Adhyaya 14
Anushasana ParvaAdhyaya 14465 Verses

Adhyaya 14

Śiva-nāmānukīrtana-prastāvaḥ (Prologue to the praise of Śiva and the Upamanyu testimony)

Upa-parva: Śiva-mahātmyānuśāsana (Śiva-stuti and the economy of boons)

Chapter 14 opens with Yudhiṣṭhira requesting Bhīṣma to enumerate Śiva’s names and explain Śiva’s auspicious supremacy “tattvataḥ.” Bhīṣma redirects the competence of the account to Vāsudeva (Kṛṣṇa), presenting the tradition of a thousand divine names transmitted by Taṇḍin in Brahmaloka. Vāsudeva then frames a theological epistemology: the full trajectory of Īśvara’s karmic governance is not knowable even to subtle-seeing gods and sages, yet some attributes can be narrated for instruction. The chapter transitions into an embedded autobiographical/legendary chain: Jāmbavatī’s request for a son, Kṛṣṇa’s departure under auspicious blessings, the arrival at Himavat, and the detailed depiction of Upamanyu’s divine āśrama (flora, fauna, ascetic practices, and ritual soundscape). The narrative culminates in Upamanyu’s encounter with Śiva (including deceptive Indra-form), Upamanyu’s exclusive allegiance to Paśupati, Śiva’s revelation with Pārvatī and divine retinue, the description of Śiva’s weapons (notably Pāśupata and Śūla), and a sustained stuti that identifies Śiva as the underlying principle across gods, cosmic functions, and metaphysical categories. Boons follow: enduring youth, knowledge, sustenance, and continued darśana—presented as the ethical fruit of unwavering devotion and disciplined practice.

Chapter Arc: शरशय्या पर पड़े भीष्म युधिष्ठिर को आज्ञा देते हैं कि वह श्रीकृष्ण के साथ महादेव शंकर के विश्वरूप, तत्त्व और महिमा का श्रवण करे—क्योंकि वही अव्यक्त-कारण, देवासुर-गुरु और सर्वव्यापी होकर भी अदृश्य हैं। → भीष्म स्वीकार करते हैं कि महादेव के गुणों का पूर्ण वर्णन उनकी सामर्थ्य से परे है; फिर भी वे अनेक दिव्य आख्यानों और स्तुतियों के सहारे शिव-तत्त्व को खोलते हैं—भक्तों को वर, देवताओं को आश्रय, और असंभव को संभव करने वाली शिव-कृपा के उदाहरणों सहित। → विश्वरूप महेश्वर का तेज—अग्नि-प्रभा की भाँति—मेघ-गर्जना सहित आकाश को व्याप्त करता है, मानो सहस्र सूर्य एक साथ उदित हों; तीनों लोकों के बीच शरद्-मेघों से मुक्त परिधिस्थ सूर्य की तरह शिव का दिव्य रूप स्थिर होकर प्रकट होता है। → भीष्म शिव-चरित और शिव-भक्ति के फल को निष्कर्षित करते हैं: इन्द्र जैसे देव भी काशी में भस्मभूषित दिगम्बर महादेव की आराधना से देवराजत्व पाते हैं; नारद-प्रदत्त गान/गीति-उपासना जैसी नित्य साधना से भक्त शिव के अनुग्रह-पथ पर चलता है। → भीष्म आगे के उपाख्यानों की ओर संकेत करते हैं—परशुराम द्वारा पृथ्वी को त्रिःसप्तकृत्वः नि:क्षत्रिया करने जैसे महाकर्म भी शिव/दैवी वर-सम्बन्ध और धर्म-सीमा के प्रश्न उठाते हैं—जिनका विस्तार आगामी अध्यायों में होगा।

Shlokas

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २०४३ “लोक मिलाकर कुल २१०३ श्लोक हैं) भी्न्आा+ज (2) आस मना चतुर्दशो<5 ध्याय: भीष्मजीकी आज्ञासे भगवान्‌ श्रीकृष्णका युधिष्ठिरसे महादेवजीके माहात्म्यकी कथामें उपमन्युद्वारा महादेवजीकी स्तुति-प्रार्थना, उनके दर्शन और वरदान पानेका तथा अपनेको दर्शन प्राप्त होनेका कथन युधिछ्िर उवाच त्वया55पगेन नामानि श्रुतानीह जगत्पते: । पितामहेशाय विभो नामान्याचक्ष्व शम्भवे,युधिष्ठिरने कहा--गंगानन्दन! आपने ब्रह्माजीके भी ईश्वर कल्याणकारी जगदीश्वर भगवान्‌ शिवके जो नाम सुने हों, उन्हें यहाँ बताइये

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে গঙ্গানন্দন! তুমি ইয়াত জগত্পতি, ব্ৰহ্মাৰো ঈশ্বৰ, বিভু কল্যাণকাৰী শম্ভুৰ পবিত্ৰ নামসমূহ শুনিছা। অনুগ্ৰহ কৰি সেই নামসমূহ মোক কোৱা।

Verse 2

बश्रवे विश्वरूपाय महाभाग्यं च तत्त्वतः । सुरासुरगुरौ देवे शंकरेडव्यक्तयोनये,जो विराट विश्वरूपधारी हैं, अव्यक्तके भी कारण हैं, उन सुरासुरगुरु भगवान्‌ शंकरके माहात्म्यका यथार्थरूपसे वर्णन कीजिये

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—যি বিরাট বিশ্বৰূপধাৰী, যি অব্যক্তৰো কাৰণ, দেৱ-অসুৰ উভয়ৰে গুৰু সেই দেৱ শংকৰৰ সত্য মহিমা আৰু পৰম সৌভাগ্য তত্ত্বতঃ মোক কোৱা।

Verse 3

भीष्म उवाच अशक्तोडहं गुणान्‌ वक्तुं महादेवस्य धीमतः । यो हि सर्वगतो देवो न च सर्वत्र दृश्यते

ভীষ্মে ক’লে—প্ৰাজ্ঞ মহাদেৱৰ গুণসমূহ সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰিবলৈ মই অক্ষম; কিয়নো তেওঁ সৰ্বত্র ব্যাপ্ত, তথাপি সৰ্বত্র দৃষ্টিগোচৰ নহয়।

Verse 4

ब्रह्मविष्णुसुरेशानां स्रष्टा च प्रभुरेव च । ब्रह्मादय: पिशाचान्ता यं हि देवा उपासते

ভীষ্মে ক’লে—তেওঁ একাই ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু দেৱেশ্বৰসকলৰো স্ৰষ্টা আৰু পৰম প্ৰভু। ব্ৰহ্মাৰ পৰা পিশাচ পৰ্যন্ত সকলো সত্তা—দেৱতাসহ—যাঁৰ উপাসনা কৰে।

