Adhyaya 51: Recollection of the Dharaṇī-vrata and the Agastya-Bhadrāśva Dialogue on Liberation
Dharaṇīvrata-smṛtiḥ, Agastya-bhadrāśva-saṃvādaḥ
Ethical-Discourse (mokṣa-dharma framed through allegorical cosmology)
দুৰ্বাসাৰ পৰম ধৰণী-ব্ৰত বিষয়ে উক্তিৰ পাছত বৰাহে উপদেশ পুনৰ আৰম্ভ কৰে। তেওঁ সত্যতপাসে পুষ্পভদ্ৰা নদীৰ কাষৰ হিমৱত অঞ্চললৈ, চিত্ৰাশিলা শিলাখণ্ড আৰু ভদ্ৰৱট বটগছৰ ওচৰলৈ গমন কৰাৰ বৰ্ণনা কৰে। পৃথিৱীয়ে কয় যে বহু কল্প ধৰি এই প্ৰাচীন ব্ৰত পালন কৰিলেও তেওঁ পাহৰি গৈছিল; বৰাহৰ কৃপাৰে তেওঁ জাতিস্মৰতাৰ স্মৃতি পুনৰ লাভ কৰি অগস্ত্যৰ ৰজা ভদ্ৰাশ্বৰ ওচৰলৈ প্ৰত্যাৱর্তন বিষয়ে সুধে। বৰাহে ক’য় যে ভদ্ৰাশ্বে অগস্ত্যক সন্মান জনাই কৰ্মবন্ধন আৰু সংসাৰ কেনেকৈ ছিন্ন হয়, আৰু দেহধাৰী-অদেহ অৱস্থাত শোক কেনেকৈ নাথাকে সেয়া সুধে। অগস্ত্যে ৰূপক কাহিনী আৰম্ভ কৰে: গোৱাল ৰজা সাগৰৰ কাষলৈ যায়, সাপভৰা অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰে, আৰু ত্ৰিবৰ্ণ তথা বহু সত্তাই তাক আৱৰি ধৰে—গুণ-তত্ত্ব আৰু দেহৰ আন্তঃজড়িত বন্ধনৰ ইঙ্গিত—যাৰ দ্বাৰা বন্ধন-মুক্তিৰ উপদেশ স্থাপন হয়।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 51
Verse 1
श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा दुर्वाससो वाक्यं धरणीव्रतमुत्तमम् । ययौ सत्यतपाः सद्यो हिमवत्पार्श्वमुत्तमम् ॥ ५१.१ ॥
শ্ৰীৱৰাহে ক’লে—দুৰ্বাসাৰ বাক্যৰ পৰা ধৰণী-ব্ৰত নামৰ উত্তম ব্ৰত শুনি সত্যতপা তৎক্ষণাৎ হিমৱৎ (হিমালয়)ৰ সৰ্বোত্তম সন্নিধিলৈ গ’ল।
Verse 2
पुष्पभद्रा नदी यत्र शिला चित्रशिला तथा । वटो भद्रवटो यत्र तत्र तस्याश्रमो बभौ । तत्रोपरि महत्तस्य चरितं सम्भविष्यति ॥ ५१.२ ॥
য’ত পুষ্পভদ্ৰা নদী আছে, আৰু শিলা আৰু চিত্ৰশিলা নামে শিলাখণ্ড আছে; য’ত ভদ্ৰবট নামে বটগছ আছে—সেই ঠাইতে তাৰ আশ্ৰম স্থাপিত হ’ল। সেই স্থানতেই তাৰ মহৎ চৰিত্ৰৰ এক মহান ঘটনা ঘটিব।
Verse 3
