Prakarana 10
सोपान-प्रथम: ‘भक्ति का जन्म’ और ‘श्रद्धा का संस्कार’। बालकाण्ड में जगत्-व्यवस्था (विधि), गुरु-वाक्य, और कथा-श्रवण की पात्रता निर्मित होती है। शिव–पार्वती संवाद के माध्यम से साधक के भीतर संशय→विश्वास, भय→समर्पण, और लोक-लज्जा→ईश-लीला-बोध का रूपांतरण होता है—यही मुक्ति-सीढ़ी का प्रथम पायदान है।
এই খণ্ড-প্ৰসঙ্গৰ প্ৰধান ৰস ‘হাস্য’ আৰু ‘অদ্ভুত’ৰ সৈতে ‘কৰুণ’ৰ সংযোগ—হাস্য ভৱানীৰ সূক্ষ্ম বিদ্ৰূপত, অদ্ভুত শিৱ-বৰাতৰ বিকট-ভব্যতাত, আৰু কৰুণ মৈনাৰ মাতৃ-ভয় আৰু লোক-লজ্জাত। তুলসীদাসে ইয়াত লোক-মনৰ স্বাভাৱিক প্ৰতিক্ৰিয়া (ভয়/হাঁহি/বিস্ময়)ক সাধনা-শাস্ত্ৰত ৰূপান্তৰ কৰে: যি দৃশ্য অসঙ্গত লাগে, সেয়াই ঈশ-লীলাৰ ‘সত্য’। নারদৰ উপদেশে ‘স্মৃতি-ইতিহাস’ (সতী-প্ৰসঙ্গ) জোৰি পাৰ্বতীক জগদম্বা-তত্ত্বত প্ৰতিষ্ঠা কৰে—ই শৈৱ-वैষ্ণৱ সমন্বয়ৰো সংকেত, কিয়নো বিবাহ-লীলাত বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা, দেব-সমাজ আৰু শিৱ-গণ সমানে অংশীদাৰ। সোপান-তৰ্কত এই ধাপ সাধকক ‘ৰূপ-বিৰোধ’ (বিকট বেশ)ৰ ওপৰলৈ উঠাই ‘তত্ত্ব-দৰ্শন’ (শক্তি-শিৱ-অৰ্ধাঙ্গ)ৰ দিশে লৈ যায়।
Verses
চৌপাই 90.1-4
सुनि बोलीं मुसकाइ भवानी।उचित कहेहु मुनिबर बिग्यानी।।
तुम्हरें जान कामु अब जारा।अब लगि संभु रहे सबिकारा।।
हमरें जान सदा सिव जोगी।अज अनवद्य अकाम अभोगी।।
जौं मैं सिव सेये अस जानी।प्रीति समेत कर्म मन बानी।।
तौ हमार पन सुनहु मुनीसा।करिहहिं सत्य कृपानिधि ईसा।।
तुम्ह जो कहा हर जारेउ मारा।सोइ अति बड़ अबिबेकु तुम्हारा।।
तात अनल कर सहज सुभाऊ।हिम तेहि निकट जाइ नहिं काऊ।।
गएँ समीप सो अवसि नसाई।असि मन्मथ महेस की नाई।।
suni bolīṁ musakāi bhavānī |ucita kahehu munibar bigyānī ||
tumhareṁ jān kāmu aba jārā |aba lagi saṁbhu rahe sabikārā ||
hamareṁ jān sadā siva jogī |aja anavadya akāma abhogī ||
jauṁ maiṁ siva seyeṁ asa jānī |prīti sameta karma mana bānī ||
tau hamāra pana sunahu munīsā |karihahiṁ satya kṛpānidhi īsā ||
tumha jo kahā hari jāreu mārā |soi ati baṛa abibeku tumhārā ||
tāta anala kara sahaja subhāū |him tehi nikaṭa jāi nahiṁ kāū ||
gaēṁ samīpa so avasi nasāī |asi manmatha mahesa kī nāī ||
এই কথা শুনি ভৱানী হাঁহি মাৰি ক'লে, "হে শ্ৰেষ্ঠ জ্ঞানী মুনি, আপুনি উপযুক্ত কথা কৈছে। আপোনাৰ বুজত শম্ভুৱে এতিয়া কামক দগ্ধ কৰিছে, আৰু এই পৰ্যন্ত তেওঁ কামৰ বশীভূত আছিল। কিন্তু মোৰ জানা অনুসৰি শিৱ সদায় এক যোগী, অজন্মা, নিষ্কলঙ্ক, নিৰাকাঙ্ক্ষ আৰু ভোগ-ৰহিত। যদি তেওঁক এনেদৰে জানি মই প্ৰেমসহ কৰ্ম, মন আৰু বাক্যৰে শিৱৰ সেৱা কৰিছোঁ, তেন্তে হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, শুনা: কৃপাৰ ভাণ্ডাৰ ঈশ্বৰে মোৰ প্ৰতিজ্ঞা সত্য কৰিব। আপুনি যি ক'লে যে হৰে কামক দগ্ধ কৰিছে, সেইটো আপোনাৰ পক্ষে অত্যন্ত ডাঙৰ অবিবেক। হে তাত, অগ্নিৰ এই স্বাভাবিক ধৰ্ম যে তুষাৰ কেতিয়াও তাৰ ওচৰলৈ যাব নোৱাৰে। যদি কোনো ওচৰলৈ যায় তেন্তে তাৰ অৱশ্যেই নাশ হ'ব। মহেশৰ ওচৰত মন্মথৰো এনেদৰে হৈছিল।
দোহা 90
हियँ हरषे मुनि बचन सुनि देखि प्रीति बिस्वास॥
चले भवानिहि नाइ सिर गए हिमाचल पास॥90॥
hiyaṁ haraṣe muni bacana suni dekhi prīti bisvāsa |cale bhavānihi nāi sira gae himācala pāsa ||90||
মুনিসকলে তেওঁৰ বাক্য শুনি আৰু প্ৰেম আৰু বিশ্বাস দেখি হৃদয়ত আনন্দিত হ'ল। ভৱানীক মস্তক নত কৰি তেওঁলোক বাহিৰ হৈ হিমাচলৰ ওচৰলৈ গ'ল।
চৌপাই 91.1-4
सबु प्रसंगु गिरिपतिहि सुनावा।मदन दहन सुनि अति दुखु पावा।।
बहुरि कहेउ रति कर बरदाना।सुनि हिमवंत बहुत सुखु माना।।
हृदयँ बिचारि संभु प्रभुताई।सादर मुनिबर लिए बोलाई।।