Verse 5

प्रकृतीनां परत्वेन पुरुषस्य च य: पर: । चिन्त्यते यो योगविद्धिर््रषिभिस्तत्त्वदर्शिभि: । अक्षरं परम॑ ब्रह्म असच्च सदसच्च य:

ভীষ্মে ক’লে—যি পৰম তত্ত্ব প্ৰকৃতিৰ (ত্ৰিগুণ) উপাদানসমূহৰো ওপৰত আৰু পুৰুষৰো অতীত, যাক যোগবিদ্যা-জ্ঞানী তত্ত্বদৰ্শী ঋষিসকলে ধ্যান কৰে—সেই অক্ষৰ, পৰম ব্ৰহ্ম; যি অসৎ আৰু সৎ—উভয়ৰো অতীত হৈও উভয়ক নিজৰ ভিতৰত ধাৰণ কৰে।

Verse 6

प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षो भयित्वा स्वतेजसा । ब्रह्माणमसृजत्‌ तस्माद्‌ देवदेव: प्रजापति:

ভীষ্মে ক’লে—দেৱদেৱ প্ৰজাপতিয়ে নিজৰ স্বতেজে প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ—উভয়ক ক্ষুব্ধ কৰি, তাৰপিছত ব্ৰহ্মাক সৃষ্টি কৰিলে।

Verse 7

को हि शक्तो गुणान्‌ वक्तुं देवदेवस्प धीमत: । गर्भजन्मजरायुक्तो मर्त्यों मृत्युसमन्वित:

ভীষ্মে ক’লে—যি মর্ত্য গৰ্ভ, জন্ম আৰু জৰাৰ বন্ধনত আবদ্ধ আৰু যাৰ সৈতে মৃত্যু অনিবার্য, সি দেৱদেৱ সেই ধীমান প্ৰভুৰ গুণ কেনেকৈ বৰ্ণনা কৰিবলৈ সক্ষম হ’ব?

Verse 8

भीष्मजी कहते हैं--राजन! मैं परम बुद्धिमान महादेवजीके गुणोंका वर्णन करनेमें असमर्थ हूँ। जो भगवान्‌ सर्वत्र व्यापक हैं, किन्तु (सबके आत्मा होनेके कारण) सर्वत्र देखनेमें नहीं आते हैं, ब्रह्मा, विष्णु और देवराज इन्द्रके भी स्रष्टा तथा प्रभु हैं, ब्रह्मा आदि देवताओंसे लेकर पिशाचतक जिनकी उपासना करते हैं, जो प्रकृतिसे भी परे और पुरुषसे भी विलक्षण हैं, योगवेत्ता तत्त्वदर्श ऋषि जिनका चिन्तन करते हैं, जो अविनाशी परम ब्रह्म एवं सदसत्स्वरूप हैं, जिन देवाधिदेव प्रजापति शिवने अपने तेजसे प्रकृति और पुरुषको क्षुब्ध करके ब्रह्माजीकी सृष्टि की, उन्हीं देवदेव बुद्धिमान्‌ महादेवजीके गुणोंका वर्णन करनेमें गर्भ, जन्म, जरा और मृत्युसे युक्त कौन मनुष्य समर्थ हो सकता है? ।। को हि शक्तो भवं ज्ञातुं मद्विध: परमेश्वरम्‌ । ऋते नारायणात्‌ पुत्र शडुखचक्रगदाधरात्‌,बेटा! शड्ख, चक्र और गदा धारण करनेवाले भगवान्‌ नारायणको छोड़कर मेरे-जैसा कौन पुरुष परमेश्वर शिवके तत्त्वको जान सकता है?

ভীষ্মে ক’লে—ৰাজন! মই পৰম বুদ্ধিমান বুলি গণ্য হ’লেও মহাদেৱৰ গুণ বৰ্ণনা কৰিবলৈ অক্ষম। তেওঁ সৰ্বব্যাপী, তথাপি সৰ্বত্র দৃষ্টিগোচৰ নহয়, কিয়নো তেওঁ সকলোৰে অন্তৰাত্মা। তেওঁ ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু দেৱৰাজ ইন্দ্ৰৰো স্ৰষ্টা আৰু প্ৰভু। ব্ৰহ্মাদি দেৱতাসকলৰ পৰা পিশাচলৈকে সকলোৱে তেওঁক উপাসনা কৰে। তেওঁ প্ৰকৃতিৰো ওপৰত আৰু পুৰুষৰো পৰা পৃথক; যোগবিদ্যা-জ্ঞানী তত্ত্বদৰ্শী ঋষিসকলে যাঁক ধ্যান কৰে। তেওঁ অবিনাশী, পৰম ব্ৰহ্ম—সৎ আৰু অসৎ উভয়ক নিজৰ স্বৰূপত ধাৰণ কৰা। সেই দেৱাধিদেৱ প্ৰজাপতি শিৱে নিজৰ তেজে প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষক ক্ষুব্ধ কৰি ব্ৰহ্মাৰ সৃষ্টিক প্ৰৱৰ্তিত কৰিলে। গৰ্ভ, জন্ম, জৰা আৰু মৃত্যুৰ বন্ধনত আবদ্ধ কোন মর্ত্যই তেওঁৰ গুণ যথাৰ্থভাবে বৰ্ণনা কৰিব পাৰে? আৰু পুত্ৰ! শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী নাৰায়ণক বাদ দি, মোৰ দৰে কোনে পৰমেশ্বৰ শিৱৰ তত্ত্ব জানিব পাৰে?

