजय! भगवान्‌ श्रीकृष्णकी जो सोलह हजार स्त्रियाँ थीं, उन्होंने अवसर पाकर सरस्वती नदीमें कूदकर अपने प्राण दे दिये

Vaiśampāyana sprach: O Janamejaya! Śrī Kṛṣṇa, der Sohn Vasudevas—ein Anteil Nārāyaṇas, des ewigen Gottes über allen Göttern—hatte das Werk seiner Herabkunft vollendet und ging wieder in seine eigene Urgestalt ein. Danach, dem Lauf der Zeit folgend, stürzten sich die sechzehntausend Frauen, die Gemahlinnen Vāsudevas (Śrī Kṛṣṇas), in den Fluss Sarasvatī und beendeten ihr Leben.

Verse 26

तत्र त्यक्त्वा शरीराणि दिवमारुरुहु: पुनः । ताश्चैवाप्सरसो भूत्वा वासुदेवमुपाविशन्‌,वहाँ देहत्याग करनेके पश्चात्‌ वे सब-की-सब पुनः स्वर्गलोकमें जा पहुँचीं और अप्सराएँ होकर पुनः भगवान्‌ श्रीकृष्णकी सेवामें उपस्थित हो गयीं

Dort, nachdem sie ihre Körper abgelegt hatten, stiegen sie alle erneut zum Himmel empor. Als Apsaras geworden, kehrten sie zurück, um Vāsudeva (Śrī Kṛṣṇa) zu dienen und wieder in seinen göttlichen Dienst einzutreten.

Verse 27

हतास्तस्मिन्‌ महायुद्धे ये वीरास्तु महारथा: । घटोत्कचादयश्चैव देवान्‌ यक्षांश्ष॒ भेजिरे,इस प्रकार उस महाभारत नामक महायुद्धमें जो-जो वीर महारथी घटोत्कच आदि मारे गये थे वे देवताओं और यक्षोंके लोकोंमें गये

Vaiśampāyana sprach: Jene Helden, die großen Wagenkämpfer, die in jenem gewaltigen Krieg fielen—Ghaṭotkaca und andere—gelangten in die Welten der Götter und der Yakṣas.

Verse 28

दुर्योधनसहायाश्न राक्षसा: परिकीर्तिता: । प्राप्तास्ते क्रमशो राजन्‌ सर्वलोकाननुत्तमान्‌,राजन! जो दुर्योधनके सहायक थे, वे सब-के-सब राक्षस बताये गये हैं। उन्हें क्रमशः सभी उत्तम लोकोंकी प्राप्ति हुई

Vaiśampāyana sprach: „O König, jene, die Duryodhana beistanden, werden als Rākṣasas bezeichnet. Und doch gelangten sie der Reihe nach zu allen unvergleichlichen Welten.“

Verse 29

भवनं च महेन्द्रस्य कुबेरस्थ च धीमतः । वरुणस्य तथा लोकान्‌ विविशु: पुरुषर्षभा:,ये श्रेष्ठ पुरुष क्रमश: देवराज इन्द्रके, बुद्धिमान्‌ कुबेरके तथा वरुण देवताके लोकोंमें गये

Vaiśampāyana sprach: Jene Besten der Männer traten der Reihe nach in die himmlischen Wohnsitze ein—den Palast des großen Indra, das Reich des weisen Kubera und ebenso die Welten Varuṇas.

Verse 30

एतत्‌ ते सर्वमाख्यातं विस्तरेण महाद्ुते । कुरूणां चरितं कृत्स्नं पाण्डवानां च भारत,महातेजस्वी भरतनन्दन! यह सारा प्रसंग--कौरवों और पाण्डवोंका सम्पूर्ण चरित्र तुम्हें विस्तारके साथ बताया गया

Vaiśampāyana sprach: „O du von großem Glanz, nun habe ich dir vollständig und ausführlich die ganze Geschichte und das Verhalten der Kurus erzählt, ebenso auch das der Pāṇḍavas, o Bhārata.“

Verse 31

सौतिर्वाच एतच्छुत्वा द्विजश्रेष्ठा:स राजा जनमेजय: । विस्मितो5भवदत्यर्थ यज्ञकर्मान्तरेष्वथ,सौति कहते हैं--विप्रवरो! यज्ञकर्मके बीचमें जो अवसर प्राप्त होते थे, उन्हींमें यह महाभारतका आख्यान सुनकर राजा जनमेजयको बड़ा आश्चर्य हुआ

Sauti sprach: „O Bester unter den Zweimalgeborenen, als König Janamejaya diesen Bericht in den Zwischenzeiten der Opferhandlungen vernahm, wurde er von tiefstem Staunen erfüllt.“

Verse 32

ततः समापयामासु: कर्म तत्‌ तस्य याजका: । आस्तीकश्चा भवत्‌ प्रीत: परिमोक्ष्य भुजड्रमान्‌,तदनन्तर उनके पुरोहितोंने उस यज्ञकर्मको समाप्त कराया। सर्पोंको प्राणसंकटसे छुटकारा दिलाकर आस्तीक मुनिको भी बड़ी प्रसन्नता हुई

Daraufhin brachten die opfernden Priester jenes Opferwerk zum Abschluss. Und da er die Schlangen aus tödlicher Gefahr gerettet hatte, wurde auch der Weise Āstīka von tiefer Freude erfüllt.