सुदिनु सुनखतु सुघरी सोचाई।बेगि बेदबिधि लगन धराई।।
पत्री सप्तरिषिन्ह सोइ दीन्ही।गहि पद बिनय हिमाचल कीन्ही।।
जाइ बिधिहि दीन्हि सो पाती।बाचत प्रीति न हृदयँ समाती।।
लगन बाचि अज सबहि सुनाई।हरषे मुनि सब सुर समुदाई।।
सुमन बृष्टि नभ बाजन बाजे।मंगल कलस दसहुँ दिसि साजे।।
sabu prasaṅgu giripatihi sunāvā |madana-dahana suni ati dukhu pāvā ||
bahuri kaheu rati-kara baradānā |suni himavaṁta bahuta sukhu mānā ||
hṛdayaṁ bicāri sambhu prabhutāī |sādara munibara liye bolāī ||
sudinu sunakhatu sugharī socāī |begi beda-bidhi lagana dharāī ||
patrī saptar̥ṣinih soi dīnhī |gahi pada binaya himācala kīnhī ||
jāi bidhihi dīnhi so pātī |bācata prīti na hṛdayaṁ samātī ||
lagana bāci aja sabahi sunāī |haraṣe muni saba sura samudāī ||
sumana br̥ṣṭi nabha bājana bāje |maṅgala kalasa dasahuṁ disi sāje ||
মুনিসকলে পৰ্বতপতিক সমস্ত বৃত্তান্ত শুনালে। মদন দহন শুনি তেওঁ অতিশয় দুঃখ পালে। তাৰ পিছত ৰতিৰ প্ৰতি বৰদানৰ কথা ক'লে। শুনি হিমৱন্তে বহু সুখ অনুভৱ কৰিলে। হৃদয়ত সম্ভুৰ প্ৰভুত্ব বিচাৰি, শ্ৰদ্ধাৰে মুনিবৰসকলক মাতি নিলে। শুভ দিন, শুভ নক্ষত্ৰ আৰু শুভ লগ্ন বাছি, শীঘ্ৰে বেদবিধি অনুসৰি লগ্ন ধৰালে। সেই পত্ৰ সপ্তৰ্ষিসকলক দিলে। পদ ধৰি হিমাচলে বিনয়েৰে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। গৈ বিধিক সেই পত্ৰ দিলে। পঢ়ি থাকিতে হৃদয়ৰ প্ৰেম সমাত নপৰিল। অজে লগ্ন পঢ়ি সকলোকে শুনালে। মুনি আৰু সকলো দেৱসমূহ আনন্দিত হ'ল। আকাশৰ পৰা ফুলৰ বৰষুণ হ'ল, বাদ্য বাজিল। দশ দিশত মঙ্গল কলস সজালে।
দোহা 91
लगे सँवारन सकल सुर बाहन बिबिध बिमान।होहि सगुन मंगल सुभद करहिं अपछरा गान।।91।।
lage saṁvāran sakala sura bāhana bibidha bimāna |hohi saguna maṅgala subhada karahiṁ apacharā gāna ||91||
সকলো দেৱতাই নিজ নিজ বিবিধ বাহন আৰু বিমান সজাবলৈ লাগিল। মঙ্গলময় শুভ শকুন প্ৰকট হ'ল আৰু অপ্সৰাসকলে গান গাবলৈ ধৰিলে।
চৌপাই 92.1-4
सिवहि संभु गन करहिं सिंगारा।जटा मुकुट अहि मौरु सँवारा।।
कुंडल कंकन पहिरे ब्याला।तन बिभूति पट केहरि छाला।।
ससि ललाट सुंदर सिर गंगा।नयन तीनि उपबीत भुजंगा।।
गरल कंठ उर नर सिर माला।असिव बेष सिवधाम कृपाला।।
कर त्रिसूल अरु डमरु बिराजा।चले बसहँ चढ़ि बाजहिं बाजा।।
देखि सिवहि सुरत्रिय मुसुकाहीं।बर लायक दुलहिनि जग नाहीं।।
बिष्नु बिरंचि आदि सुरब्राता।चढ़ि चढ़ि बाहन चले बराता।।
सुर समाज सब भाँति अनूपा।नहिं बरात दूलह अनुरूपा।।
sivahi sambhu-gana karahiṁ siṅgārā |jaṭā mukuṭ ahi mauru saṁvārā ||
kuṇḍala kaṅkana pahire byālā |tana bibhūti paṭ kehari chālā ||
sasi lalāṭa suṁdara sira gaṅgā |nayana tīni upabīta bhujaṅgā ||
garala kaṇṭha ura nara sira mālā |asiva beṣa sivadhāma kṛpālā ||
kara trisūla aru ḍamaru birājā |cale basahaṁ caṛhi bājahiṁ bājā ||
dekhi sivahi sura-triya musukāhīṁ |bara lāyaka dulahini jaga nāhīṁ ||
biṣṇu birañci ādi sura-bhrātā |caṛhi-caṛhi bāhana cale barātā ||
sura samāja saba bhāṁti anūpā |nahiṁ barāta dūlaha anurūpā ||
শিৱৰ অনুচৰগণে শিৱক সজাবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। জটাৰ মুকুট আৰু এটা সাপক তেওঁৰ বৰৰ মুকুট ৰূপে সজালে। তেওঁ সাপৰ কুণ্ডল আৰু কঙ্কণ পিন্ধিলে। তেওঁৰ দেহ ভস্মেৰে ঢকা, আৰু বস্ত্ৰ সিংহৰ ছাল। কপালত চন্দ্ৰ, সুন্দৰ মস্তকত গংগা। তিনিটা নয়ন, আৰু সাপ তেওঁৰ উপবীত। ডিঙিত বিষ, বক্ষত মানুহৰ মস্তকৰ মালা। অশুভ বেশ, অথচ তেওঁ কৃপালু শিৱ, শিৱধাম। হাতত ত্ৰিশূল আৰু ডমৰুৱে শোভা পালে। তেওঁ বৃষভত উঠি বাহিৰ হল, আৰু বাদ্যযন্ত্ৰ বাজিবলৈ ধৰিলে। শিৱক দেখি দেৱপত্নীসকলে হাঁহিলে। জগতত এনেকুৱা বৰৰ যোগ্য কোনো কইনা নাই। বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা আৰু অন্যান্য দেৱগণে নিজ নিজ বাহনত উঠি বৰাত ৰূপে গৈ থাকিল। দেৱসমাজ সকলো প্ৰকাৰে অনুপম, কিন্তু বৰাত বৰৰ অনুৰূপ নাছিল।