धरण्युवाच । बहुकल्पसहस्राणि व्रतस्यास्य सनातन । मया कृतस्य तपस्तन्मया विस्मृतं प्रभो ॥ ५१.३ ॥
ধৰণীয়ে ক’লে—হে সনাতন প্ৰভু, বহু সহস্ৰ কল্প ধৰি এই প্ৰাচীন ব্ৰতৰ সৈতে সম্পৰ্কিত মই কৰা তপস্যা মোৰ পৰা বিস্মৃত হৈছে।
Verse 4
इदानीं त्वत्प्रसादेन स्मरणं प्राक्तनं मम । जातं जातिस्मरा चास्मि विषोका परमेश्वर ॥ ५१.४ ॥
এতিয়া তোমাৰ প্ৰসাদে মোৰ পূৰ্বস্মৃতি জাগ্ৰত হৈছে। হে পৰমেশ্বৰ, মই জাতিস্মৰা হৈছোঁ আৰু শোকৰ পৰা মুক্ত হৈছোঁ।
Verse 5
यदि नाम परं देव कौतुकं हृदि वर्तते । अगस्त्यः पुनरागत्य भद्राश्वस्य निवेशनम् । यच्चकार स राजा च तन्ममाचक्ष्व भूधर ॥ ५१.५ ॥
হে পৰম দেৱ, যদি আপোনাৰ হৃদয়ত কৌতূহল থাকে, তেন্তে হে ভূধৰ, কওক—অগস্ত্য ভদ্ৰাশ্বৰ নিবাসলৈ পুনৰ আহি কি কৰিলে আৰু সেই ৰজাইও কি কৰিলে।
Verse 6
श्रीवराह उवाच । प्रत्यागतं ऋषिं दृष्ट्वा भद्राश्वः श्वेतवाहनः । वरासनगतं दृष्ट्वा कृत्वा पूजां विशेषतः । अपृच्छन् मोक्षधर्माख्यं प्रश्नं सकलधारिणि ॥ ५१.६ ॥
শ্ৰীৱৰাহ ক’লে—পুনৰ আহি পোৱা ঋষিক দেখি, শ্বেতবাহন ভদ্ৰাশ্বে তেওঁক শ্ৰেষ্ঠ আসনত উপবিষ্ট দেখিলে; বিশেষ পূজা কৰি, হে সৰ্বধাৰিণি, ‘মোক্ষধৰ্ম’ নামে পৰিচিত প্ৰশ্ন সুধিলে।
Verse 7
भद्राश्व उवाच । भगवन् कर्मणा केन छिद्यते भवसंसृतिः । किं वा कृत्वा न शोचन्ति मूर्तामूर्तोपपत्तिषु ॥ ५१.७ ॥
ভদ্ৰাশ্ব ক’লে—হে ভগৱান, কোন কৰ্মৰ দ্বাৰা ভবসংসৃতি ছিন্ন হয়? অথবা কি কৰিলে জীৱসকলে মূৰ্ত-অমূৰ্ত জন্ম-অৱস্থাত শোক নকৰে?
Verse 8
अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् कथां दिव्यां दूरासन्नव्यवस्थिताम् । दृश्यादृश्यविभागोत्थां समाहितमना नृप ॥ ५१.८ ॥
অগস্ত্য ক’লে—হে ৰাজন, দূৰ আৰু ওচৰত অৱস্থিত, দৃশ্য-অদৃশ্য বিভাজনৰ পৰা উদ্ভূত এই দিব্য কাহিনী শুনা; হে নৃপ, মন একাগ্ৰ কৰা।
Verse 9
नाहो न रात्रिर्न दिशोऽदिशश्च न द्यौर्न देवा न दिनं न सूर्यः । तस्मिन् काले पशुपालेति राजा स पालयामास पशूननेकान् ॥ ५१.९ ॥