Verse 33

ततो द्विजातीन्‌ सर्वास्तान्‌ दक्षिणाभिरतोषयत्‌ । पूजिताश्चापि ते राज्ञा ततो जम्मुर्यथागतम्‌,राजाने यज्ञकर्ममें सम्मिलित हुए समस्त ब्राह्मणोंको पर्याप्त दक्षिणा देकर संतुष्ट किया तथा वे ब्राह्मण भी राजासे यथोचित सम्मान पाकर जैसे आये थे उसी तरह अपने घरको लौट गये

Dann stellte der König alle jene zweimalgeborenen Brahmanen durch angemessene Ehrengaben (dakṣiṇā) zufrieden. Und nachdem sie vom König gebührend verehrt worden waren, brachen jene Brahmanen daraufhin auf und kehrten in ihre Häuser zurück, so wie sie gekommen waren.

Verse 34

विसर्जयित्वा विप्रांस्तानू राजापि जनमेजय: । ततस्तक्षशिलाया: स पुनरायाद्‌ गजाह्दयम्‌,उन ब्राह्मणोंको विदा करके राजा जनमेजय भी तक्षशिलासे फिर हस्तिनापुरको चले आये

Vaiśampāyana sprach: Nachdem er jene Brāhmanen ehrerbietig verabschiedet hatte, brach auch König Janamejaya von Takṣaśilā auf und kehrte wieder nach Gajāhvaya (Hastināpura) zurück.

Verse 35

एतत्‌ ते सर्वमाख्यातं वैशम्पायनकीर्तितम्‌ । व्यासाज्ञया समज्ञातं सर्पसत्रे नूपस्य हि,इस प्रकार जनमेजयके सर्पयज्ञमें व्यासजीकी आज्ञासे मुनिवर वैशम्पायनजीने जो इतिहास सुनाया था तथा मैंने अपने पिता सूतजीसे जिसका ज्ञान प्राप्त किया था, वह सारा-का-सारा मैंने आपलोगोंके समक्ष यह वर्णन किया है

Vaiśampāyana sprach: „All dies ist euch vollständig berichtet worden — die Überlieferung, die Vaiśampāyana verkündete und die auf Vyāsas Geheiß beim Schlangenopfer des Königs erkannt wurde. Diese ganze Tradition der Itihāsa, wie sie gehört und weitergegeben wurde, habe ich nun vor euch erzählt.“

Verse 36

पुण्योडयमितिहासाख्य: पवित्र चेदमुत्तमम्‌ कृष्णेन मुनिना विप्र निर्मितं सत्यवादिना

Vaiśampāyana sprach: „Dieses höchste und reinigende Werk, das man Itihāsa nennt, lässt Verdienst erwachsen. O Brahmane, es wurde vom Weisen Kṛṣṇa verfasst, einem Sprecher der Wahrheit.“

Verse 37

ब्रह्मन्‌! सत्यवादी मुनि व्यासजीके द्वारा निर्मित यह पुण्यमय इतिहास परम पवित्र एवं बहुत उत्तम है ।। सर्वज्ञेन विधिज्ञेन धर्मज्ञानवता सता | अतीन्द्रियेण शुचिना तपसा भावितात्मना,सर्वज्ञ, विधिविधानके ज्ञाता, धर्मज्ञ, साधु, इन्द्रियातीत ज्ञानसे सम्पन्न, शुद्ध, तपके प्रभावसे पवित्र अन्तःकरणवाले, ऐश्वर्यसम्पन्न, सांख्य एवं योगके विद्वान्‌ तथा अनेक शास्त्रोंके पारदर्शी मुनिवर व्यासजीने दिव्य दृष्टिसे देखकर महात्मा पाण्डवों तथा अन्य प्रचुर धनसम्पन्न महातेजस्वी राजाओंकी कीर्तिका प्रसार करनेके लिये इस इतिहासकी रचना की है

Vaiśampāyana sprach: „O Brahmane! Diese verdienstvolle Geschichte, verfasst vom wahrhaftig sprechenden Weisen Vyāsa, ist höchst rein und überaus vortrefflich. Geschaffen wurde sie von einem Allwissenden, kundig in Ritus und rechter Ordnung, fest gegründet im Wissen um Dharma, einem wahren und tugendhaften Mann — dessen Einsicht die Sinne übersteigt, der rein ist und dessen Inneres durch die Kraft der Askese geläutert wurde. Vyāsa, der Beste der Weisen, bewandert in Sāṅkhya und Yoga und tief vertraut mit vielen Śāstras, schaute die Ereignisse mit göttlichem Blick und verfasste diese Geschichte, um den Ruhm der großherzigen Pāṇḍavas und anderer mächtiger, strahlender Könige, reich an Gütern, weithin zu verbreiten.“

