Sukta 95
Sukta 1.95
Enigmatic/cosmological (often interpreted as a paired principle—e.g., two mothers/cows; dawn and night; or two worlds—supporting a hidden child)
ଏହି ସୂକ୍ତଟି “ଦୁଇଟି ଅସଦୃଶ ରୂପ”ର ଏକ ବୈଦିକ ପ୍ରହେଳିକାକୁ ଉନ୍ମୋଚନ କରେ—ଯାହାକୁ ପ୍ରାୟତଃ ଉଷା–ରାତ୍ରି କିମ୍ବା ଦ୍ୟାଉ–ପୃଥିବୀ ପରି ଯୁଗଳ ବିଶ୍ୱମାତୃ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ—ଯେମାନେ ଗୁପ୍ତ ବଛଡ଼ା/ଶିଶୁକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ସେ ହେଉଛି ଋତ ଓ କୌଶଳର ଉଦୟମାନ ସାର୍ବଭୌମ ଶକ୍ତି (ଦକ୍ଷ)। ଗାଈ, ଆଲୋକ ଓ ଦୀକ୍ଷାର ସ୍ତରୀୟ ଚିତ୍ରକଳ୍ପନା ମାଧ୍ୟମରେ, ସୂକ୍ତଟି ଶେଷରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ପହଞ୍ଚେ—ମିତ୍ର–ବରୁଣ, ଅଦିତି, ପ୍ରବାହମାନ ସିନ୍ଧୁ, ଏବଂ ଦ୍ୟାଉ–ପୃଥିବୀଙ୍କ ସହାୟତାରେ ସେ ଯଶସ୍ୱୀ ଭାବେ ଜ୍ୱଳି ଉଠୁନ୍ତୁ।
Mantras
Mantra 1
द्वे विरूपे चरतः स्वर्थे अन्यान्या वत्समुप धापयेते । हरिरन्यस्यां भवति स्वधावाञ्छुक्रो अन्यस्यां ददृशे सुवर्चाः ॥
ଭିନ୍ନ ରୂପର ଦୁଇ (ସ୍ତ୍ରୀ) ନିଜ-ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଧାଇଯାନ୍ତି; ଦୁହେଁ ପରସ୍ପର ନିକଟରେ ବଛରାକୁ ଦୁଧ ପିଆନ୍ତି। ଗୋଟିଏରେ ହରି—ତାମ୍ର-ହଳଦିଆ ବର୍ଣ୍ଣର—ସ୍ୱଧାବାନ, ସ୍ୱନିୟମିତ ହୁଏ; ଅନ୍ୟଟିରେ ଶୁକ୍ର—ପ୍ରକାଶମାନ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।
Mantra 3
त्रीणि जाना परि भूषन्त्यस्य समुद्र एकं दिव्येकमप्सु । पूर्वामनु प्र दिशं पार्थिवानामृतून्प्रशासद्वि दधावनुष्ठु ॥
ତାଙ୍କୁ ତ୍ରି-ଜନ୍ମ (ତ୍ରି-ଲୋକୀୟ ପ୍ରକଟତା) ଶୋଭା ଦେଇଥାଏ: ଗୋଟିଏ ସମୁଦ୍ରରେ, ଗୋଟିଏ ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ, ଗୋଟିଏ ଅପ୍ସୁ—ଜଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ। ପାର୍ଥିବମାନଙ୍କ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଅନୁସରି, ସେ ଋତୁମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶାସନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଋତ-କ୍ରମରେ ବିଭକ୍ତ କରି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।
Mantra 4
क इमं वो निण्यमा चिकेत वत्सो मातॄर्जनयत स्वधाभिः । बह्वीनां गर्भो अपसामुपस्थान्महान्कविर्निश्चरति स्वधावान् ॥
ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଗୁପ୍ତ ନିହିତାର୍ଥକୁ କିଏ ଚିହ୍ନିଲା—ଯେ ବତ୍ସ ସ୍ୱ-ଧାଭିଃ, ନିଜ ସ୍ୱଧା-ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ମାତୃମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଉଛି? ଅନେକ କର୍ମର ଗର୍ଭରୂପ, ଅପ୍ସାମ୍ ଉପସ୍ଥାନ—ଜଳମାନଙ୍କ ଅଙ୍କରୁ, ମହାନ କବି (ଋଷି) ସ୍ୱଧାବାନ ହୋଇ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରନ୍ତି।
Mantra 5
आविष्ट्यो वर्धते चारुरासु जिह्मानामूर्ध्वः स्वयशा उपस्थे । उभे त्वष्टुर्बिभ्यतुर्जायमानात्प्रतीची सिंहं प्रति जोषयेते ॥
ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ସେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁନ୍ଦର ହୋଇ ବଢ଼ନ୍ତି; ବାଙ୍କାମାନଙ୍କ ଉପସ୍ଥରେ ଊର୍ଧ୍ୱ, ସ୍ୱୟଶା—ସ୍ୱୟଂ-ଯଶସ୍ୱୀ। ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ସେହି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତ୍ୱଷ୍ଟୃଙ୍କ ଦୁଇ (ମାତୃ) ଭୟ ପାଆନ୍ତି; ପ୍ରତୀଚୀ—ମୁହାଁମୁହିଁ ହୋଇ, ସିଂହକୁ ସାମ୍ନା କରି, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
Mantra 6
उभे भद्रे जोषयेते न मेने गावो न वाश्रा उप तस्थुरेवैः । स दक्षाणां दक्षपतिर्बभूवाञ्जन्ति यं दक्षिणतो हविर्भिः ॥
