
Sukta 1.95
Enigmatic/cosmological (often interpreted as a paired principle—e.g., two mothers/cows; dawn and night; or two worlds—supporting a hidden child)
এই সূক্তত “দুইটা অসদৃশ ৰূপ”ৰ এক বৈদিক ধাঁধা উন্মোচিত হয়—যাক প্ৰায়ে উষা–ৰাত্ৰি বা দ্যৌ–পৃথিৱী দৰে যুগল বিশ্ব-মাতৃ বুলি বুজা হয়—যিসকলে এটা গোপন বাছুৰ/শিশুক পোষণ কৰে; সি হৈছে ঋত আৰু কৌশলৰ উদীয়মান সাৰ্বভৌম শক্তি (দক্ষ)। গাই, পোহৰ আৰু দীক্ষাৰ স্তৰিত চিত্ৰকল্পনাৰ মাজেৰে সূক্তটো শেষত অগ্নিক স্পষ্ট প্ৰাৰ্থনালৈ লৈ যায়—মিত্ৰ–বৰুণ, অদিতি, প্ৰবাহমান সিন্ধু, আৰু দ্যৌ–পৃথিৱীৰ সহায়ত তেওঁ যশসহ জ্বলি উঠক।
Mantra 1
द्वे विरूपे चरतः स्वर्थे अन्यान्या वत्समुप धापयेते । हरिरन्यस्यां भवति स्वधावाञ्छुक्रो अन्यस्यां ददृशे सुवर्चाः ॥
দুই ভিন্ন ৰূপৰ জনী নিজৰ লক্ষ্যলৈ গতি কৰে; দুয়োয়ে পালটে-পালটে বাছুৰক ওচৰত দুধ খুৱায়। একত হৰিত-বৰ্ণ (হৰি) স্বধাৱান্—নিজ বিধানত স্থিত—হয়; আনত শুক্ৰ—উজ্জ্বল—সুবৰ্চস্, বহুত দীপ্তিময় ৰূপে দেখা যায়।
Mantra 3
त्रीणि जाना परि भूषन्त्यस्य समुद्र एकं दिव्येकमप्सु । पूर्वामनु प्र दिशं पार्थिवानामृतून्प्रशासद्वि दधावनुष्ठु ॥
তাঁৰ ত্ৰিণি জন্ম (ত্ৰি-লোকীয় উদ্ভৱ) তাঁক শোভা দিয়ে—এটা সমুদ্ৰত, এটা দ্যৌলোকত, আৰু এটা অপ্সু (জলসমূহত)। পাৰ্থিৱসকলৰ পূৰ্ব দিশ অনুসৰি চলি, তেওঁ ঋতুসকলক প্ৰশাসন কৰে আৰু সিহঁতক যথাক্ৰমে পৃথক কৰি স্থাপন কৰে।
Mantra 4
क इमं वो निण्यमा चिकेत वत्सो मातॄर्जनयत स्वधाभिः । बह्वीनां गर्भो अपसामुपस्थान्महान्कविर्निश्चरति स्वधावान् ॥
কোনে তোমালোকৰ বাবে এই গোপন কথাটো বুজিলে—যে বৎসে নিজৰ স্বধা-শক্তিৰে মাতৃসকলক জন্ম দিয়ে? বহু কৰ্মৰ গৰ্ভ, অপসাম (জলসমূহৰ) উপস্থৰ পৰা, মহান কবি (ঋষি) স্বধাৱান হৈ বাহিৰলৈ ওলাই যায়।
Mantra 5
आविष्ट्यो वर्धते चारुरासु जिह्मानामूर्ध्वः स्वयशा उपस्थे । उभे त्वष्टुर्बिभ्यतुर्जायमानात्प्रतीची सिंहं प्रति जोषयेते ॥
প্ৰকাশিত হৈ তেওঁ বৃদ্ধি পায়, সিহঁতৰ মাজত মনোহৰ; বেঁকা-সকলৰ উপস্থত সোজা, স্বয়ংযশস্বী। জন্ম লওঁতে ত্বষ্টৃৰ দুয়ো (মাতৃ) তেওঁক ভয় কৰে; সন্মুখে থাকি, সিহঁতে সিংহক প্ৰতি আনন্দেৰে অনুৰাগ কৰে।
Mantra 6
उभे भद्रे जोषयेते न मेने गावो न वाश्रा उप तस्थुरेवैः । स दक्षाणां दक्षपतिर्बभूवाञ्जन्ति यं दक्षिणतो हविर्भिः ॥
উভয় মঙ্গলময় সত্তাই তেওঁক স্নেহে গ্ৰহণ কৰে; তেওঁ কেতিয়াও বিচলিত নহয়—ডাক দিয়া গাইৰ দৰে, নিজৰ প্ৰেৰণাৰে তেওঁলোক ওচৰত থিয় হয়। তেওঁ দক্ষতাৰ শক্তিসমূহৰ অধিপতি হৈ উঠিল; দক্ষিণ দিশৰ পৰা হৱিৰে তেওঁক অভিষেক কৰে।
Mantra 7