Verse 9

एष विद्वान गुणश्रेष्ठो विष्णु: परमदुर्जय: । दिव्यचक्षुर्महातेजा वीक्षते योगचक्षुषा,ये भगवान्‌ विष्णु सर्वज्ञ, गुणोंमें सबसे श्रेष्ठ, अत्यन्त दुर्जय, दिव्य नेत्रधारी तथा महातेजस्वी हैं। ये योगदृष्टिसे सब कुछ देखते हैं

ভীষ্মে ক’লে—এই বিষ্ণু সৰ্বজ্ঞ, গুণত শ্ৰেষ্ঠ আৰু পৰম অজেয়। দিৱ্যচক্ষুধাৰী, মহাতেজস্বী ভগৱানে যোগচক্ষুৰে সকলো দেখে।

Verse 10

रुद्रभवत्या तु कृष्णेन जगद्‌ व्याप्तं महात्मना । त॑ं प्रसाद्य तदा देवं बदर्या किल भारत,भरतनन्दन! रुद्रदेवके प्रति भक्तिके कारण ही महात्मा श्रीकृष्णने सम्पूर्ण जगत्‌को व्याप्त कर रखा है। राजन! कहते हैं कि पूर्वकालमें महादेवजीको बदरिकाश्रममें प्रसन्न करके उन दिव्यदृष्टि महेश्वरसे श्रीकृष्णने सब पदार्थोकी अपेक्षा प्रियतर भावको प्राप्त कर लिया; अर्थात्‌ वे सम्पूर्ण लोकोंके प्रियतम बन गये

ভীষ্মে ক’লে—ৰুদ্ৰশক্তিসম্পন্ন মহাত্মা শ্ৰীকৃষ্ণে এই সমগ্ৰ জগতখন ব্যাপ্ত কৰি ৰাখিছে। হে ভাৰত! কোৱা হয়, পূৰ্বকালত বদৰীত মহাদেৱক প্ৰসন্ন কৰি, দিব্যদৃষ্টিসম্পন্ন মহেশ্বৰৰ পৰা তেওঁ সকলো প্ৰাপ্তিৰ ওপৰত থকা এক অতুল ‘প্ৰিয়ত্ব’ লাভ কৰিছিল; সেয়ে তেওঁ সকলো লোকত প্ৰিয়তম হৈছিল।

Verse 11

अर्थात्‌ प्रियतरत्वं च सर्वलोकेषु वै तदा । प्राप्तवानेव राजेन्द्र सुवर्णक्षान्महेश्वरात्‌,भरतनन्दन! रुद्रदेवके प्रति भक्तिके कारण ही महात्मा श्रीकृष्णने सम्पूर्ण जगत्‌को व्याप्त कर रखा है। राजन! कहते हैं कि पूर्वकालमें महादेवजीको बदरिकाश्रममें प्रसन्न करके उन दिव्यदृष्टि महेश्वरसे श्रीकृष्णने सब पदार्थोकी अपेक्षा प्रियतर भावको प्राप्त कर लिया; अर्थात्‌ वे सम्पूर्ण लोकोंके प्रियतम बन गये

ভীষ্মে ক’লে—হে ৰাজেন্দ্ৰ! এইদৰে তেওঁ সেই সময়ত সকলো লোকতে সৰ্বাধিক প্ৰিয় হ’ল—যেন সেই প্ৰিয়ত্ব তেওঁ মহেশ্বৰৰ পৰাই লাভ কৰিছিল। হে ভৰতনন্দন! কোৱা হয়, পূৰ্বকালত বদৰিকাশ্ৰমত মহাদেৱক প্ৰসন্ন কৰি, দিব্যদৃষ্টিসম্পন্ন মহেশ্বৰৰ পৰা শ্ৰীকৃষ্ণে সকলো সিদ্ধিৰ ওপৰত থকা প্ৰিয়ত্ব লাভ কৰিছিল; সেয়ে তেওঁ সকলো ঠাইতে সকলো জীৱৰ প্ৰিয়তম হ’ল।

Verse 12

पूर्ण वर्षमहस्रं तु तप्तवानेष माधव: । प्रसाद्य वरदं देवं चराचरगुरुं शिवम्‌,इन माधवने वरदायक देवता चराचरगुरु भगवान्‌ शिवको प्रसन्न करते हुए पूर्वकालमें पूरे एक हजार वर्षतक तपस्या की थी

ভীষ্মে ক’লে—এই মাধৱে পূৰ্বকালত সম্পূৰ্ণ এক হাজাৰ বছৰ তপস্যা কৰিছিল। সেই দীঘল তপস্যাৰে তেওঁ বৰদাতা, চৰাচৰৰ গুৰু, ভগৱান শিৱক প্ৰসন্ন কৰিছিল।

Verse 13

युगे युगे तु कृष्णेन तोषितो वै महेश्वर: । भकक्‍त्या परमया चैव प्रीतश्चैव महात्मन:,श्रीकृष्णने प्रत्येक युगमें महेश्वरको संतुष्ट किया है। महात्मा श्रीकृष्णकी परम भक्तिसे वे सदा प्रसन्न रहते हैं

ভীষ্মে ক’লে—যুগে যুগে শ্ৰীকৃষ্ণে মহেশ্বৰক সন্তুষ্ট কৰিছে। মহাত্মা শ্ৰীকৃষ্ণৰ পৰম ভক্তিত তেওঁ সদায় প্ৰীত আৰু প্ৰসন্ন থাকে।

Verse 14

ऐश्वर्य यादृशं तस्य जगद्योनेर्महात्मन: । तदयं दृष्टवान्‌ साक्षात्‌ पुत्रार्थे हरिरच्युत:,जगत्‌के कारणभूत परमात्मा शिवका एऐश्वर्य जैसा है, उसे पुत्रके लिये तपस्या करते हुए इन अच्युत श्रीहरिने प्रत्यक्ष देखा है इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि मेघवाहनपर्वाख्याने चतुर्दशो5ध्याय:

ভীষ্মে ক’লে—জগতৰ উৎস-কাৰণ সেই মহাত্মা শিৱৰ যি ঐশ্বৰ্য, পুত্ৰলাভৰ উদ্দেশ্যে তপস্যা কৰোঁতে অচ্যুত হৰিয়ে তাক প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন কৰিছিল।

Verse 15

यस्मात्‌ परतरं चैव नान्यं पश्यामि भारत | व्याख्यातुं देवदेवस्य शक्तो नामान्यशेषत:,भारत! उसी ऐश्वर्यके कारण मैं परात्पर श्रीकृष्णके सिवा किसी दूसरेको ऐसा नहीं देखता जो देवाधिदेव महादेवजीके नामोंकी पूर्णरूपसे व्याख्या कर सके

হে ভাৰত! সেই অতুল ঐশ্বৰ্যৰ কাৰণেই পৰাৎপৰ শ্ৰীকৃষ্ণৰ বাহিৰে আন কাকো মই তেনে সক্ষম দেখি নোৱাৰোঁ, যিয়ে দেবাধিদেব মহাদেৱৰ নামসমূহ অবশিষ্ট নথৈ সম্পূৰ্ণৰূপে ব্যাখ্যা কৰিব পাৰে।

Verse 16

एष शक्तो महाबाहुर्वक्तुं भगवतो गुणान्‌ । विभूतिं चैव कार्त्स्न्येन सत्यां माहेश्वरी नूप,नरेश्वर! ये महाबाहु श्रीकृष्ण ही भगवान्‌ महेश्वरके गुणों तथा उनके यथार्थ ऐश्वर्यका पूर्णतः वर्णन करनेमें समर्थ हैं