Verse 38

ऐश्व॒र्ये वर्तता चैव सांख्ययोगवता तथा । नैकतन्त्रविबुद्धेन दृष्टवा दिव्येन चक्षुषा,सर्वज्ञ, विधिविधानके ज्ञाता, धर्मज्ञ, साधु, इन्द्रियातीत ज्ञानसे सम्पन्न, शुद्ध, तपके प्रभावसे पवित्र अन्तःकरणवाले, ऐश्वर्यसम्पन्न, सांख्य एवं योगके विद्वान्‌ तथा अनेक शास्त्रोंके पारदर्शी मुनिवर व्यासजीने दिव्य दृष्टिसे देखकर महात्मा पाण्डवों तथा अन्य प्रचुर धनसम्पन्न महातेजस्वी राजाओंकी कीर्तिका प्रसार करनेके लिये इस इतिहासकी रचना की है

Vaiśampāyana sprach: „Mit geistlicher Hoheit begabt, im Sāṅkhya und Yoga gefestigt und in vielen Zweigen heiliger Lehre erwacht, verfasste der Weise Vyāsa — mit göttlichem Blick schauend — diese Geschichte, damit sich der Ruhm der großherzigen Pāṇḍavas und anderer strahlender, an Gütern reicher Könige in der Welt verbreite.“

Verse 39

कीर्ति प्रथणता लोके पाण्डवानां महात्मनाम्‌ | अन्‍्येषां क्षत्रियाणां च भूरिद्रविणतेजसाम्‌,सर्वज्ञ, विधिविधानके ज्ञाता, धर्मज्ञ, साधु, इन्द्रियातीत ज्ञानसे सम्पन्न, शुद्ध, तपके प्रभावसे पवित्र अन्तःकरणवाले, ऐश्वर्यसम्पन्न, सांख्य एवं योगके विद्वान्‌ तथा अनेक शास्त्रोंके पारदर्शी मुनिवर व्यासजीने दिव्य दृष्टिसे देखकर महात्मा पाण्डवों तथा अन्य प्रचुर धनसम्पन्न महातेजस्वी राजाओंकी कीर्तिका प्रसार करनेके लिये इस इतिहासकी रचना की है

Vaiśaṃpāyana sprach: „Damit sich der Ruhm der großherzigen Pāṇḍavas — und der anderer Kṣatriya-Könige, reich an Gütern und strahlend an Kraft — in der Welt verbreite, schaute der Weise Vyāsa, allwissend, kundig in den Satzungen des heiligen Gesetzes und im rechten Verfahren, Kenner des Dharma und wahrer Heiliger, begabt mit Wissen jenseits der Sinne, rein, im Innersten durch die Macht der Askese geläutert, von geistlicher Hoheit erfüllt, bewandert in Sāṅkhya und Yoga und tief vertraut mit vielen Śāstras, alles mit göttlichem Blick und verfasste diese Geschichte.“

Verse 40

यश्नेदं श्रावयेद्‌ विद्वान्‌ सदा पर्वणि पर्वणि । धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्म भूयाय कल्पते,जो दिद्वान्‌ प्रत्येक पर्वपर सदा इसे दूसरोंको सुनाता है उसके सारे पाप धुल जाते हैं। उसका स्वर्गपर अधिकार हो जाता है, तथा वह ब्रह्मभावकी प्राप्तिके योग्य बन जाता है

Wer weise ist und dieses Werk stets, Parva um Parva, vorträgt und andere es hören lässt—dessen Sünden werden abgewaschen; er erlangt Anspruch auf den Himmel und wird würdig, den Zustand des Brahman zu erreichen.

Verse 41

कार्ष्ण॑ वेदमिमं सर्व शृणुयाद्‌ यः समाहित: । ब्रह्महत्यादिपापानां कोटिस्तस्य विनश्यति,जो एकाग्रचित होकर इस सम्पूर्ण “कार्ष्ण वेदैं” का श्रवण करता है उसके ब्रह्महत्या आदि करोड़ों पापोंका नाश हो जाता है

Vaiśampāyana sprach: Wer mit gesammeltem, einspitzigem Geist dieses ganze Kārṣṇa-Veda anhört—dessen unzählige Sünden, beginnend mit der schweren Schuld des Brahmanenmords (brahmahatyā), werden vernichtet.

Verse 42

यश्चेदं श्रावयेत्‌ श्राद्धे ब्राह्मणान्‌ पादमन्तत: । अक्षय्यमन्नपानं वै पितृंस्तस्योपतिष्ठते,जो श्राद्धकर्ममें ब्राह्यणोंको निकटसे महाभारतका थोड़ा-सा अंश भी सुना देता है, उसका दिया हुआ अन्नपान अक्षय होकर पितरोंको प्राप्त होता है

Vaiśampāyana sprach: Wenn man beim śrāddha-Ritus Brahmanen zuhören lässt—auch nur einem kleinen Teil dieses (Mahābhārata)—dann werden Speise und Trank, die er darbringt, im Verdienst unerschöpflich und gelangen gewiss zu seinen Ahnen (pitṛ).