ସେଇ ଦୁଇ ଭଦ୍ର ଶକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରୀତିରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ସେ ଡଗମଗାନ୍ତି ନାହିଁ—ରମ୍ଭା କରୁଥିବା ଗାଈମାନଙ୍କ ପରି ତାଙ୍କର ପ୍ରେରଣାମାନେ ତାଙ୍କ ନିକଟେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଦକ୍ଷତାମାନଙ୍କର ଦକ୍ଷପତି (କୌଶଳ-ଶକ୍ତିର ଅଧିପତି) ହୋଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ସେମାନେ ଦକ୍ଷିଣତଃ ହବିର୍ଭିଃ (ଅର୍ପଣ) ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକ କରନ୍ତି।
Mantra 7
उद्यंयमीति सवितेव बाहू उभे सिचौ यतते भीम ऋञ्जन् । उच्छुक्रमत्कमजते सिमस्मान्नवा मातृभ्यो वसना जहाति ॥
ସେ ଉପରକୁ ଉଠି ସବିତୃ ପରି ବାହୁ ଉତ୍ତୋଳନ କରି ପ୍ରସାରିତ ହୁଅନ୍ତି; ଭୀମ ହୋଇ, ରଞ୍ଜନ କରି, ନିଜର ଦୁଇ ଦୀପ୍ତ ଧାରାକୁ ତାଣି ଚାଲାନ୍ତି। ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମନ୍ତଲକୁ ଉପରକୁ ଧକେଳି ଗତିରେ ଆଣନ୍ତି; ଏହି ଲୋକରୁ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଆବରଣ ତ୍ୟାଗ କରି, ମାତୃଭ୍ୟଃ (ମାତାମାନଙ୍କ ଠାରୁ) ନୂତନ ବସନ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Mantra 8
त्वेषं रूपं कृणुत उत्तरं यत्सम्पृञ्चानः सदने गोभिरद्भिः । कविर्बुध्नं परि मर्मृज्यते धीः सा देवताता समितिर्बभूव ॥
ସେ ତୀବ୍ର ଏବଂ ଅଧିକ ଉତ୍ତମ—ଅତ୍ୟୁତ୍କୃଷ୍ଟ—ରୂପ ଗଢ଼ନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ସେ ସଦନରେ ଗୋଭିଃ (କିରଣ-ଗାଈମାନେ) ଓ ଅଦ୍ଭିଃ (ଜଳମାନେ) ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। କବିଙ୍କ ଧୀ (ଦର୍ଶନ-ବୁଦ୍ଧି) ବୁଧ୍ନ—ଆଧାରକୁ ଚାରିପାଖରୁ ମର୍ମର୍ଜ୍ୟ କରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ। ସେଇ ଦେବତାତା—ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା—ଏବଂ ଆମ ଭିତରେ ଦେବତ୍ୱର ସିଦ୍ଧ ସମ୍ମିଳନ ହୋଇଯାଏ।
Mantra 10
धन्वन्त्स्रोतः कृणुते गातुमूर्मिं शुक्रैरूर्मिभिरभि नक्षति क्षाम् । विश्वा सनानि जठरेषु धत्तेऽन्तर्नवासु चरति प्रसूषु ॥
ଧନ୍ୱନ୍—ଶୁଷ୍କ ବିଆବାନରେ—ସେ ସ୍ରୋତ (ପ୍ରବାହ) ଗଢ଼େ, ପଥ ଓ ତରଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଶୁକ୍ର (ତେଜସ୍ବୀ) ତରଙ୍ଗମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି-ତଳକୁ ପହଞ୍ଚି ବ୍ୟାପିଯାଏ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ନିଧିକୁ ସେ ଗର୍ଭମାନଙ୍କରେ ଧାରଣ କରାଏ; ଏବଂ ନୂତନ ପ୍ରସୂତିମାନଙ୍କ ଭିତରେ ସେ ଗୁପ୍ତ ଶକ୍ତିରୂପେ ପ୍ରସବକ୍ରିୟାରେ ଚରେ।
Mantra 11
एवा नो अग्ने समिधा वृधानो रेवत्पावक श्रवसे वि भाहि । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥
ଏହିପରି, ହେ ଅଗ୍ନି, ଆମ ସମିଧା ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା, ହେ ପାବକ, ଆମ ପାଇଁ ରେବତ୍—ସମୃଦ୍ଧ ଓ ତେଜସ୍ବୀ—ଯଶରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉ। ତାହାକୁ ଆମ ପାଇଁ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତୁ; ଅଦିତି, ସିନ୍ଧୁ (ପ୍ରବାହମାନ ସତ୍ତାର ନଦୀରୂପ), ପୃଥିବୀ ଓ ଦ୍ୟୌ (ଆକାଶ) ତାହାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତୁ।
Frequently Asked Questions
They are presented as a poetic riddle. Many interpreters understand them as paired cosmic supports—such as Dawn and Night, Heaven and Earth, or two worlds—who together nourish a hidden power of light and order.
In Vedic symbolism it can be Agni (the hidden fire), the newborn light, or a sovereign power of right-order. The hymn hints that this child becomes the “lord of dakṣa,” meaning mastery of effective, ordered power.
Agni is the ritual focus who carries offerings and reveals radiance, while Mitra–Varuṇa represent cosmic order (Ṛta) that stabilizes the boon. Aditi, Sindhu, Earth and Heaven are invoked as sustaining powers that uphold the hymn’s requested prosperity and fame.
Ask anything about Sukta 95 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