তাত নাছিল দিন, নাছিল ৰাতি; নাছিল দিশ, নাছিল বিদিশ; নাছিল স্বৰ্গ, নাছিল দেৱতা; নাছিল দিনৰ পোহৰ, নাছিল সূৰ্য। সেই সময়ত ‘পশুপাল’ নামৰ ৰজাই বহু পশুৰ পালন-ৰক্ষা কৰিছিল।
Verse 10
तान् पालयन् स कदाचिद् दिदृक्षुः पूर्वं समुद्रं च जगाम तूर्णम् । अनन्तपारस्य महोदधेस्तु तीरे वनं तत्र वसन्ति सर्पाः ॥ ५१.१० ॥
তেওঁলোকক ৰক্ষা কৰি থাকোঁতে তেওঁ এবাৰ পূৰ্ব সাগৰ চাবলৈ ইচ্ছা কৰি তৎক্ষণাৎ তাত গ’ল। অনন্ত সীমাহীন মহাসাগৰৰ তীৰত এটা বন আছে; তাত সাপবোৰ বাস কৰে।
Verse 11
अष्टौ द्रुमाः कामवहा नदी च तुर्यक् चोर्ध्वं बभ्रमुस्तत्र चान्ये । पञ्च प्रधानाः पुरुषास्तथैकां स्त्रियं बिभ्रते तेजसा दीप्यमानाम् ॥ ५१.११ ॥
আঠটা কামনা-পূৰক গছ, এটা নদী, চতুৰ্থ গতিৰে চলা প্ৰাণী, আৰু আন কিছুমান ঊৰ্ধ্বগামী—তাতেই ঘূৰি ফুৰিছিল। আৰু পাঁচজন প্ৰধান পুৰুষ তেজে দীপ্ত একগৰাকী নাৰীক ধাৰণ কৰিছিল।
Verse 12
सा अपि स्त्री स्वे वक्षसि धारयन्ती सहस्रसूर्यप्रतिमं विशालम् । तस्याधरस्त्रिर्विकारस्त्रिवर्ण-स्तं राजानं पश्य परिभ्रमन्तम् ॥ ५१.१२ ॥
সেই নাৰীও নিজৰ বক্ষত সহস্ৰ সূৰ্যৰ সদৃশ বিশাল কিছুমান ধাৰণ কৰি আছিল। ত্ৰিবিধ বিকাৰযুক্ত আৰু ত্ৰিবৰ্ণ অধৰ থকা সেই ৰজাক চোৱা—সিও ঘূৰি ফুৰিছে।
Verse 13
तूष्णीम्भूता मृतकल्पा इवासन् नृपोऽप्यसौ तद्वनं संविवेश । तस्मिन् प्रविष्टे सर्व एते विविशु-र्भयादैक्यं गतवन्तः क्षणेन ॥ ५१.१३ ॥
তেওঁলোকে নীৰৱ হৈ পৰিল, যেন মৃতপ্ৰায়। সেই ৰজাও সেই বনলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে। তেওঁ প্ৰৱেশ কৰাতেই তেওঁলোক সকলোও ভয়ত ক্ষণতে এক হৈ ভিতৰলৈ সোমাল।
Verse 14
तैः सर्पैः स नृपो दुर्विनीतैः संवेष्टितो दस्युभिश्चिन्तयानः । कथं चैतेन भविष्यन्ति येन कथं चैते संसृताः सम्भवेयुः ॥ ५१.१४ ॥
দুৰ্বিনীত সাপ আৰু দস্যুৰে ঘেৰাও হোৱা সেই ৰজা চিন্তিত হৈ ভাবিলে—“ইহঁতে তাৰ দ্বাৰা কেনেকৈ টিকি থাকিব? আৰু সংসাৰচক্ৰত জড়িত ইহঁতে কেনেকৈ শুভ পৰিণতি লাভ কৰিব?”