उद्यंयमीति सवितेव बाहू उभे सिचौ यतते भीम ऋञ्जन् । उच्छुक्रमत्कमजते सिमस्मान्नवा मातृभ्यो वसना जहाति ॥
সৱিতৃয়ে বাহু তুলি ধৰে যেন, তেনেকৈ তেওঁ ওপৰলৈ উঠি নিজকে বিস্তাৰ কৰে; উভয় উজ্জ্বল ধাৰা তেওঁ টানি ধৰে—ভয়ংকৰ, ৰঙেৰে দীপ্তি ঘনীভূত কৰে। তেওঁ দীপ্ত আৱৰণখন উঠাই গতি দিয়ে; এই জগতৰ পৰা জীৰ্ণ আৱৰণ ত্যাগ কৰি, মাতৃসকলৰ পৰা নতুন বসন পৰিধান কৰে।
Mantra 8
त्वेषं रूपं कृणुत उत्तरं यत्सम्पृञ्चानः सदने गोभिरद्भिः । कविर्बुध्नं परि मर्मृज्यते धीः सा देवताता समितिर्बभूव ॥
ৰশ্মি-গাইসমূহ আৰু জলসমূহৰ সৈতে সদনত মিলি থাকোঁতে, তেওঁ অধিক উত্তম, তীক্ষ্ণ ৰূপ গঢ়ে। কবিৰ ধী শক্তিয়ে ভিত্তিটোক চাৰিওফালে পৰিষ্কাৰ কৰি মসৃণ কৰে। সেয়াই দেৱীয় বিধান—আমাৰ ভিতৰত দেৱত্বৰ সিদ্ধ সংযোগ, এক সম্পূৰ্ণ সমিতি হৈ উঠে।
Mantra 10
धन्वन्त्स्रोतः कृणुते गातुमूर्मिं शुक्रैरूर्मिभिरभि नक्षति क्षाम् । विश्वा सनानि जठरेषु धत्तेऽन्तर्नवासु चरति प्रसूषु ॥
ধন্বন্তে (শুষ্ক প্ৰান্তৰত) স্ৰোতঃ কাটি গতি-পথ আৰু উৰ্মি (তৰংগ) সৃষ্টি কৰে; শুক্ৰ (উজ্জ্বল) উৰ্মিসকলৰ দ্বাৰা সি পৃথিৱীৰ ক্ষেত্ৰলৈ পৌঁছে তাক আৱৰি লয়। সি জঠৰসমূহত সকলো প্ৰাচীন ধন-নিধি স্থাপন কৰে; আৰু নৱ জন্মসমূহৰ ভিতৰত, প্ৰসূতিৰ গোপন শক্তিৰূপে, সি বিচৰণ কৰে।
Mantra 11
एवा नो अग्ने समिधा वृधानो रेवत्पावक श्रवसे वि भाहि । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥
এনেদৰে, হে অগ্নি, আমাৰ সমিধা (ইন্ধন) দ্বাৰা বৃদ্ধি পাই, হে পাৱক (শুদ্ধিকাৰী), আমাৰ বাবে ৰেৱৎ—ধন-সমৃদ্ধ আৰু দীপ্ত শ্ৰৱস (যশ) প্ৰকাশ কৰা। আৰু মিত্ৰ-বৰুণে তাক আমাৰ বাবে অধিক বঢ়াওক; অদিতি, সিন্ধু (প্ৰবাহমান সত্তাৰ নদী), পৃথিৱী আৰু দ্যৌ (আকাশ) তাক ধৰি ৰাখক।
They are presented as a poetic riddle. Many interpreters understand them as paired cosmic supports—such as Dawn and Night, Heaven and Earth, or two worlds—who together nourish a hidden power of light and order.
In Vedic symbolism it can be Agni (the hidden fire), the newborn light, or a sovereign power of right-order. The hymn hints that this child becomes the “lord of dakṣa,” meaning mastery of effective, ordered power.
Agni is the ritual focus who carries offerings and reveals radiance, while Mitra–Varuṇa represent cosmic order (Ṛta) that stabilizes the boon. Aditi, Sindhu, Earth and Heaven are invoked as sustaining powers that uphold the hymn’s requested prosperity and fame.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.