দোহা 92
बिष्नु कहा अस बिहसि तब बोलि सकल दिसिराज।बिलग बिलग होइ चलहु सब निज निज सहित समाज।।92।।
biṣṇu kahā asa bihasi taba boli sakala disirāja |bilaga bilaga hoi calahu saba nija nija sahita samāja ||92||
তেতিয়া বিষ্ণু হাঁহি মাৰি এইদৰে ক'লে, সকলো দিকপালকক মাতি লৈ: "প্ৰত্যেকে নিজৰ নিজৰ দলবৰৰে সৈতে বেলেগ বেলেগ হৈ যোৱা।"
চৌপাই 93.1-4
बर अनुहारि बरात न भाई।हँसी करैहहु पर पुर जाई।।
बिष्नु बचन सुनि सुर मुसकाने।निज निज सेन सहित बिलगाने।।
मनहीं मन महेसु मुसुकाहीं।हरि के बिंग्य बचन नहिं जाहीं।।
अति प्रिय बचन सुनत प्रिय केरे।भृंगिहि प्रेरि सकल गन टेरे।।
सिव अनुसासन सुनि सब आए।प्रभु पद जलज सीस तिन्ह नाए।।
नाना बाहन नाना बेषा।बिहसे सिव समाज निज देखा।।
कोउ मुखहीन बिपुल मुख काहू।बिनु पद कर कोउ बहु पद बाहू।।
बिपुल नयन कोउ नयन बिहीना।रिष्टपुष्ट कोउ अति तनखीना।।
bara anuhāri barāta na bhāī |hãsī karaihhū para pura jāī ||
biṣṇu bacana suni sura musakāne |nija nija sena sahita bilagāne ||
manahī̃ mana mahesu musukāhī̃ |hari ke biṅgya bacana nahĩ jāhī̃ ||
ati priya bacana sunata priya kere |bhṛṅgihi preri sakala gana ṭere ||
siva anusāsana suni saba āe |prabhu pada jalaja sīsa tinha nāe ||
nānā bāhana nānā beṣā |bihase siva samāja nija dekhā ||
kou mukhahīna bipula mukha kāhū |binu pada kara kou bahu pada bāhū ||
bipula nayana kou nayana bihīnā |riṣṭapuṣṭa kou ati tanakhīnā ||
এই বৰৰ উপযুক্ত বৰাত নহয়, ভাইসকল। অন্যৰ নগৰলৈ গ'লে তোমালোক হাঁসিৰ পাত্ৰ হ'বা। বিষ্ণুৰ কথা শুনি দেৱতাসকলে মুচকি হাঁলে আৰু নিজ নিজ সেনাসহ পৃথকভাৱে গুচি গ'ল। মহেশেও মনতে মুচকি হাঁলে; হৰিৰ ব্যঙ্গোক্তি তেওঁৰ ওচৰত অগোচৰ নৰ'ল। প্ৰিয়জনৰ অতি প্ৰিয় বচন শুনি তেওঁ ভৃঙ্গিক প্ৰেৰণ কৰি সকলো গণক মাতিলে। শিৱৰ আদেশ শুনি সকলো আহিল আৰু প্ৰভুৰ পদ্মপদত তেওঁলোকে শিৰ নত কৰিলে। নানা বাহন আৰু নানা বেশেৰে তেওঁলোক আহিল; শিৱে নিজ সমাজ দেখি হাঁলে। কেউ মুখহীন, কেউ বহুমুখ; কেউ পদ-হস্তহীন, কেউ বহুপদ আৰু বহুবাহু। কেউ বহুনয়ন, কেউ নয়নহীন; কেউ অতি স্থূল আৰু বলিষ্ঠ, কেউ অতি কৃশকায়।
ছন্দ 93
तन खीन कोउ अति पीन पावन कोउ अपावन गति धरें।भूषन कराल कपाल कर सब सद्य सोनित तन भरें।।
खर स्वान सुअर सृकाल मुख गन बेष अगनित को गनै।बहु जिनस प्रेत पिसाच जोगि जमात बरनत नहिं बनै।।
tana khīna kou ati pīna pāvana kou apāvana gati dhareṃ |bhūṣana karāla kapāla kara saba sadya sonita tana bhareṃ ||
khara svāna suara sṛkāla mukha gana beṣa aganita ko ganai |bahu jinsa preta pisāca jogi jamāta baranata nahiṃ banai ||
কাৰো দেহ শীৰ্ণ, কোনোৱা অত্যন্ত স্থূল; কোনোৱে পৱিত্ৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিছে, কোনোৱে অপৱিত্ৰ। তেওঁলোকৰ অলংকাৰ ভয়ংকৰ, হাতত খোপধৰি, আৰু সকলোৰে দেহ তাজা তেজেৰে পূৰ্ণ। কাৰো মুখ গাধৰ, কুকুৰৰ, গাহৰিৰ আৰু শিয়ালৰ; তেওঁলোকৰ অগণিত ৰূপ আৰু বেশ কোনে গণনা কৰিব? বহু প্ৰকাৰৰ প্ৰেত, পিশাচ আৰু যোগীৰ দল; সমগ্ৰ সমাৱেশ বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰি।
সোৰঠা 93
नाचहिं गावहिं गीत परम तरंगी भूत सब।देखत अति बिपरीत बोलहिं बचन बिचित्र बिधि।।93।।
nāca-hiṃ gāva-hiṃ gīta parama taraṅgī bhūta saba.dekhata ati biparīta bola-hiṃ bacana bicitra bidhi..93..