হে নৰেশ্বৰ! এই মহাবাহু শ্ৰীকৃষ্ণই একমাত্র সক্ষম—ভগৱান মহেশ্বৰৰ গুণসমূহ আৰু তেওঁৰ সত্য, মাহেশ্বৰী বিভূতি সম্পূৰ্ণৰূপে বৰ্ণনা কৰিবলৈ।

Verse 17

वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा तदा भीष्मो वासुदेवं॑ महायशा: । भवमाहात्म्यसंयुक्तमिदमाह पितामह:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! महायशस्वी पितामह भीष्मने युधिष्ठिरसे ऐसा कहकर भगवान्‌ वासुदेवके प्रति शंकरजीकी महिमासे युक्त यह बात कही

বৈশম্পায়ন ক’লে—হে জনমেজয়! এইদৰে কৈ মহাযশস্বী পিতামহ ভীষ্মে বাসুদেৱক উপলক্ষ কৰি, ভব (শংকৰ)ৰ মাহাত্ম্য-সংযুক্ত এই বচন উচ্চাৰণ কৰিলে।

Verse 18

भीष्म उवाच सुरासुरगुरो देव विष्णो त्वं वक्तुमहसि । शिवाय विश्वरूपाय यन्मां पृच्छद्‌ युधिष्ठिर:,भीष्मजी बोले--देवासुरगुरो! विष्णुदेव! राजा युधिष्ठिरने मुझसे जो पूछा है, उस विश्वरूप शिवके माहात्म्यको बतानेके योग्य आप ही हैं

ভীষ্ম ক’লে—হে দেৱাসুৰগুৰু, দেৱ বিষ্ণো! যুধিষ্ঠিৰে মোক বিশ্বৰূপ শিৱৰ মাহাত্ম্য বিষয়ে যি সুধিছে, সেয়া ক’বলৈ যোগ্য তুমি একাই।

Verse 19

नाम्नां सहस्र॑ं देवस्य तण्डिना ब्रह्मयोनिना । निवेदितं ब्रह्मलोके ब्रह्मणो यत्‌ पुराभवत्‌

দেৱৰ সহস্ৰ নাম ব্ৰহ্মযোনি তণ্ডিৰ দ্বাৰা ব্ৰহ্মলোকে নিবেদিত হৈছিল—যি পূৰ্বকালত ব্ৰহ্মাৰ পৰা উদ্ভূত হৈছিল।

Verse 20

द्वैपायनप्रभूतयस्तथा चेमे तपोधना: । ऋषय: सुव्रता दान्ता: शृण्वन्तु गदतस्तव

ভীষ্মে ক’লে—দ্বৈপায়ন প্ৰমুখ এই ঋষিসকল আৰু এই তপোধন, উত্তম ব্ৰতধাৰী আৰু দান্ত মহর্ষিসকল, তুমি যি কোৱা তাক শুনক।

Verse 21

पूर्वकालमें ब्रह्मपुत्र तण्डीमुनिके द्वारा ब्रह्मलोकमें ब्रह्माजीके समक्ष जिस शिव- सहस्रनामका निरूपण किया गया था, उसीका आप वर्णन करें और ये उत्तम व्रतका पालन करनेवाले व्यास आदि तपोधन एवं जितेन्द्रिय महर्षि आपके मुखसे इसका श्रवण करें ।। ध्रुवाय नन्दिने होत्रे गोप्न्रे विश्वसृजेडग्नये । महाभाग्यं विभोर्ब्रूहि मुण्डिनेडथ कपर्दिने

পূৰ্বকালে ব্ৰহ্মপুত্ৰ তণ্ডী মুনিয়ে ব্ৰহ্মলোকে ব্ৰহ্মাৰ সন্মুখত যি শিৱ-সহস্ৰনামৰ নিৰূপণ কৰিছিল, আপুনি সেইটোৱেই বৰ্ণনা কৰক; আৰু ব্যাস আদি তপোধন, জিতেন্দ্ৰিয়, উত্তম ব্ৰতধাৰী মহর্ষিসকলে আপোনাৰ মুখৰ পৰা তাক শ্ৰৱণ কৰক। ধ্ৰুৱ, নন্দী, হোত্ৰে, গোপ্ত্ৰে, বিশ্বসৃজে, অগ্নয়ে, মুণ্ডিনে আৰু কপৰ্দিনে—এনে বিভুৰ মহাসৌভাগ্য আপুনি কওক।

Verse 22

जो ध्रुव (कूटस्थ), नन्‍दी (आनन्दमय), होता, गोप्ता (रक्षक), विश्वस्रष्टा, गार्हपत्य आदि अग्नि, मुण्डी (चूड़ारहित) और कपर्दी (जटाजूटधारी) हैं, उन भगवान्‌ शंकरके महान्‌ सौभाग्यका आप वर्णन कीजिये ।। वासुदेव उवाच न गति: कर्मणां शक्‍्या वेलुमीशस्य तत्त्वत: । हिरण्यगर्भप्रमुखा देवा: सेन्द्रा महर्षय:,भगवान्‌ श्रीकृष्णने कहा--भगवान्‌ शंकरके कर्मोंकी गतिका यथार्थरूपसे ज्ञान होना अशक्य है। ब्रह्मा और इन्द्र आदि देवता, महर्षि तथा सूक्ष्मदर्शी आदित्य भी जिनके निवासस्थानको नहीं जानते, सत्पुरुषोंके आश्रयभूत उन भगवान्‌ शिवके तत्त्वका ज्ञान मनुष्यमात्रको कैसे हो सकता है?

ধ্ৰুৱ, নন্দী, হোত্ৰে, গোপ্ত্ৰে, বিশ্বসৃজে, অগ্নয়ে, মুণ্ডিনে আৰু কপৰ্দিনে—এনে বিভুৰ মহাসৌভাগ্য আপুনি কওক। বাসুদেৱে ক’লে—ঈশ্বৰৰ কৰ্মৰ গতি তত্ত্বতঃ জনা সম্ভৱ নহয়; হিৰণ্যগৰ্ভ (ব্ৰহ্মা) প্ৰমুখ দেৱসকল, ইন্দ্ৰসহ, আৰু মহর্ষিসকলেও (তেওঁক যথাৰ্থ বুজিব নোৱাৰে)।

Verse 23

न विदुर्यस्थ भवनमादित्या: सूक्ष्मदर्शिन: । स कथ॑ नरमात्रेण शक्‍्यो ज्ञातुं सतां गति:,भगवान्‌ श्रीकृष्णने कहा--भगवान्‌ शंकरके कर्मोंकी गतिका यथार्थरूपसे ज्ञान होना अशक्य है। ब्रह्मा और इन्द्र आदि देवता, महर्षि तथा सूक्ष्मदर्शी आदित्य भी जिनके निवासस्थानको नहीं जानते, सत्पुरुषोंके आश्रयभूत उन भगवान्‌ शिवके तत्त्वका ज्ञान मनुष्यमात्रको कैसे हो सकता है?