Verse 15
एवं राज्ञश्चिन्तयतस्त्रिवर्णः पुरुषः परः । श्वेतं रक्तं तथा कृष्णं त्रिवर्णं धारयन्नरः ॥ ५१.१५ ॥
ৰাজাই এইদৰে চিন্তা কৰি থাকোঁতে, এক পৰাত্পৰ ত্ৰিবৰ্ণ পুৰুষ প্ৰকাশ পালে—যি শ্বেত, ৰক্ত আৰু কৃষ্ণ এই তিন বৰ্ণ ধাৰণ কৰিছিল।
Verse 16
सा संज्ञां कृतवान् मह्यमपरोऽथ क्व यास्यसि । एवं तस्य ब्रुवाणस्य महन्नाम व्यजायत ॥ ५१.१६ ॥
“তাই মোৰ বাবে এটা সংজ্ঞা (নাম) স্থিৰ কৰিলে; কিন্তু এতিয়া আনজন ক’লৈ যাব?” এইদৰে কওঁতে এটা মহৎ নাম প্ৰকাশ পালে।
Verse 17
तेनापि राजा संवृतः स बुध्यस्वेति चाब्रवीत् । एवमुक्ते ततः स्त्री तु तं राजानं रुरोध ह ॥ ५१.१७ ॥
সেই কাৰণেও ৰজা নিবৃত্ত হ’ল; আৰু তেওঁ ক’লে, “বুধ্যস্ব—স্পষ্টকৈ বুজা।” এইদৰে কোৱা হ’তেই সেই নাৰীয়ে ৰজাক বাধা দিলে।
Verse 18
मायाततं तं मा भैष्ट ततोऽन्यः पुरुषो नृपम् । संवेष्ट्य स्थितवान् वीरस्ततः सर्वेश्वरेश्वरः ॥ ५१.१८ ॥
“মায়াৰে বিস্তাৰিত সেই প্ৰপঞ্চক ভয় নকৰিবা।” তাৰ পাছত আন এজন পুৰুষ—বীৰ, সৰ্বেশ্বৰেশ্বৰ—ৰজাক ঘেৰি ৰক্ষা কৰি তাত থিয় হ’ল।
Verse 19
ततोऽन्ये पञ्च पुरुषा आगत्य नृपसत्तमम् । संविष्ट्य संस्थिताः सर्वे ततो राजा विरोधितः ॥ ५१.१९ ॥
তাৰ পাছত আন পাঁচজন পুৰুষ আহি শ্ৰেষ্ঠ ৰজাক ঘেৰি নিজৰ নিজৰ স্থানত থিয় হ’ল; তেতিয়া ৰজা বাধা-বিপত্তিৰ সন্মুখীন হ’ল।
Verse 20
रुद्धे राजनि ते सर्वे एकीभूतास्तु दस्यवः । मथितुं शस्त्रमादाय लीना अन्योन्यं ततो भयात् ॥ ५१.२० ॥
ৰাজা ৰুদ্ধ হোৱাত সেই সকলো দস্যু একেলগে একত্ৰিত হ’ল। আঘাত কৰিবলৈ অস্ত্ৰ লৈ, ভয়ত পাছত পৰস্পৰৰ মাজত লুকাই পৰিল।
Verse 21
तैर्लीनैर्नृपतेर्वेश्म बभौ परमशोभनम् । अन्येषामपि पापानां कोटिः साग्राभवन्नृप ॥ ५१.२१ ॥
সিহঁত লীন হোৱাত নৃপতিৰ প্ৰাসাদ অতি শোভন হৈ উঠিল। হে নৃপ, অন্য পাপসমূহৰো এক কোটি, অৱশিষ্টসহ, বিনষ্ট হ’ল।
Verse 22
गृहे भूसलिलं वह्निः सुखशीतश्च मारुतः । सावकाशानि शुभ्राणि पञ्चैकॊनगुणानि च ॥ ५१.२२ ॥
গৃহত আছে পৃথিৱী আৰু জল, অগ্নি, আৰু সুখদ শীতল বায়ু; লগতে আকাশ-সম্পৰ্কীয় শুভ্ৰ, পবিত্ৰ অৱকাশো আছে—এইদৰে গুণ পাঁচ, আৰু এক কম গণনাও উল্লেখিত।
Verse 23
एकैव तेषां सुचिरं संवेष्ट्यासज्यसंस्थिता । एवं स पशुपालोऽसौ कृतवानञ्जसा नृप ॥ ५१.२३ ॥
সিহঁতৰ সৈতে আঁকোৱালি ধৰি আৰু আবদ্ধ হৈ তাই একাই বহুদিন তেনেকৈ থাকিল। এইদৰে, হে নৃপ, সেই পশুপালকে সেয়া সহজে সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 24
तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा रूपं च नृपतेर्मृधे । त्रिवर्णः पुरुषो राजन्नब्रवीद्राजसत्तमम् ॥ ५१.२४ ॥
তাৰ সেই লাঘৱ আৰু যুঁজত নৃপতিৰ ৰূপ দেখি, হে ৰাজন, ত্ৰিবৰ্ণ এজন পুৰুষে ৰাজসত্তমক ক’লে।
Verse 25
त्वत्पुत्रोऽस्मि महाराज ब्रूहि किं करवाणि ते । अस्माभिर्बन्धुमिच्छद्भिर्भवन्तं निश्चयः कृतः ॥ ५१.२५ ॥
হে মহাৰাজ, মই আপোনাৰ পুত্ৰ; কওক, আপোনাৰ বাবে মই কি কৰিম? আত্মীয় বিচৰা আমি আপোনাকেই বাছিবলৈ সিদ্ধান্ত কৰিছোঁ।
Verse 26
यदि नाम कृताः सर्वे वयं देव पराजिताः । एवमेव शरीरेषु लीनास्तिष्ठाम पार्थिव ॥ ५१.२६ ॥
হে দেৱ, যদি নাম আমি সকলোৱে পৰাজিত হৈ থাকোঁ, তথাপি তেনেই হওক; হে পাৰ্থিৱ, আমি এইদৰে দেহসমূহত লীন হৈ স্থিত থাকিম।
Verse 27
मर्य्येके तव पुत्रत्वं गते सर्वेषु सम्भवः । एवमुक्तस्ततो राजा तं नरं पुनरब्रवीत् ॥ ५१.२७ ॥
কিছুমানে নিশ্চয় আপোনাৰ পুত্ৰত্ব লাভ কৰিছে; আৰু সেয়া সকলোতে অতিক্ৰান্ত হ’লে পুনৰ জন্মৰ সম্ভাৱনা থাকে। এইদৰে কোৱা হ’লে ৰজাই সেই মানুহজনক পুনৰ ক’লে।
Verse 28
पुत्रो भवति मे कर्त्ता अन्येषामपि सत्तम । युष्मत्सुखैर्नरैर्भावैर्नाहं लिप्ये कदाचन ॥ ५१.२८ ॥
হে সত্তম, মোৰ পুত্ৰ অন্যসকলৰ বাবেও কৰ্তা হয়; কিন্তু তোমালোকৰ সুখৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা মানৱীয় ভাব আৰু অৱস্থাই মোক কেতিয়াও লিপ্ত নকৰে।
Verse 29
एवमुक्त्वा स नृपतिस्तमात्मजमथाकरॊत् । तैर्विमुक्तः स्वयं तेषां मध्ये स विरराम ह ॥ ५१.२९ ॥
এইদৰে কৈ সেই নৃপতিয়ে তেতিয়া নিজৰ পুত্ৰৰ প্ৰতি কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰিলে। তেওঁলোকৰ দ্বাৰা মুক্ত হৈ তেওঁ নিজে তেওঁলোকৰ মাজতে বিশ্ৰাম ল’লে।
Inside Adhyaya 51
How it unfolds
- Where it opens
Varāha resumes teaching immediately after Durvāsas’ praise of the supreme Dharaṇī-vrata, situating the vow within a lived ascetic geography as Satyatapās moves toward Himavat near the Puṣpabhadrā river, Citrāśilā rock, and the Bhadravaṭa banyan.
- Central event
Pṛthivī confesses that although she practiced the ancient Dharaṇī-vrata through innumerable kalpas, she has forgotten its full form; by Varāha’s grace she regains jātismaratā (memory across births/cycles) and pivots the discourse by asking about Agastya’s return to King Bhadrāśva and the king’s questions on liberation.