সকলো ভূত পৰম আনন্দে নাচে আৰু গীত গায়। তেওঁলোক চাবলৈ অতি বিচিত্ৰ আৰু বিচিত্ৰ প্ৰকাৰৰ বচন কয়।
চৌপাই 94.1-4
जस दूलहु तसि बनी बराता।कौतुक बिबिध होहिं मग जाता।।
इहाँ हिमाचल रचेउ बिताना।अति बिचित्र नहिं जाइ बखाना।।
सैल सकल जहँ लगि जग माहीं।लघु बिसाल नहिं बरनि सिराहीं।।
बन सागर सब नदीं तलावा।हिमगिरि सब कहुँ नेवत पठावा।।
कामरूप सुंदर तन धारी।सहित समाज सहित बर नारी।।
गए सकल तुहिनाचल गेहा।गावहिं मंगल सहित सनेहा।।
प्रथमहिं गिरि बहु गृह सँवराए।जथाजोगु तहँ तहँ सब छाए।।
पुर सोभा अवलोकि सुहाई।लागइ लघु बिरंचि निपुनाई।।
jasa dūlahu tasi banī barātā |kautuka bibidha hohiṁ maga jātā ||
ihāṁ himācala raceu bitānā |ati bicitra nahiṁ jāi bakhānā ||
saila sakala jahaṁ lagi jaga māhīṁ |laghu bisāla nahiṁ barani sirāhīṁ ||
bana sāgara saba nadīṁ talāvā |himagiri saba kahuṁ nevata paṭhāvā ||
kāmarūpa sundara tana dhārī |sahita samāja sahita bara nārī ||
gae sakala tuhinācala gehā |gāvahiṁ maṅgala sahita sanehā ||
prathamahiṁ giri bahu gṛha saṁvarāe |jathāyogu tahaṁ tahaṁ saba chāe ||
pura sobhā avaloki suhāī |lāgai laghu birañci nipunāī ||
যেনেকৈ দৰা আছিল, তেনেকৈ বৰাত গঢ়ি উঠিল, আৰু যাত্ৰাপথত নানা বিচিত্ৰ আশ্চৰ্য ঘটিবলৈ ধৰিল। ইয়াত হিমাচলে এক মণ্ডপ সজালে, যি অতি বিচিত্ৰ, বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰি। জগতত যিমান পৰ্বত আছে, সৰু ডাঙৰ সকলো গণনা আৰু বৰ্ণনাত অতীত। বন, সাগৰ, সকলো নদী আৰু পুখুৰী, হিমগিৰিয়ে সকলোকে নিমন্ত্ৰণ পঠিয়ালে। কামৰূপ সুন্দৰ দেহ ধাৰণ কৰি, স্বজাতি সমাজ আৰু সুন্দৰী নাৰীসকলৰ সৈতে। সকলোৱে তুহিনাচলৰ গৃহলৈ গ'ল, স্নেহসহ মঙ্গল গীত গাই গাই। প্ৰথমে পৰ্বতৰাজে বহু গৃহ সজালে, আৰু যথাযোগ্য সৰ্বত্ৰ সবকিছু সজাই দিলে। নগৰৰ সুন্দৰ শোভা দেখি, ব্ৰহ্মাৰ নিপুণতাও সৰু যেন লাগিল।
ছন্দ 94
लघु लाग बिधि की निपुनता अवलोकि पुर सोभा सही।बन बाग कूप तड़ाग सरिता सुभग सब सक को कही।।
मंगल बिपुल तोरन पताका केतु गृह गृह सोहहीं।बनिता पुरुष सुंदर चतुर छबि देखि मुनि मन मोहहीं।।
laghu lāga bidhi kī nipunatā avaloki pura sobhā sahī |bana bāga kūpa taṛāga saritā subhaga saba saka ko kahī ||
maṅgala bipula torana patākā ketu gṛha gṛha sohahīṃ |banitā puruṣa sundara catura chabi dekhi muni mana mohahīṃ ||
নগৰৰ শোভা অৱলোকন কৰি বিধিৰ নিপুণতাও তুচ্ছ মন হ'ল। বন, উদ্যান, কূপ, পুষ্কৰিণী আৰু নদী, সকলোৱেই সুন্দৰ, সিহঁতক কোনে বৰ্ণনা কৰিব পাৰে? প্ৰচুৰ মঙ্গলজনক বস্তু, তোৰণ, পতাকা আৰু কেতনেৰে গৃহে গৃহে সুশোভিত হৈছে। সুন্দৰ আৰু চতুৰ নাৰী আৰু পুৰুষৰ ছবি দেখি মুনিসকলৰ মনো মোহিত হয়।
দোহা 94
जगदंबा जहँ अवतरी सो पुरु बरनि कि जाइ।रिद्धि सिद्धि संपत्ति सुख नित नूतन अधिकाइ।।94।।
jagadambā jahã avatari so puru barani ki jāi |ṛddhi siddhi sampatti sukha nita nūtana adhikāi ||94||
যি নগৰীত জগদম্বা অৱতৰণ কৰিছিল, সেই নগৰীৰ বৰ্ণনা কি কৰিব পাৰি? তাত ঋদ্ধি, সিদ্ধি, সম্পত্তি আৰু সুখ প্ৰতিদিন নতুন নতুনকৈ বৃদ্ধি পাইছিল।
চৌপাই 95.1-4
नगर निकट बरात सुनि आई।पुर खरभरु सोभा अधिकाई।।
करि बनाव सजि बाहन नाना।चले लेन सादर अगवाना।।
हियँ हरषे सुर सेन निहारी।हरिहि देखि अति भए सुखारी।।
सिव समाज जब देखन लागे।बिडरि चले बाहन सब भागे।।
धरि धीरजु तहँ रहे सयाने।बालक सब लै जीव पराने।।
गएँ भवन पूछहिं पितु माता।कहहिं बचन भय कंपित गाता।।
कहिअ काह कहि जाइ न बाता।जम कर धार किधौं बरिआता।।
बरु बौराह बसहँ असवारा।ब्याल कपाल बिभूषन छारा।।
nagara nikaṭa barāta suni āī |pura kharabharu sobhā adhikāī ||
kari banāva saji bāhana nānā |cale lena sādara agavānā ||
hiyaṁ haraṣe sura sena nihārī |harihi dekhi ati bhae sukhārī ||