সূক্ষ্মদৰ্শী আদিত্যসকলেও যাৰ নিবাসস্থান নাজানে, সৎপুৰুষসকলৰ আশ্ৰয় আৰু গতি সেই ভগৱানক কেৱল মানুহে কেনেকৈ যথাৰ্থ জানিব?

Verse 24

तस्याहमसुरघ्नस्य कांश्चिद्‌ भगवतो गुणान्‌ । भवतां कीर्तयिष्यामि व्रतेशाय यथातथम्‌,अतः मैं उन असुरविनाशक व्रतेश्वर भगवान्‌ शंकरके कुछ गुणोंका आपलोगोंके समक्ष यथार्थरूपसे वर्णन करूँगा

এতিয়া মই সেই অসুৰঘ্ন, ব্ৰতেশ্বৰ ভগৱানৰ কিছুমান গুণ আপোনালোকৰ আগত যথাতথ্য কীৰ্তন কৰিম।

Verse 25

वैशम्पायन उवाच एवमुक्‍त्वा तु भगवान्‌ गुणांस्तस्य महात्मन: । उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा कथयामास धीमत:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! ऐसा कहकर भगवान्‌ श्रीकृष्ण आचमन करके पवित्र हो बुद्धिमान्‌ परमात्मा शिवके गुणोंका वर्णन करने लगे

বৈশম্পায়নে ক’লে—জনমেজয়! এইদৰে কৈ ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে আচমন কৰি শুচি হৈ সেই মহাত্মাৰ গুণ বৰ্ণনা আৰম্ভ কৰিলে। তাৰ পিছত তেওঁ বিবেকসম্পন্ন হৈ পৰমেশ্বৰ শিৱৰ মহিমা আৰু উৎকৰ্ষসমূহ শ্ৰদ্ধাৰে বিৱৃত কৰিলে।

Verse 26

वासुदेव उवाच शुश्रूषध्व॑ ब्राह्म॒णेन्द्रास्त्वं च तात युधिष्ठिर । त्वं चापगेय नामानि शृणुष्वेह कपर्दिने,भगवान्‌ श्रीकृष्ण बोले--यहाँ बैठे हुए ब्राह्मण-शिरोमणियो! सुनो, तात युधिष्ठिर! और गंगानन्दन भीष्म! आपलोग भी यहाँ भगवान्‌ शंकरके नामोंका श्रवण करें

বাসুদেৱে ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণেন্দ্ৰসকল! তোমালোকে মনোযোগে শুনা; তাত যুধিষ্ঠিৰ, তুমিও শুনা। আৰু গঙ্গানন্দন ভীষ্ম, ইয়াত কপৰ্দী ভগৱান শংকৰৰ গেয় নামসমূহ শ্ৰৱণ কৰা।

Verse 27

यदवाप्तं च मे पूर्व साम्बहेतो: सुदुष्करम्‌ । यथावद्‌ भगवान्‌ दृष्टो मया पूर्व समाधिना,पूर्वकालमें साम्बकी उत्पत्तिके लिये अत्यन्त दुष्कर तप करके मैंने जिस दुर्लभ नामसमूहका ज्ञान प्राप्त किया था और समाथिके द्वारा भगवान्‌ शंकरका जिस प्रकार यथावत्‌रूपसे साक्षात्कार किया था, वह सब प्रसंग सुना रहा हूँ

বাসুদেৱে ক’লে—সাম্বৰ হেতু মই পুৰ্বকালত অতি দুষ্কৰ তপস্যাৰে যি দুৰ্লভ নামসমূহ লাভ কৰিছিলোঁ, আৰু পুৰ্ব সমাধিৰ দ্বাৰা যিদৰে মই ভগৱান শংকৰক যথাযথভাবে দৰ্শন কৰিছিলোঁ—সেই সকলো প্ৰসঙ্গ এতিয়া মই ক’ম।

Verse 28

शम्बरे निहते पूर्व रौक्मिणेयेन धीमता । अतीते द्वादशे वर्षे जाम्बवत्यब्रवीद्धि माम्‌,युधिष्ठिर! बुद्धिमान्‌ रुक्मिणीनन्दन प्रद्युम्नके द्वारा पूर्वकालमें जब शम्बरासुर मारा गया और वे द्वारकामें आये, तबसे बारह वर्ष व्यतीत होनेके पश्चात्‌ रुक्मिणीके प्रद्युम्न, चारुदेष्ण आदि पुत्रोंको देखकर पुत्रकी इच्छा रखनेवाली जाम्बवती मेरे पास आकर इस प्रकार बोली --

বাসুদেৱে ক’লে—যুধিষ্ঠিৰ! পুৰ্বকালত বিবেকবান ৰুক্মিণীনন্দনে শম্বৰক বধ কৰিছিল। তাৰ পিছত বাৰ বছৰ অতিবাহিত হোৱাত, পুত্ৰকামিনী জাঁবৱতী মোৰ ওচৰলৈ আহি এইদৰে ক’লে।

Verse 29

प्रद्युम्नचारुदेष्णादीन्‌ रुक्मिण्या वीक्ष्य पुत्रकान्‌ पुत्रार्थिनी मामुपेत्य वाक्यमाह युधिछ्िर,युधिष्ठिर! बुद्धिमान्‌ रुक्मिणीनन्दन प्रद्युम्नके द्वारा पूर्वकालमें जब शम्बरासुर मारा गया और वे द्वारकामें आये, तबसे बारह वर्ष व्यतीत होनेके पश्चात्‌ रुक्मिणीके प्रद्युम्न, चारुदेष्ण आदि पुत्रोंको देखकर पुत्रकी इच्छा रखनेवाली जाम्बवती मेरे पास आकर इस प्रकार बोली --

বাসুদেৱে ক’লে—যুধিষ্ঠিৰ! ৰুক্মিণীৰ প্ৰদ্যুম্ন, চাৰুদেষ্ণ আদি পুত্ৰসকলক দেখি, পুত্ৰকামিনী জাঁবৱতী মোৰ ওচৰলৈ আহি মোক এই কথা ক’লে।