Verse 43

अब्वा यदेन: कुरुते इन्द्रियैर्मनसापि वा । महाभारतमाख्याय पश्चात्‌ संध्यां प्रमुच्यते,मनुष्य अपनी इन्द्रियों तथा मनसे दिनभरमें जो पाप करता है वह सायंकालकी संध्याके समय महाभारतका पाठ करनेसे छूट जाता है

Vaiśampāyana sprach: Welche Sünde ein Mensch am Tage auch begeht—durch die Sinne oder selbst im Geist—nachdem er zur abendlichen Dämmerstunde (sandhyā) das Mahābhārata rezitiert hat, wird er davon befreit.

Verse 44

यद्‌ रात्रौ कुरुते पापं ब्राह्मण: स्त्रीगणैर्व॒त: । महाभारतमाख्याय पूर्वा संध्यां प्रमुच्यते,ब्राह्मण रात्रिके समय स्त्रियोंक समुदायसे घिरकर जो पाप करता है वह प्रातःकालकी संध्याके समय महाभारतका पाठ करनेसे छूट जाता है

Vaiśampāyana sprach: Welche Sünde ein Brāhmaṇa nachts begeht, während er von einer Schar Frauen umgeben ist—davon wird er frei, wenn er das Mahābhārata zur morgendlichen sandhyā (zur Dämmerung der Frühe) rezitiert.

Verse 45

भरतानां महज्जन्म तस्माद्‌ भारतमुच्यते । महत्त्वाद्‌ भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते । निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापै: प्रमुच्यते,इस ग्रन्थमें भरतवंशियोंके महान्‌ जन्मकर्मका वर्णन है, इसलिये इसे महाभारत कहते हैं। महान्‌ और भारी होनेके कारण भी इसका नाम महाभारत हुआ है। जो महाभारतकी इस व्युत्पत्तिको जानता और समझता है वह समस्त पापोंसे मुक्ता हो जाता है

Vaiśampāyana sprach: „Weil es die große Geburt und die Taten der Nachkommen Bharatas erzählt, heißt es Bhārata. Und weil es sowohl gewaltig an Größe als auch gewichtig an Gehalt ist, heißt es Mahābhārata. Wer diesen etymologischen Sinn des Werkes wahrhaft kennt und versteht, wird von allen Sünden befreit.“

Verse 46

अष्टादशपुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वश: । वेदा: साड्रास्तथैकत्र भारतं चैकत: स्थितम्‌,अठारह पुराणोंके निर्माता और वेदविद्याके महासागर महात्मा व्यास मुनिका यह सिंहनाद सुनो। वे कहते हैं--“अठारह पुराण, सम्पूर्ण धर्मशास्त्र और छहों अंगोंसहित चारों वेद एक ओर तथा केवल महाभारत दूसरी ओर, यह अकेला ही उन सबके बराबर है!

Vaiśampāyana sprach: „Auf der einen Seite stehen die achtzehn Purāṇas, alle Dharmaśāstras in ihrer Gesamtheit und die vier Veden mitsamt ihren Hilfsdisziplinen; auf der anderen Seite steht allein das Mahābhārata. So gegenübergestellt ist das Mahābhārata für sich genommen all dem gleich.“

Verse 47

श्रूयतां सिंहनादो5यमृषेस्तस्य महात्मन: । अष्टादशपुराणानां कर्तुर्वेदमहोदधे:,अठारह पुराणोंके निर्माता और वेदविद्याके महासागर महात्मा व्यास मुनिका यह सिंहनाद सुनो। वे कहते हैं--“अठारह पुराण, सम्पूर्ण धर्मशास्त्र और छहों अंगोंसहित चारों वेद एक ओर तथा केवल महाभारत दूसरी ओर, यह अकेला ही उन सबके बराबर है!

Vaiśampāyana sprach: „Hört diese löwengleiche Verkündigung jenes großgesinnten Weisen — Vyāsa — des Verfassers der achtzehn Purāṇas und eines Ozeans vedischen Wissens.“

Verse 48

त्रिभिवर्षरिदं पूर्ण कृष्णद्वैपायन: प्रभु: । अखिल भारतं॑ चेदं चकार भगवान्‌ मुनि:,मुनिवर भगवान्‌ श्रीकृष्णद्वैपायनने तीन वर्षोमें इस सम्पूर्ण महाभारतको पूर्ण किया था

Vaiśampāyana sprach: Der mächtige Kṛṣṇa Dvaipāyana (Vyāsa), der gesegnete Muni, vollendete dieses gesamte Bhārata in drei Jahren.