siva samāja jaba dekhana lāge |biḍari cale bāhana saba bhāge ||
dhari dhīraju tahaṁ rahe sayāne |bālaka saba lai jīva parāne ||
gaẽ bhavana pūchahiṁ pitu mātā |kahahiṁ bacana bhaya kaṁpita gātā ||
kahi-a kāha kahi jāi na bātā |jama kara dhāra kidhauṁ bariātā ||
baru baurāha basahaṁ asavārā |byāla kapāla bibhūṣana chārā ||
বৰাত নগৰৰ ওচৰ আহা শুনি নগৰত হুলস্থুল পৰিল, শোভা বাঢ়িল। নিজকে সজাই বিভিন্ন বাহন সজাই সাদৰে আগবাঢ়ি ল'বলৈ গ'ল। দেৱসেনা দেখি হিয়া আনন্দিত হ'ল, হৰিক দেখি অতি সুখী হ'ল। কিন্তু শিৱৰ সঙ্গ দেখিবলৈ ধৰিলে ভয়ত সকলো বাহন পলাই গ'ল। বুদ্ধিমানসকলে ধৈৰ্য ধৰি তাতে ৰ'ল, শিশুসকল সকলো প্ৰাণ লৈ পলাই গ'ল। ঘৰ গৈ পিতৃমাতাই সুধিলে, তেওঁলোকে ভয়ত দেহ কঁপাই কথা ক'লে। কি কওঁ, কথাটো কোৱা নাযায়, এই যমৰ সেনা নেকি বৰাত? বৰ এজন পাগল, ব'লদত সৱাৰী কৰি, সাপ আৰু খপৰি অলংকাৰ, দেহত ছাই সানি।
ছন্দ 95
तन छार ब्याल कपाल भूषन नगन जटिल भयंकरा।सँग भूत प्रेत पिसाच जोगिनि बिकट मुख रजनीचरा।।
जो जिअत रहिहि बरात देखत पुन्य बड़ तेहि कर सही।देखिहि सो उमा बिबाहु घर घर बात असि लरिकन्ह कही।।
tana chāra byāla kapāla bhūṣana nagana jaṭila bhayaṅkarā |saṅga bhūta preta pisāca jogini bikaṭa mukha rajanīcarā ||
jo jiata rahihi barāta dekhata pun̐ya baṛa tehi kara sahī |dekhihi so umā bibāhu ghara-ghara bāta asi larikanha kahī ||
তেওঁৰ দেহ ভস্মেৰে ঢাকা, সাপ আৰু কৰোটিৰে ভূষিত; তেওঁ নগ্ন, জটাধাৰী, ভয়ংকৰ। তেওঁৰ সঙ্গত ভূত, প্ৰেত, পিচাচ, যোগিনী আৰু ভয়ংকৰ মুখৰ ৰাত্ৰিচৰ দৈত্যসকল। এই বৰযাত্ৰা দেখি যি জীয়াই থাকিব, তেওঁৰ পুণ্য সঁচাই মহান; সেই ব্যক্তিয়ে উমাৰ বিবাহ দেখিব পাবে। এনে কথা ল'ৰাবোৰে ঘৰে ঘৰে কৈ ফুৰিছিল।
দোহা 95
समुझि महेस समाज सब जननि जनक मुसुकाहिं।बाल बुझाए बिबिध बिधि निडर होहु डरु नाहिं।।95।।
samujhi mahesa samāja saba janani janaka musukāhiṁ |bāla bujhāe bibidha bidhi niḍara hohu ḍaru nāhiṁ ||95||
এইটো মহেশৰ সঙ্গ বুজি মাতা-পিতাসকলে মুচকি হাঁহিলে। তেওঁলোকে বিবিধ পদ্ধতিত শিশুসকলক বুজাই ক'লে, নিৰ্ভয় হওঁক, ভয়ৰ একো নাই।
চৌপাই 96.1-4
लै अगवान बरातहि आए।दिए सबहि जनवास सुहाए।।
मैनाँ सुभ आरती सँवारी।संग सुमंगल गावहिं नारी।।
कंचन थार सोह बर पानी।परिछन चली हरहि हरषानी।।
बिकट बेष रुद्रहि जब देखा।अबलन्ह उर भय भयउ बिसेषा।।
भागि भवन पैठीं अति त्रासा।गए महेसु जहाँ जनवासा।।
मैना हृदयँ भयउ दुखु भारी।लीन्ही बोलि गिरीसकुमारी।।
अधिक सनेहँ गोद बैठारी।स्याम सरोज नयन भरे बारी।।
जेहिं बिधि तुम्हहि रूपु अस दीन्हा।तेहिं जड़ बरु बाउर कस कीन्हा।।
lai agavāna barātahi āe.die sabahi janavāsa suhāe..
mainā̃ subha āratī sãvārī.saṅga sumaṅgala gāvahi nārī..
kañcana thāra soha bara pānī.parichana calī harahi haraṣānī..
bikaṭa beṣa rudrahi jaba dekhā.abalanh ura bhaya bhayau biseṣā..
bhāgi bhavana paiṭhī̃ ati trāsā.gae mahesu jahā̃ janavāsā..
mainā hṛdayã bhayau dukhu bhārī.līnhī boli girīsakumārī..
adhika sanehã goda baiṭhārī.syāma saroja nayana bhare bārī..
jehĩ bidhi tumhahi rūpu asa dīnhā.tehĩ jaṛa baru bāura kasa kīnhā..
অভ্যৰ্থনাকাৰীসকলে বৰাত লৈ আহিল, আৰু সকলোকে মনোৰম অতিথিশালা দিলে। মৈনাই শুভ আৰতি সজালে, আৰু নাৰীসকলে তেওঁৰ সৈতে মঙ্গলগীত গালে। সোণৰ থাল হাতত শোভা পালে, মৈনা আনন্দেৰে হৰক অভ্যৰ্থনা কৰিবলৈ গ'ল। কিন্তু নাৰীসকলে ৰুদ্ৰৰ ভয়ংকৰ বেশ দেখি হৃদয়ত বিশেষ ভয় পালে। ভয়ত পলাই ঘৰত সোমাল, আৰু মহেশ অতিথিশালালৈ গ'ল। মৈনাৰ হৃদয়ত বৰ দুঃখ হ'ল, তেওঁ গিৰিৰাজকন্যাক মাতি নিলে। অধিক স্নেহেৰে কোলত বহুৱালে, তেওঁৰ শ্যাম পদ্মনয়ন অশ্ৰুত ভৰি পৰিল। "যিয়ে তোমাক এনে ৰূপ দিলে, সেই মূৰ্খই কেনেকৈ তোমাৰ বৰক পাগল কৰিলে?"