Verse 30

शूरं बलवतां श्रेष्ठ कान्तरूपमकल्मषम्‌ | आत्मतुल्यं मम सुतं प्रयच्छाच्युत माचिरम्‌,“अच्युत! आप मुझे अपने ही समान शूरवीर, बलवानोंमें श्रेष्ठ तथा कमनीय रूप- सौन्दर्यसे युक्त निष्पाप पुत्र प्रदान कीजिये। इसमें विलम्ब नहीं होना चाहिये

হে অচ্যুত! বিলম্ব নকৰাকৈ মোক মোৰ সমান এটা পুত্ৰ দান কৰা—যি বীৰ, বলৱানসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, ৰূপ-সৌন্দৰ্যত মনোহৰ আৰু কলঙ্কহীন। ইয়াত দেৰী কৰা উচিত নহয়।

Verse 31

न हि ते<प्राप्यमस्तीह त्रिषु लोकेषु किंचन । लोकान्‌ सूजेस्त्वमपरानिच्छन्‌ यदुकुलोद्वह,“यदुकुलधुरन्धर! आपके लिये तीनों लोकोंमें कोई भी वस्तु अलभ्य नहीं है। आप चाहें तो दूसरे-दूसरे लोकोंकी सृष्टि कर सकते हैं

হে যদুকুলোদ্বহ! তিনিও লোকত তোমাৰ বাবে অপ্রাপ্য একোৱেই নাই। তুমি ইচ্ছা কৰিলে আন-আন লোকো সৃষ্টি কৰিব পাৰা।

Verse 32

त्वया द्वादशवर्षाणि व्रती भूतेन शुष्यता । आराध्य पशुभर्तारें रुक्मिण्यां जनिता: सुता:,“आपने बारह वर्षोतक व्रतपरायण हो अपने शरीरको सुखाकर भगवान्‌ पशुपतिकी आराधना की और रुक्मिणीदेवीके गर्भसे अनेक पुत्र उत्पन्न किये

তুমি বাৰ বছৰ ধৰি ব্ৰতধাৰী হৈ তপস্যাৰে দেহ কৃশ কৰিলা; পশুপতি প্ৰভুক আৰাধনা কৰি ৰুক্মিণীৰ গৰ্ভৰ পৰা পুত্ৰসন্তান লাভ কৰিলা।

Verse 33

चारुदेष्ण: सुचारुश्ष चारुवेशो यशोधर: । चारुश्रवाश्लारुयशा: प्रद्युम्न: शम्भुरेव च,“मधुसूदन! चारुदेष्ण, सुचारु, चारुवेश, यशोधर, चारुश्रवा, चारुयशा, प्रद्युम्म और शम्भु--इन सुन्दर पराक्रमी पुत्रोंकोी जिस प्रकार आपने रुक्मिणीदेवीके गर्भसे उत्पन्न किया है उसी प्रकार मुझे भी पुत्र प्रदान कीजिये”

হে মধুসূদন! চাৰুদেষ্ণ, সুচাৰু, চাৰুবেশ, যশোধৰ, চাৰুশ্ৰৱা, চাৰুযশা, প্ৰদ্যুম্ন আৰু শম্ভু—এইসকল মোৰ পুণ্যবান, বীৰ আৰু মনোহৰ পৰাক্ৰমশালী পুত্ৰ। যেনেকৈ ৰুক্মিণীৰ গৰ্ভৰ পৰা তুমি তেওঁলোকক দান কৰিলা, তেনেকৈ মোকো পুত্ৰ দান কৰা।

Verse 34

यथा ते जनिताः पुत्रा रुक्मिण्यां चारुविक्रमा: । तथा ममापि तनयं प्रयच्छ मधुसूदन,“मधुसूदन! चारुदेष्ण, सुचारु, चारुवेश, यशोधर, चारुश्रवा, चारुयशा, प्रद्युम्म और शम्भु--इन सुन्दर पराक्रमी पुत्रोंकोी जिस प्रकार आपने रुक्मिणीदेवीके गर्भसे उत्पन्न किया है उसी प्रकार मुझे भी पुत्र प्रदान कीजिये”

হে মধুসূদন! ৰুক্মিণীৰ গৰ্ভৰ পৰা তোমাৰ সুন্দৰ পৰাক্ৰমশালী পুত্ৰসকল যেনেকৈ জন্মিছে, তেনেকৈ মোকো এটা পুত্ৰ দান কৰা।

Verse 35

इत्येवं चोदितो देव्या तामवोच॑ सुमध्यमाम्‌ | अनुजानीहि मां राज्ञि करिष्ये वचनं तव,देवी जाम्बवतीके इस प्रकार प्रेरणा देनेपर मैंने उस सुन्दरीसे कहा--“रानी! मुझे जानेकी अनुमति दो। मैं तुम्हारी प्रार्थना सफल करूँगा”

দেৱীৰ এইদৰে প্ৰেৰণা পোৱাত মই সেই সুমধ্যা ৰাণীক ক’লোঁ— “ৰাণী, মোক যাত্ৰাৰ অনুমতি দিয়া; মই তোমাৰ বাক্য পালন কৰিম।”

Verse 36

सा च मामब्रवीद्‌ गच्छ शिवाय विजयाय च | ब्रह्मा शिव: काश्यपश्च नद्यो देवा मनो5नुगा:

তাই তেওঁ মোক ক’লে— “যোৱা—শিৱৰ দিশে আৰু বিজয়ৰ দিশে। ব্ৰহ্মা, শিৱ, কাশ্যপ, নদীসমূহ আৰু মনোऽনুগ দেৱতাসকল সকলো অনুকূল।”

Verse 37

क्षेत्रीौषध्यो यज्ञवाहाश्छन्दांस्यृषिगणाध्वरा: । समुद्रा दक्षिणास्तोभा ऋक्षाणि पितरो ग्रहा:

ক্ষেত্ৰ আৰু ঔষধি, যজ্ঞবাহক, ছন্দ আৰু অধ্বৰ সম্পাদনকাৰী ঋষিগণ; সমুদ্ৰ, দক্ষিণা, স্তোভ-গান; নক্ষত্ৰ, পিতৃগণ আৰু গ্ৰহসমূহ—এই সকলো (সেই দিব্য বিধানত) অন্তৰ্ভুক্ত।

Verse 38

देवपत्न्यो देवकन्या देवमातर एव च | मन्वन्तराणि गावश्न चन्द्रमा: सविता हरि:

দেৱপত্নীসকল, দেৱকন্যাসকল আৰু দেৱমাতাসকল; মন্বন্তৰসমূহ, গাইসমূহ; চন্দ্ৰ, সূৰ্য আৰু হৰি—এই সকলোও শ্ৰদ্ধেয়।