Verse 49

आकर्णयय भक्‍्त्या सततं जयाख्यं भारतं महत्‌ । श्रीक्ष कीर्तिस्तथा विद्या भवन्ति सहिता: सदा,जो जय नामक इस महाभारत इतिहासको सदा भक्तिपूर्वक सुनता रहता है उसके यहाँ श्री, कीर्ति और विद्या तीनों साथ-साथ रहती हैं

Vaiśaṃpāyana sprach: „Wer dieses große Bhārata, das ‘Jaya’ genannt wird, fortwährend in Hingabe hört, bei dem wohnen stets gemeinsam Glück und Wohlstand, guter Ruf und Gelehrsamkeit.“

Verse 50

धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ । यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित्‌,भरतश्रेष्ठ! धर्म, अर्थ, काम और मोक्षके विषयमें जो कुछ महाभारतमें कहा गया है, वही अन्यत्र है। जो इसमें नहीं है, वह कहीं नहीं है

Vaiśampāyana sprach: „O Stier unter den Bharatas: Was immer hier im Mahābhārata über Dharma, Artha (weltliches Wohlergehen), Kāma (Begehren) und Mokṣa (Befreiung) gelehrt wird, findet sich auch anderswo; doch was hier nicht zu finden ist, findet sich nirgends.“

Verse 51

जयो नामेतिहासो<यं श्रोतव्यो मोक्षमिच्छता । ब्राह्मणेन च राज्ञा च गर्भिण्या चैव योषिता,मोक्षकी इच्छा रखनेवाले ब्राह्मणको, राज्य चाहनेवाले क्षत्रियको तथा उत्तम पुत्र॒की इच्छा रखनेवाली गर्भिणी स्त्रीकों भी इस जय नामक इतिहासका श्रवण करना चाहिये

Vaiśampāyana sprach: „Diese Erzählung, die ‘Jaya’ heißt, soll von dem gehört werden, der nach Mokṣa verlangt. Sie soll auch ein Brāhmaṇa hören, ein König, und ebenso eine schwangere Frau, die nach einem vortrefflichen Sohn begehrt.“

Verse 52

स्वर्गकामो लभेत्‌ स्वर्ग जयकामो लभेज्जयम्‌ | गर्भिणी लभते पुत्र कन्‍्यां वा बहुभागिनीम्‌,महाभारतका श्रवण या पाठ करनेवाला मनुष्य यदि स्वर्गकी इच्छा करे तो उसे स्वर्ग मिलता है और युद्धमें विजय पाना चाहे तो विजय मिलती है। इसी प्रकार गर्भिणी स्त्रीको महाभारतके श्रवणसे सुयोग्य पुत्र या परम सौभाग्यशालिनी कन्याकी प्राप्ति होती है

Vaiśampāyana sprach: „Wer den Himmel begehrt, erlangt den Himmel; wer den Sieg begehrt, erlangt den Sieg. Ebenso erlangt eine schwangere Frau durch das Hören (oder Rezitieren) des Mahābhārata einen würdigen Sohn — oder sonst eine Tochter von großem Glück.“

Verse 53

अनागतश्र मोक्षश्न कृष्णद्वैपायन: प्रभु: । संदर्भ भारतस्यास्य कृतवान्‌ धर्मकाम्यया

Vaiśampāyana sprach: „Der ehrwürdige Kṛṣṇa Dvaipāyana (Vyāsa), der den Weg zur Mokṣa kannte, um den noch kommenden Mühen zu entgehen, hat dieses Bhārata aus dem Wunsch heraus verfasst und geordnet, den Dharma zu wahren und zu fördern.“

Verse 54

नित्यसिद्ध मोक्षस्वरूप भगवान्‌ कृष्णद्वैपायनने धर्मकी कामनासे इस महाभारतसंदर्भकी रचना की है ।। षष्टिं शतसहस््राणि चकारान्यां स संहिताम्‌ । त्रिंशच्छतसहस््राणि देवलोके प्रतिष्ठितम्‌,उन्होंने पहले साठ लाख श्लोकोंकी महाभारत-संहिता बनायी थी। उसमें तीस लाख श्लोकोंकी संहिताका देवलोकमें प्रचार हुआ। पंद्रह लाखकी दूसरी संहिता पितृलोकमें प्रचलित हुई। चौदह लाख श्लोकोंकी तीसरी संहिताका यक्षलोकमें आदर हुआ तथा एक लाख श्लोकोंकी चौथी संहिता मनुष्योंमें प्रचारित हुई

Vaiśampāyana sprach: „Der erhabene Kṛṣṇa Dvaipāyana (Vyāsa), dessen Wesen die ewig vollendete Mokṣa ist, verfasste diese Zusammenfügung des Mahābhārata aus Verlangen nach Dharma. Zuerst schuf er eine Saṃhitā von sechs Millionen Ślokas; davon wurden drei Millionen in der Götterwelt begründet und verbreitet. (Andere Rezensionen waren bei den Pitṛs und den Yakṣas im Umlauf, während eine Fassung von hunderttausend Versen unter den Menschen Verbreitung fand.)“

Verse 55

पित्रये पज्चदशं ज्ञेयं यक्षलोके चतुर्दश । एकं शतसहसंर तु मानुषेषु प्रभाषितम्‌,उन्होंने पहले साठ लाख श्लोकोंकी महाभारत-संहिता बनायी थी। उसमें तीस लाख श्लोकोंकी संहिताका देवलोकमें प्रचार हुआ। पंद्रह लाखकी दूसरी संहिता पितृलोकमें प्रचलित हुई। चौदह लाख श्लोकोंकी तीसरी संहिताका यक्षलोकमें आदर हुआ तथा एक लाख श्लोकोंकी चौथी संहिता मनुष्योंमें प्रचारित हुई