ছন্দ 96
कस कीन्ह बरु बौराह बिधि जेहिं तुम्हहि सुंदरता दई।जो फलु चहिअ सुरतरुहिं सो बरबस बबूरहिं लागई।।
तुम्ह सहित गिरि तें गिरौं पावक जरौं जलनिधि महुँ परौं।घरु जाउ अपजसु होउ जग जीवत बिबाहु न हौं करौं।।
kasa kīnha baru baurāha bidhi jehiṃ tumhahi suṃdaratā daī |jo phalu cahi-a sura-taruhin so barabasa babūrahim̃ lāgaī ||
tumha sahita giri teṃ girauṃ pāvaka jarauṃ jala-nidhi mahuṃ parauṃ |gharu jāu apajasu hou jaga jīvata bibāhu na hauṃ karauṃ ||
বিধাতাই যাক এনে সুন্দৰ ৰূপ দিছে, তেওঁৰ বাবে কেনেকৈ এজন উন্মাদক বৰ কৰিলে? কল্পবৃক্ষৰ পৰা যি ফল পাব লাগে, সেয়া বলপূৰ্বক বাবুল গছত লগোৱা হৈছে। তোমাৰ সৈতে পাহাৰৰ পৰা সোঁতাই পৰিম, জুইত জলিম, সাগৰত ডুব মাৰিম। মোৰ ঘৰ যাওক, জগতত অপযশ বিয়োক, কিন্তু যতক্ষণ জীয়াই আছো এই বিবাহ হ'বলৈ নিদিম।
দোহা 96
भई बिकल अबला सकल दुखित देखि गिरिनारि।करि बिलापु रोदति बदति सुता सनेहु सँभारि।।96।।
bhaī bikala abalā sakala dukhita dekhi girināri |kari bilāpu rodati badati sutā sanehu sãbhāri ||96||
পৰ্বতৰাজপত্নীক দুঃখিত দেখি সকলো নাৰী ব্যাকুল হৈ পৰিল। জীয়ৰীৰ প্ৰতি স্নেহ সম্ভাৰি তেওঁ বিলাপ কৰিলে, কান্দিলে আৰু ক'লে।
চৌপাই 97.1-4
नारद कर मैं काह बिगारा।भवनु मोर जिन्ह बसत उजारा।।
अस उपदेसु उमहि जिन्ह दीन्हा।बौरे बरहि लगि तपु कीन्हा।।
साचेहुँ उन्ह के मोह न माया।उदासीन धनु धामु न जाया।।
पर घर घालक लाज न भीरा।बाझँ कि जान प्रसव कैं पीरा।।
जननिहि बिकल बिलोकि भवानी।बोली जुत बिबेक मृदु बानी।।
अस बिचारि सोचहि मति माता।सो न टरइ जो रचइ बिधाता।।
करम लिखा जौ बाउर नाहू।तौ कत दोसु लगाइअ काहू।।
तुम्ह सन मिटहिं कि बिधि के अंका।मातु ब्यर्थ जनि लेहु कलंका।।
nārada kari maiṁ kāhu bigārā |bhavanu mora jinha basata ujārā ||
a sa upadesu umāhi jinha dīnhā |baure barahi lagi tapu kīnhā ||
sācehuṁ unha ke moha na māyā |udāsīna dhanu dhāmu na jāyā ||
para-ghara ghālaka lāja na bhīrā |bājhaṁ ki jāna prasava kaiṁ pīrā ||
jananihi bikala biloki bhavānī |bolī juta bibeka mṛdu bānī ||
a sa bicāri socahi mati mātā |so na ṭarai jo racai bidhātā ||
karama likhā jau bāura nāhū |tau kata dosu lagāia kāhū ||
tumha sana miṭahiṁ ki bidhi ke aṅkā |mātu byartha jani lehu kalaṅkā ||
নাৰদৰ ওচৰত মই কি অনিষ্ট কৰিলোঁ, যিয়ে মোৰ বাসস্থান ভৱন উজাৰ কৰি দিলে? তেওঁ উমাক এনে উপদেশ দিলে যে তাই এজন উন্মাদ বৰৰ বাবে তপস্যা কৰিব লাগিল। সঁচাকৈ তেওঁলোকৰ ন মোহ, ন মায়া; তেওঁলোক উদাসীন, ধন-ধাম-পত্নী একো নাই। অন্যৰ ঘৰ নষ্ট কৰে, আৰু লাজ-ভয় নাই। বন্ধ্যা নাৰীয়ে কি প্ৰসৱৰ যন্ত্ৰণা বুজে? মাতাকে বিহ্বল দেখি ভৱানীয়ে বিবেক-যুক্ত কোমল বাণীৰে কথা ক'লে। মাতা, এইদৰে ভাবি মনত দুখ নকৰিব: বিধাতাই যি ৰচনা কৰে, তাৰ পৰা আঁতৰি নাযায়। যদি কৰ্মত লিখা থাকে যে মোৰ বৰ উন্মাদ, তেন্তে কাৰো ওপৰত দোষ কিয় লগোৱা যাব? বিধাতাৰ লিখা অংক কি তোমাৰ দ্বাৰা মিটিব? মাতা, বৃথা কলংক গ্ৰহণ নকৰিব।
ছন্দ 97
जनि लेहु मातु कलंकु करुना परिहरहु अवसर नहीं॥
दुखु सुखु जो लिखा लिलार हमरें जाब जहँ पाउब तहीं॥॥
सुनि उमा बचन बिनीत कोमल सकल अबला सोचहीं॥
बहु भाँति बिधिहि लगाइ दूषन नयन बारि बिमोचहीं॥
jani lehu mātu kalaṅku karunā pariharahu avasara nahīṃ |dukhu sukhu jo likhā lilāra hamareṃ jāba jahã pāuba tahīṃ ||
suni umā bacana binīta komala sakala abalā sochahīṃ |bahu bhā̃ti bidhihi lagāi dūṣana nayana bāri bimochahīṃ ||