Verse 39

सावित्री ब्रह्म॒विद्या च ऋतवो वत्सरास्तथा । क्षणा लवा मुहूर्ताश्न निमेषा युगपर्यया:

সাৱিত্ৰী, ব্ৰহ্মবিদ্যা, ঋতু আৰু বছৰ; লগতে কালমাপ—ক্ষণ, লৱ, মুহূৰ্ত, নিমেষ আৰু যুগ-পর্যায়—এই সকলোও (তাতেই) অন্তৰ্ভুক্ত।

Verse 40

रक्षन्तु सर्वत्र गतं त्वां यादव सुखाय च । अरिए्टं गच्छ पन्थानमप्रमत्तो भवानघ

বাসুদেৱ ক’লে— “তুমি য’তে য’তে গমন কৰা, ত’তে ত’তে যাদৱসকলে তোমাক ৰক্ষা কৰক আৰু ই তোমাৰ কল্যাণৰ কাৰণ হওক। তুমি অরিষ্ট-ৰহিত সুৰক্ষিত পথেদি যাত্ৰা কৰা; হে অনঘ, সদা সাৱধান হৈ থাকা।”

Verse 41

उसने कहा--'प्राणनाथ! आप कल्याण और विजय पानेके लिये जाइये। यदुनन्दन! ब्रह्मा, शिव, काश्यप, नदियाँ, मनो$नुकूल देवगण, क्षेत्र, ओषधियाँ, यज्ञवाह (मन्त्र), छन्द, ऋषिगण, यज्ञ, समुद्र, दक्षिणा, सतोभ (सामगानपूरक “हावु” “'हायि” आदि शब्द), नक्षत्र, पितर, ग्रह, देवपत्नियाँ, देवकन्याएँ और देवमाताएँ, मन्वन्तर, गौ, चन्द्रमा, सूर्य, इन्द्र, सावित्री, ब्रह्मविद्या, ऋतु, वर्ष, क्षण, लव, मुहूर्त, निमेष और युग--ये सर्वत्र आपकी रक्षा करें। आप अपने मार्गपर निर्विष्न यात्रा करें और अनध! आप सतत सावधान रहें” | ३६ --४० || एवं कृतस्वस्त्ययनस्तयाहं ततोडभ्यनुज्ञाय नरेन्द्रपुत्रीम्‌ । पितु: समीपं नरसत्तमस्य मातुश्च राज्ञक्ष तथा55हुकस्य,इस तरह जाम्बवतीके द्वारा स्वस्तिवाचनके पश्चात्‌ मैं उस राजकुमारीकी अनुमति ले नरश्रेष्ठ पिता वसुदेव, माता देवकी तथा राजा उग्रसेनके समीप गया। वहाँ जाकर विद्याधरराजकुमारी जाम्बवतीने अत्यन्त आर्त होकर मुझसे जो प्रार्थना की थी वह सब मैंने बताया और उन सबसे तपके लिये जानेकी आज्ञा ली। गद और अत्यन्त बलवान्‌ बलरामजीसे विदा माँगी। उन दोनोंने बड़े दुःखसे अत्यन्त प्रेमपूर्वक उस समय मुझसे कहा -- भाई! तुम्हारी तपस्या निर्विघ्न पूर्ण हो”

জাম্বৱতী ক’লে— “প্ৰাণনাথ! কল্যাণ আৰু বিজয় লাভৰ বাবে প্ৰস্থান কৰক। হে যদুনন্দন! ব্ৰহ্মা, শিৱ, কাশ্যপ, নদীসমূহ, মনলৈ অনুকূল দেৱগণ, পুণ্যক্ষেত্ৰ, ঔষধি, যজ্ঞবাহ—মন্ত্ৰ, ছন্দ, ঋষিগণ, যজ্ঞ, সমুদ্ৰ, দক্ষিণা, সামগানৰ স্তোভ, নক্ষত্ৰ, পিতৃগণ, গ্ৰহ, দেৱপত্নীসকল, দেৱকন্যা আৰু দেৱমাতাসকল, মন্বন্তৰ, গাই, চন্দ্ৰ, সূৰ্য, ইন্দ্ৰ, সাবিত্ৰী, ব্ৰহ্মবিদ্যা, ঋতু, বছৰ আৰু সময়ৰ সকলো মাপ—ক্ষণ, লৱ, মুহূৰ্ত, নিমেষ আৰু যুগ—এই সকলোয়ে সৰ্বত্ৰ আপোনাক ৰক্ষা কৰক। আপুনি আপোনাৰ পথত নিৰ্বিঘ্নে যাত্ৰা কৰক; হে অনঘ, সদা সাৱধান থাকক।” এই স্বস্তিবচনৰ পাছত মই সেই ৰাজকুমাৰীৰ অনুমতি লৈ মোৰ শ্ৰেষ্ঠ পিতা বসুদেৱ, মাতা দেবকী আৰু ৰজা উগ্ৰসেনৰ ওচৰলৈ গ’লোঁ। তাত জাম্বৱতীয়ে অতি ব্যাকুল হৈ মোৰ ওচৰত যি প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল, সেয়া সকলো জনাই তপস্যাৰ বাবে যাত্ৰাৰ অনুমতি বিচাৰিলোঁ। তাৰ পাছত গদ আৰু অতি বলৱান বলৰামকো বিদায় দিলোঁ; তেওঁলোক দুয়ো দুঃখিত হৈও স্নেহেৰে ক’লে— “ভাই, তোমাৰ তপস্যা নিৰ্বিঘ্নে সম্পূৰ্ণ হওক।”

Verse 42

गत्वा समावेद्य यदब्रवीन्मां विद्याधरेन्द्रस्य सुता भृशार्ता । तानभ्यनुज्ञाय तदातिदुःखाद्‌ गदं तथैवातिबलं च रामम्‌ | अथोचतुः प्रीतियुतौ तदानीं तपःसमृद्धिर्भवतो<स्त्वविघध्नम्‌,इस तरह जाम्बवतीके द्वारा स्वस्तिवाचनके पश्चात्‌ मैं उस राजकुमारीकी अनुमति ले नरश्रेष्ठ पिता वसुदेव, माता देवकी तथा राजा उग्रसेनके समीप गया। वहाँ जाकर विद्याधरराजकुमारी जाम्बवतीने अत्यन्त आर्त होकर मुझसे जो प्रार्थना की थी वह सब मैंने बताया और उन सबसे तपके लिये जानेकी आज्ञा ली। गद और अत्यन्त बलवान्‌ बलरामजीसे विदा माँगी। उन दोनोंने बड़े दुःखसे अत्यन्त प्रेमपूर्वक उस समय मुझसे कहा -- भाई! तुम्हारी तपस्या निर्विघ्न पूर्ण हो”