Vaiśampāyana sprach: „Wisset: Im Reich der Pitṛs (Ahnen) sind es fünfzehn (Lakhs), in der Welt der Yakṣas vierzehn (Lakhs); unter den Menschen aber wird es als hunderttausend (Verse) rezitiert.“

Verse 56

नारदो5श्रावयद्‌ देवानसितो देवल: पितृन्‌ | रक्षोयक्षात्‌ शुको मर्त्यान्‌ वैशम्पायन एव तु,देवताओंको देवर्षि नारदने, पितरोंको असित देवलने, यक्ष और राक्षसोंको शुकदेवजीने और मनुष्योंको वैशम्पायनजीने ही पहले-पहल महाभारत-संहिता सुनायी है

Vaiśampāyana sprach: Nārada rezitierte es den Göttern; Asita Devala rezitierte es den Pitṛs (Ahnenvätern); Śuka rezitierte es den Yakṣas und Rākṣasas; und Vaiśampāyana selbst rezitierte die Mahābhārata-saṃhitā zuerst den Menschen.

Verse 57

इतिहासमिमं पुण्यं महार्थ वेदसम्मितम्‌ । व्यासोक्तं श्रूयते येन कृत्वा ब्राह्मणमग्रत:,शौनकजी! जो मनुष्य ब्राह्मणोंको आगे करके गम्भीर अर्थसे परिपूर्ण और वेदकी समानता करनेवाले इस व्यासप्रणीत पवित्र इतिहासका श्रवण करता है वह इस जगतमें सारे मनोवाड्छित भोगों और उत्तम कीर्तिको पाकर परम सिद्धि प्राप्त कर लेता है। इस विषयमें मुझे तनिक भी संशय नहीं है

Vaiśampāyana sprach: Wer diese heilige Geschichte hört—von tiefem Sinn und an Autorität dem Veda vergleichbar—von Vyāsa verfasst und verkündet, nachdem er die Brāhmaṇas an die Spitze gestellt hat (das heißt, sie geehrt und in ihrer Gegenwart gehört), erlangt in dieser Welt alle gewünschten Genüsse und erlesenen Ruhm und erreicht schließlich die höchste Vollendung.

Verse 58

स नर: सर्वकामांश्व कीर्ति प्राप्पेह शौनक । गच्छेत्‌ परमिकां सिद्धिमत्र मे नास्ति संशय:,शौनकजी! जो मनुष्य ब्राह्मणोंको आगे करके गम्भीर अर्थसे परिपूर्ण और वेदकी समानता करनेवाले इस व्यासप्रणीत पवित्र इतिहासका श्रवण करता है वह इस जगतमें सारे मनोवाड्छित भोगों और उत्तम कीर्तिको पाकर परम सिद्धि प्राप्त कर लेता है। इस विषयमें मुझे तनिक भी संशय नहीं है

Vaiśampāyana sprach: O Śaunaka, der Mann, der diese von Vyāsa verfasste heilige Geschichte hört—tief an Sinn und dem Veda vergleichbar—und dabei die Brāhmaṇas an die Spitze stellt, gewinnt in dieser Welt alle gewünschten Genüsse und edlen Ruhm und gelangt danach zur höchsten Vollkommenheit. Daran habe ich nicht den geringsten Zweifel.

Verse 59

भारताध्ययनात्‌ पुण्यादपि पादमधीयत: । श्रद्धया परया भक्‍त्या श्राव्यते चापि येन तु,जो अत्यन्त श्रद्धा और भक्तिके साथ महाभारतके एक अंशको भी सुनता या दूसरोंको सुनाता है उसे सम्पूर्ण महाभारतके अध्ययनका पुण्य प्राप्त होता है और उसीके प्रभावसे उसे उत्तम सिद्धि मिल जाती है

Vaiśampāyana sprach: Selbst wenn einer nur ein Viertel eines Verses erlernt, übertrifft das erworbene Verdienst das des Studiums der ganzen Bhārata. Wer sie mit höchstem Glauben und Hingabe hört—oder sie für andere rezitieren lässt—erlangt die volle Frucht des Studiums der Mahābhārata und erreicht durch eben diese Kraft die höchste geistige Vollendung.

Verse 60

य इमां संहितां पुण्यां पुत्रमध्यापयच्छुकम्‌ । मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च । संसारेष्वनुभूतानि यान्ति यास्यन्ति चापरे,जिन भगवान्‌ वेदव्यासने इस पवित्र संहिताको प्रकट करके अपने पुत्र शुकदेवजीको पढ़ाया था (वे महाभारतके सारभूत उपदेशका इस प्रकार वर्णन करते हैं--) “मनुष्य इस जगतमें हजारों माता-पिताओं तथा सैकड़ों स्त्री-पुत्रोंके संयोग-वियोगका अनुभव कर चुके हैं, करते हैं और करते रहेंगे