- Climax resolution
Varāha narrates the Agastya–Bhadrāśva dialogue: the king asks how karmic bondage and saṃsāra are cut off and how grief is avoided in embodied and disembodied states; Agastya begins a didactic allegory (the cattle-keeper king, ocean, serpent-forest, tri-colored/multiple beings enveloping him) to model how the self becomes bound by interlocking constituents (read as guṇas/elements/psychosomatic factors), setting the stage for discriminative release.
Geographical context
Himavat (Himalaya region); Puṣpabhadrā nadī; Citrāśilā (rock/stone landmark); Bhadravaṭa (sacred banyan); samudra/mahodadhi (ocean); coastal forest inhabited by serpents.
Tirtha focus
- Primary TirthaPuṣpabhadrā nadī–Citrāśilā–Bhadravaṭa complex (as a sacralized teaching landscape rather than a formally named pan-Indian tīrtha in the excerpt)
- Associated RegionHimavat (Himalaya region)
- Pilgrimage MeritImplied rather than explicitly quantified: the chapter treats rivers, rocks, banyans, mountains, and the ocean as pedagogical-sacral ecologies where vow, memory, and mokṣa-inquiry are activated; merit is framed as dharmic recollection and inner purification rather than a stated numerical phala.
Ritual instructions
- Primary RitualDharaṇī-vrata (earth-centered vow) as recalled through Varāha’s grace (details not fully enumerated in the provided summary).
- BenefitRecollection of dharma across cycles (jātismaratā), clarification of the mechanism of karmic bondage, and preparation for mokṣa through discernment and disciplined conduct.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī (with an embedded dialogue where Agastya instructs King Bhadrāśva) · Didactic and contemplative, moving from vow-recollection to philosophical inquiry through allegorical narration.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (tranquil, liberation-oriented contemplation)
- Emotional ProgressionFrom reverent attention to the ‘supreme vow’ → a moment of loss/forgetting and humility in Pṛthivī → grace-enabled recovery of memory → intensified philosophical urgency in Bhadrāśva’s questions → sober, instructive wonder as the allegory opens the anatomy of bondage.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityPartly identifiable but not securely mappable from the excerpt alone: ‘Puṣpabhadrā’ and ‘Citrāśilā’ occur in multiple Indic toponymic traditions; treat the chapter’s geography primarily as sacral-literary unless corroborated by a specific recension’s māhātmya or local tradition.
- Best SeasonSpring to early summer in Himalayan foothill regions (practically favorable for riverbank and forest access), or post-monsoon for clearer travel conditions.
Frequently Asked Questions
The chapter frames liberation inquiry (mokṣa-dharma) through Bhadrāśva’s questions to Agastya about how karmic action is severed and grief is avoided across states of embodiment. Agastya’s opening allegory—figures enveloping the king—functions as a model for how the person becomes bound by interrelated forces (often read as guṇas/elements and psychosomatic constituents), implying that discernment and disciplined conduct are prerequisites for release.
No explicit tithi, lunar phase, month, or seasonal timing is stated in the provided verses. Chronology is expressed instead through expansive temporal language (bahu-kalpa-sahasrāṇi) indicating repeated cycles across kalpas.
Environmental emphasis appears through the Dharaṇī-vrata frame: Pṛthivī’s vow is positioned as an ‘uttama’ practice tied to Earth (Dharaṇī) and remembered as a long-duration stewardship ethic. The narrative’s detailed placement in river, mountain, banyan, and coastal-forest ecologies foregrounds landscapes as moral-pedagogical settings, supporting a reading of terrestrial care as integral to dharma and memory of cosmic order.
The chapter references the sage Durvāsas (as prior speaker), Satyatapās (as an ascetic moving to Himavat), the sage Agastya (as instructor), and King Bhadrāśva Śvetavāhana (as royal interlocutor). No extended genealogy is supplied in the excerpt, but the king–sage instructional setting reflects a standard Purāṇic courtly pedagogy.
Ask anything about Adhyaya 51 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.