হে মাতা, এই কলংক নিজৰ গলাত নেলবা, দয়া ত্যাগ কৰা, এতিয়া তাৰ অৱসৰ নাই। মোৰ ললাটত যি দুঃখ বা সুখ লিখা আছে, য'ত পাম তালৈ গৈ তাক গ্ৰহণ কৰিম। উমাৰ বিনীত কোমল বচন শুনি সকলো অবলা নাৰী শোকত আচ্ছন্ন হ'ল। তেওঁলোকে নানা ভাবে বিধিক দোষ দি চকুৰ পৰা অশ্ৰু সৰাই দিলে।
দোহা 97
तेहि अवसर नारद सहित अरु रिषि सप्त समेत।समाचार सुनि तुहिनगिरि गवने तुरत निकेत।।97।।
tehi avasara nārada sahita aru ṛṣi sapta sameta |samācāra suni tuhina-giri gavane turata niketa ||97||
সেই সময়ত নাৰদ আৰু সপ্তৰ্ষিসকলৰ সৈতে একেলগে উপস্থিত হ'ল, আৰু তুষাৰাচ্ছাদিত পৰ্বতৰ অধিপতি হিমালয়ে সংবাদ শুনি তৎক্ষণাৎ নিজ গৃহলৈ গ'ল।
চৌপাই 98.1-4
तब नारद सबहि समुझावा।पूरुब कथाप्रसंगु सुनावा।।
मयना सत्य सुनहु मम बानी।जगदंबा तव सुता भवानी।।
अजा अनादि सक्ति अबिनासिनि।सदा संभु अरधंग निवासिनि।।
जग संभव पालन लय कारिनि।निज इच्छा लीला बपु धारिनि।।
जनमीं प्रथम दच्छ गृह जाई।नामु सती सुंदर तनु पाई।।
तहँहुँ सती संकरहि बिबाहीं।कथा प्रसिद्ध सकल जग माहीं।।
एक बार आवत सिव संगा।देखेउ रघुकुल कमल पतंगा।।
भयउ मोहु सिव कहा न कीन्हा।भ्रम बस बेषु सीय कर लीन्हा।।
taba nārada sabahi samujhāvā |pūruba kathā-prasaṅgu sunāvā ||
maynā satya sunahu mama bānī |jagadambā tava sutā bhavānī ||
ajā anādi sakti abināsini |sadā sambhu aradhaṅga nivāsini ||
jaga sambhava pālana laya kārini |nija icchā līlā bapu dhārini ||
janamīṁ prathama daccha gṛha jāī |nāmu satī sundara tanu pāī ||
tahāṁhuṁ satī saṅkarahi bibāhīṁ |kathā prasiddha sakala jaga māhīṁ ||
eka bāra āvata siva saṅgā |dekheu raghukula kamala pataṅgā ||
bhayu mohu siva kahā na kīnhā |bhrama basa beṣu sīya kara līnhā ||
তেতিয়া নাৰদে সকলোকে সান্ত্বনা দিলে, আৰু পূৰ্বকালৰ কাহিনী শুনালে। "ময়না, মোৰ সত্য কথা শুনা: তোমাৰ জীয়ৰী ভৱানী জগদম্বা। তেওঁ অজন্মা, অনাদি, অবিনশ্বৰী শক্তি, চিৰকাল শম্ভুৰ অৰ্ধাংগৰূপে বাস কৰে। তেওঁ জগতৰ সৃষ্টি, পালন আৰু লয় কৰে, আৰু নিজৰ ইচ্ছাত লীলাত দেহ ধাৰণ কৰে। প্ৰথমে দক্ষৰ গৃহত জন্ম লৈ সুন্দৰ দেহ পালে, তেওঁৰ নাম সতী। তাতো সতী শংকৰৰ সৈতে বিবাহ হল, আৰু সেই কাহিনী সমগ্ৰ জগতত প্ৰসিদ্ধ। এবাৰ শিৱৰ সৈতে আহোঁতে তেওঁ ৰঘুকুল-কমলৰ সূৰ্য ৰামক দেখিলে। তেওঁৰ মোহ হল, শিৱে যি কৈছিল তাকে নকৰিলে; ভ্ৰমৰ বশত সীতাৰ বেশ ধাৰণ কৰিলে।
ছন্দ 98
सिय बेषु सती जो कीन्ह तेहि अपराध संकर परिहरीं।हर बिरहँ जाइ बहोरि पितु कें जग्य जोगानल जरीं।।
अब जनमि तुम्हरे भवन निज पति लागि दारुन तपु किया।अस जानि संसय तजहु गिरिजा सर्बदा संकर प्रिया।।
siya beṣu satī jo kīnha tehi aparādha saṅkara pariharīṁ |hari birahaṁ jāi bahori pitu keṁ jagya jogānala jarīṁ ||
aba janami tumhare bhavana nija pati lāgi dāruna tapu kiyā |asa jāni saṁsaya tajahu girijā sarbadā saṅkara priyā ||
সীতাৰ ৰূপ সতীয়ে যি ধাৰণ কৰিছিল, সেই অপৰাধত শংকৰে তেওঁক পৰিত্যাগ কৰিছিল। হৰৰ বিৰহত তেওঁ পিতৃৰ যজ্ঞলৈ গৈ যোগাগ্নিত দগ্ধ হৈছিল। এতিয়া তোমাৰ ঘৰত জন্ম লৈ নিজ পতিৰ বাবে তেওঁ ভয়ানক তপস্যা কৰিছে। এই জানি সংশয় ত্যাগ কৰা, গিৰিজা সদায় শংকৰৰ প্ৰিয়া।
দোহা 98
सुनि नारद के बचन तब सब कर मिटा बिषाद।छन महुँ ब्यापेउ सकल पुर घर घर यह संबाद।।98।।
suni nārada ke bacana taba saba kara miṭā biṣāda |chana mahũ byāpeu sakala pura ghara-ghara yaha saṃbāda ||98||
নাৰদৰ কথা শুনি তেতিয়া সকলোৰে দুখ দূৰ হ'ল, আৰু এক মুহূৰ্তত এই সংবাদ সমগ্ৰ নগৰীত ঘৰে ঘৰে বিয়পি পৰিল।
চৌপাই 99.1-4
तब मयना हिमवंतु अनंदे।पुनि पुनि पारबती पद बंदे।।
नारि पुरुष सिसु जुबा सयाने।नगर लोग सब अति हरषाने।।