Vaiśampāyana sprach: „Der, welcher dieses heilige Kompendium offenbarte und es seinen Sohn Śuka lehrte—(so legt er die wesentliche Unterweisung der Mahābhārata dar): Im Lauf des weltlichen Daseins haben die Menschen bereits erfahren, erfahren es jetzt und werden es weiterhin erfahren: das Zusammenkommen und das Getrenntwerden von Tausenden von Müttern und Vätern und von Hunderten von Ehefrauen und Söhnen. Solche Bande werden im saṃsāra immer wieder geknüpft und wieder gelöst.“

Verse 61

हर्षस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्‌,अज्ञानी पुरुषको प्रतिदिन हर्षके हजारों और भयके सैकड़ों अवसर प्राप्त होते रहते हैं; किंतु विद्वान पुरुषके मनपर उनका कोई प्रभाव नहीं पड़ता है

Vaiśampāyana sprach: „Tag für Tag stürmen Tausende Anlässe zur Freude und Hunderte Anlässe zur Furcht auf den Toren ein; doch den Weisen überwältigen sie nicht.“

Verse 62

ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष न च कश्चित्‌ शूणोति मे । धर्मादर्थक्ष॒ कामश्ष॒ स किमर्थ न सेव्यते,“मैं दोनों हाथ ऊपर उठाकर पुकार-पुकारकर कह रहा हूँ, पर मेरी बात कोई नहीं सुनता। धर्मसे मोक्ष तो सिद्ध होता ही है; अर्थ और काम भी सिद्ध होते हैं, तो भी लोग उसका सेवन क्‍यों नहीं करते

Vaiśampāyana sprach: „Mit beiden Armen hoch erhoben rufe ich es immer wieder aus, doch niemand hört auf mich. Aus dem Dharma erwachsen nicht nur Befreiung, sondern auch Wohlstand und rechtmäßige Freude—warum also weigern sich die Menschen dennoch, ihn zu üben?“

Verse 63

न जातु कामाजन्न भयान्न लोभाद्‌ धर्म त्यजेज्जीवितस्यापि हेतो: । नित्यो धर्म: सुखदुः:खे त्वनित्ये जीवो नित्यो हेतुरस्य त्वनित्य:,“कामनासे, भयसे, लोभसे अथवा प्राण बचानेके लिये भी धर्मका त्याग न करे। धर्म नित्य है और सुख-दुःख अनित्य। इसी प्रकार जीवात्मा नित्य है और उसके बन्धनका हेतु अनित्य'

Vaiśaṃpāyana sprach: „Man soll den Dharma niemals preisgeben—weder aus Begierde, noch aus Furcht, noch aus Gier, nicht einmal um des Lebens willen. Der Dharma ist beständig, Glück und Leid aber sind vergänglich. Ebenso ist das Selbst (jīva) beständig, und die Ursache seiner Fesselung ist vergänglich.“

Verse 64

इमां भारतसावित्रीं प्रातरुत्थाय यः पठेत्‌ । स भारतफल प्राप्य परं ब्रह्माधिगच्छति,यह महाभारतका सारभूत उपदेश 'भारत-सावित्री” के नामसे प्रसिद्ध है। जो प्रतिदिन सबेरे उठकर इसका पाठ करता है वह सम्पूर्ण महाभारतके अध्ययनका फल पाकर परब्रह्म परमात्माको प्राप्त कर लेता है

Vaiśampāyana sprach: „Wer früh am Morgen aufsteht und diese ‘Bhārata‑Sāvitrī’ rezitiert—die wesentliche Lehre, aus der Mahābhārata herausdestilliert—erlangt den vollen Verdienst des Studiums des ganzen Epos und erreicht durch diese Frucht das höchste Brahman.“

Verse 65

यथा समुद्रो भगवान्‌ यथा हि हिमवान्‌ गिरि: । ख्यातावुभौ रत्ननिधी तथा भारतमुच्यते,जैसे ऐश्वर्यशशाली समुद्र और हिमालय पर्वत दोनों ही रत्नोंकी निधि कहे गये हैं, उसी प्रकार महाभारत भी नाना प्रकारके उपदेशमय रत्नोंका भण्डार कहलाता है

Vaiśampāyana sprach: „So wie der ruhmreiche Ozean und der Berg Himavān (Himalaya) beide als Schatzkammern der Juwelen berühmt sind, so wird auch das Mahābhārata als ein Hort vieler juwelengleicher Lehren bezeichnet.“

Verse 66

कार्ष्ण वेदमिमं विद्वान्‌ श्रावयित्वार्थम क्षुते । इदं भारतमाख्यानं यः पठेत्‌ सुसमाहितः । स गच्छेत्‌ परमां सिद्धिमिति मे नास्ति संशय:,जो दिद्वान्‌ श्रीकृष्णद्वैपायनके द्वारा प्रसिद्ध किये गये इस महाभारतरूप पठ्चम वेदको सुनाता है उसे अर्थकी प्राप्ति होती है। जो एकाग्रचित्त होकर इस भारत-उपाख्यानका पाठ करता है वह मोक्षरूप परम सिद्धिको प्राप्त कर लेता है। इस विषयमें मुझे संशय नहीं है

Vaiśampāyana sprach: „Ein Gelehrter, der dieses Kārṣṇa-Veda vortragen lässt, erlangt seine wahre Frucht. Und wer, mit wohlgesammeltem Geist, diese Erzählung des Bhārata rezitiert, erreicht die höchste Vollendung — Befreiung. Daran habe ich keinen Zweifel.“