लगे होन पुर मंगलगाना।सजे सबहि हाटक घट नाना।।
भाँति अनेक भई जेवराना।सूपसास्त्र जस कछु ब्यवहारा।।
सो जेवनार कि जाइ बखानी।बसहिं भवन जेहिं मातु भवानी।।
सादर बोले सकल बराती।बिष्नु बिरंचि देव सब जाती।।
बिबिधि पाँति बैठी जेवनारा।लागे परुसन निपुन सुआरा।।
नारिबृंद सुर जेवँत जानी।लगीं देन गारीं मृदु बानी।।
taba mainā himavantu anaṁde |puni puni pārabatī pada baṁde ||
nāri puruṣa sisu jubā sayāne |nagara loga saba ati haraṣāne ||
lage hona pura maṁgala-gānā |saje sabahi hāṭaka ghaṭa nānā ||
bhāṁti aneka bhaī jevar-ānā |sūpa-sāstra jasa kachu byavahārā ||
so jevanāra ki jāi bakhānī |basahiṁ bhavana jehiṁ mātu bhavānī ||
sādara bole sakala barātī |biṣṇu biraṁci deva saba jātī ||
bibidha pāṁti baiṭhī jevanārā |lāge parusana nipuna suārā ||
nāribṛṁda sur jevaṁta jānī |lagīṁ dena gārīṁ mṛdu bānī ||
তেতিয়া ময়না আৰু হিমবন্ত আনন্দেৰে আপ্লুত হ'ল, আৰু বাৰে বাৰে পাৰ্বতীৰ চৰণত প্ৰণাম কৰিলে। নাৰী, পুৰুষ, শিশু, যুৱক আৰু বৃদ্ধ, নগৰৰ সকলো লোক অতি আনন্দিত হ'ল। নগৰত মঙ্গলগান গোৱা আৰম্ভ হ'ল, আৰু সকলোৱে নানা ধৰণৰ স্বৰ্ণপাত্ৰ সজাই থ'লে। নানা প্ৰকাৰে ভোজৰ আয়োজন হ'ল, যেনেকৈ ৰন্ধনশাস্ত্ৰত যি যি বিধান আছে। সেই ভোজৰ বৰ্ণনা কেনেকৈ দিব, যি ভৱনত মাতা ভৱানী নিজে বাস কৰে? সকলো বৰাতীক সন্মানেৰে আমন্ত্ৰণ কৰা হ'ল: বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা, আৰু সকলো শ্ৰেণীৰ দেৱতাসকল। বিবিধ শাৰীত বহি ভোজ কৰিবলৈ ধৰিলে, আৰু দক্ষ সুয়াৰাসকলে পৰিবেশন আৰম্ভ কৰিলে। দেৱতাসকলক ভোজন কৰোঁতে দেখি নাৰীসকলে কোমল বাক্যেৰে তেওঁলোকক বিদ্ৰূপ কৰিবলৈ ধৰিলে।
ছন্দ 99
गारीं मधुर स्वर देहिं सुंदरि बिंग्य बचन सुनावहीं।भोजनु करहिं सुर अति बिलंबु बिनोदु सुनि सचु पावहीं।।
जेवँत जो बढ्यो अनंदु सो मुख कोटिहूँ न परै कह्यो।अचवाँइ दीन्हे पान गवने बास जहँ जाको रह्यो।।
gārīṁ madhura svara dehiṁ sundari biṅgya bacana sunāvahīṁ |bhojanu karahiṁ sura ati bilaṁbu binodu suni sacu pāvahīṁ ||
jevaṁta jo baḍhyo anaṁdu so mukha koṭihūṁ na parai kahyo |acavāṁi dīnhe pāna gavane bāsa jahaṁ jāko rahyo ||
সুন্দৰী নাৰীসকলে মধুৰ কণ্ঠেৰে ব্যংগগীত গাইলে আৰু পৰিহাসমূলক বচন শুনাইলে। দেৱতাসকলে অত্যন্ত বিলম্বেৰে ভোজন কৰি থাকিলে আৰু সেই আনন্দময় কোলাহল শুনি প্ৰকৃত আনন্দ পালে। ভোজন কৰি থাকোঁতে যিমান আনন্দ বাঢ়িল, তাক কোটি মুখেও কোৱা নাযায়। আচমন জল আৰু পান দিয়া হ'লে, প্ৰত্যেকে য'ত তেওঁৰ বাসস্থান নিৰ্ধাৰিত আছিল তালৈ গ'লে।
দোহা 99
बहुरि मुनिन्ह हिमवंत कहुँ लगन सुनाई आइ।समय बिलोकि बिबाह कर पठए देव बोलाइ।।99।।
bahuri muninh himavanta kahũ lagana sunāī āi |samaya biloki bibāha kara paṭhae deva bolāi ||99||
তাৰপৰ মুনিসকল আহি হিমৱন্তৰ ওচৰত বিবাহৰ লগ্ন জনালে। সময় দেখি তেওঁ বিবাহ সম্পন্ন কৰি দেৱতাসকলক মাতি পঠিয়ালে।
Frequently Asked Questions
परंपरा में शिव-पार्वती विवाह-प्रसंग का पाठ ‘गृह-मंगल’, ‘विवाह-विघ्न-निवारण’, तथा मन के भय/संशय-क्षय हेतु फलदायी माना जाता है; विशेषतः दोहा 98 के ‘अजा-अनादि शक्ति’ उपदेश से श्रद्धा स्थिर होती है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘श्रीरामचंद्र कृपालु भज मन’ जैसे नाम-संपुट चलन में हैं; शिव-प्रसंग में कई पाठ-परंपराएँ ‘ॐ नमः शिवाय’/‘जय गिरिजापति दीनदयाला’ को भी संपुट-रूप में जोड़ती हैं (स्थानीय संप्रदायानुसार)।
Ask anything about Prakarana 10 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