Verse 67

द्वैपायनोष्ठपुटनि:सृतमप्रमेयं पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च । यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं कि तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन,जो वेदव्यासजीके मुखसे निकले हुए इस अप्रमेय (अतुलनीय), पुण्यदायक, पवित्र, पापहारी और कल्याणमय महाभारतको दूसरोंके मुखसे सुनता है उसे पुष्करतीर्थके जलमें गोता लगानेकी क्या आवश्यकता है

Vaiśampāyana sprach: „Dieses Mahābhārata — den Lippen Dvaipāyanas (Vyāsas) entströmt — ist unermesslich, verdienstspendend, reinigend, sündenvernichtend und glückverheißend. Wer das Bhārata wahrhaft empfängt, indem er es laut rezitiert hört, wozu bräuchte der noch rituelle Bäder in den Wassern von Puṣkara?“

Verse 68

यो गोशतं कनकश्‌ड्रमयं ददाति विप्राय वेदविदुषे सुबहुश्रुताय । पुण्यां च भारतकथां सततं शृणोति तुल्यं फलं भवति तस्य च तस्य चैव,सौ गौओंके सींगमें सोना मढ़ाकर वेदवेत्ता एवं बहुज्ञ ब्राह्मणको जो गौएँ दान देता है और जो महाभारतकथाका प्रतिदिन श्रवणमात्र करता है, इन दोनोंमेंसे प्रत्येकको बराबर ही फल मिलता है

Vaiśampāyana sprach: „Wer einem Brahmanen, der die Veden kennt und reich an heiliger Überlieferung ist, hundert Kühe schenkt, deren Hörner mit Gold geschmückt sind, und wer fortwährend die heilige Erzählung des Bhārata hört — beide erlangen denselben geistlichen Lohn.“

Verse 173

विश्वेषां देवतानां ते विविशुर्नरसत्तमा: । राजा पाण्डु अपनी दोनों पत्नियोंके साथ महेन्द्रके भवनमें चले गये। राजा विराट, द्रपद, धृष्टकेतु, निशठ, अक्रूर, साम्ब, भानु, कम्प, विदूरथ, भूरिश्रवा, शल, पृथ्वीपति भूरि, कंस, उग्रसेन वसुदेव और अपने भाई शंखके साथ नरश्रेष्ठ उत्तर-ये सभी सत्पुरुष विश्वेदेवोंके स्वरूपमें मिल गये

Vaiśampāyana sprach: „Jene Besten unter den Menschen traten in die Gemeinschaft der Viśvedevas ein. König Pāṇḍu ging mit seinen beiden Gemahlinnen in die Wohnstatt Mahendras (Indras). König Virāṭa, Drupada, Dhṛṣṭaketu, Niṣaṭha, Akrūra, Sāmba, Bhānu, Kampa, Vidūratha, Bhūriśravas, Śala, der König Bhūri, Kaṁsa, Ugrasena, Vasudeva und der vornehmste Mann Uttara samt seinem Bruder Śaṅkha — all diese tugendhaften Personen wurden vereint und nahmen Gestalt und Rang der Viśvedevas an.“

Verse 206

द्वापरं शकुनि: प्राप धृष्टद्युम्नस्तु पावकम्‌ । पुरुषप्रवर कर्ण जो अर्जुनके द्वारा मारे गये थे, सूर्यमें प्रविष्ट हुए। शकुनिने द्वापरमें और धृष्टद्युम्नने अग्निके स्वरूपमें प्रवेश किया

Vaiśampāyana sprach: „Śakuni gelangte zum Prinzip des Dvāpara, und Dhṛṣṭadyumna ging in das Feuer (Agni) ein. Karṇa—der Vortrefflichste unter den Männern—von Arjuna erschlagen, ging in die Sonne (Sūrya) ein. So verschmolz Śakuni mit dem Dvāpara, und Dhṛṣṭadyumna verschmolz mit der eigentlichen Gestalt Agnis.“

Verse 2136

ऋद्धिमन्तो महात्मान: शस्त्रपूता दिव॑ गता: । धृतराष्ट्रके सभी पुत्र स्वर्गभोगके पश्चात्‌ मूलतः बलोन्मत्त यातुधान (राक्षस) थे। वे समृद्धिशाली महामनस्वी क्षत्रिय होकर युद्धमें शस्त्रोंके आघातसे पवित्र हो स्वर्गलोकमें गये थे

Vaiśampāyana sprach: „Mit Wohlstand und Größe der Seele begabt, wurden sie durch Waffen geläutert und gingen in den Himmel ein. Alle Söhne Dhṛtarāṣṭras—nachdem sie die Früchte des Himmels genossen hatten—waren ihrer ursprünglichen Natur nach gewalttätig, von Kraft berauscht und vom Geschlecht der yātudhāna (rākṣasa). Dennoch: als reiche und hochgesinnte Kṣatriya wurden sie durch die Schläge der Waffen im Kampf gereinigt und gelangten in die Himmelswelt.“