মই গৈ সকলো জনালোঁ—বিদ্যাধৰেন্দ্ৰৰ কন্যাই অতি ব্যাকুল হৈ মোক যি কৈছিল। তাৰ পাছত সেই মহাদুঃখত তেওঁলোকৰ অনুমতি লৈ গদ আৰু অতি বলৱান বলৰামৰ পৰাও বিদায় ল’লোঁ। তেতিয়া তেওঁলোক দুয়ো স্নেহেৰে ক’লে— “ভাই, তোমাৰ তপস্যাৰ সিদ্ধি নিৰ্বিঘ্ন হওক।”

Verse 43

प्राप्पानुज्ञां गुरुजनादहं ताक्ष्यमचिन्तयम्‌ । सो5वहद्धिमवन्तं मां प्राप्प चैनं व्यसर्जयम्‌,गुरुजनोंकी आज्ञा पाकर मैंने गरुडका चिन्तन किया। उसने (आकर) मुझे हिमालयपर पहुँचा दिया। वहाँ पहुँचकर मैंने गरुडको विदा कर दिया

গুরুজনৰ অনুমতি পাই মই মনতে তাক্ষ্য (গৰুড়)ক সোঁৱৰিলোঁ। তেওঁ মোক হিমৱান (হিমালয়)লৈ লৈ গ’ল; তাত উপস্থিত হৈ মই তেওঁক আদৰেৰে বিদায় দিলোঁ।

Verse 44

तत्राहमद्भुतान्‌ भावानपश्यं गिरिसत्तमे । क्षेत्र च तपसां श्रेष्ठ पश्याम्यद्भुतमुत्तमम्‌,मैंने उस श्रेष्ठ पर्वतपर वहाँ अद्भुत भाव देखे। मुझे वहाँका स्थान तपस्याके लिये अदभुत, उत्तम और श्रेष्ठ क्षेत्र दिखायी दिया

তাত সেই গিৰিশ্ৰেষ্ঠত মই আশ্চৰ্যজনক ভাব আৰু লক্ষণ দেখিলোঁ। আৰু সেই স্থানক তপস্যাৰ বাবে অদ্ভুত, উত্তম আৰু শ্ৰেষ্ঠ ক্ষেত্ৰ বুলি মোৰ বোধ হ’ল।

Verse 45

दिव्यं वैयाच्रपद्यस्य उपमन्योर्महात्मन: । पूजितं देवगन्धर्वै््राह्म्या लक्ष्म्यमा समावृतम्‌,वह व्याप्रपादके पुत्र महात्मा उपमन्युका दिव्य आश्रम था, जो ब्राह्मी शोभासे सम्पन्न तथा देवताओं और गन्धर्वोद्वारा सम्मानित था

বাসুদেৱে ক’লে—ব্যাঘ্ৰপদবংশীয় মহাত্মা উপমনুৰ এটা দিব্য আশ্ৰম আছিল। সেয়া ব্ৰাহ্মী শোভাৰে আৱৃত আছিল আৰু দেৱতা আৰু গন্ধৰ্বসকলে তাক পূজিছিল।

Verse 46

धवककुभकदम्बनारिकेलै: कुरबककेतकजम्बुपाटलाभि: । वटवरुणकवत्सना भबिल्वै: सरलकपित्थप्रियालसालतालै:,धव, ककुभ (अर्जुन), कदम्ब, नारियल, कुरबक, केतक, जामुन, पाटल, बड़, वरुणक, वत्सनाभ, बिल्व, सरल, कपित्थ, प्रियाल, साल, ताल, बेर, कुन्द, पुत्नाग, अशोक, आम्र, अतिमुक्त, महुआ, कोविदार, चम्पा तथा कटहल आदि बहुत-से फल-फूल देनेवाले विविध वन्य वृक्ष उस आश्रमकी शोभा बढ़ा रहे थे। फूलों, गुल्मों और लताओंसे वह व्याप्त था। केलेके कुंज उसकी शोभाको और भी बढ़ा रहे थे

বাসুদেৱে ক’লে—ধৱ, ককুভ, কদম্ব, নাৰিকেল, কুৰবক, কেতক, জাম্বু, পাটল, বট, বৰুণক, বৎসনাভ, বিল্ব, শৰল, কপিত্থ, প্ৰিয়াল, শাল আৰু তাল—এনে বহু পুষ্প-ফলপ্ৰদ বনজ গছগছনিয়ে সেই আশ্ৰম শোভিত কৰিছিল। সেয়া ফুল, ঝোপঝাড় আৰু লতাৰে ভৰপূৰ আছিল; কদলী-কুঞ্জে তাৰ সৌন্দৰ্য আৰু বঢ়াই দিছিল।

Verse 47

बदरीकुन्दपुन्नागैरशोकाम्रातिमुक्तकै: । मधूकै: कोविदारैश्न चम्पकैः पनसैस्तथा,धव, ककुभ (अर्जुन), कदम्ब, नारियल, कुरबक, केतक, जामुन, पाटल, बड़, वरुणक, वत्सनाभ, बिल्व, सरल, कपित्थ, प्रियाल, साल, ताल, बेर, कुन्द, पुत्नाग, अशोक, आम्र, अतिमुक्त, महुआ, कोविदार, चम्पा तथा कटहल आदि बहुत-से फल-फूल देनेवाले विविध वन्य वृक्ष उस आश्रमकी शोभा बढ़ा रहे थे। फूलों, गुल्मों और लताओंसे वह व्याप्त था। केलेके कुंज उसकी शोभाको और भी बढ़ा रहे थे

বাসুদেৱে ক’লে—বদৰী, কুন্দ, পুন্নাগ, অশোক, আম, অতিমুক্ত লতা, মধূক, কোবিদাৰ, চম্পক আৰু পনস—এনে বহু বনজ গছে সেই আশ্ৰম শোভিত কৰিছিল। সেয়া ফুল, ঝোপঝাড় আৰু লতাৰে ভৰপূৰ আছিল; কদলী-কুঞ্জে তাৰ সৌন্দৰ্য আৰু বঢ়াই দিছিল।

Verse 48

वन्यैर्बहुविधैर्वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर्युतम्‌ । पुष्पगुल्मलताकीर्ण कदलीषण्डशोभितम्‌,धव, ककुभ (अर्जुन), कदम्ब, नारियल, कुरबक, केतक, जामुन, पाटल, बड़, वरुणक, वत्सनाभ, बिल्व, सरल, कपित्थ, प्रियाल, साल, ताल, बेर, कुन्द, पुत्नाग, अशोक, आम्र, अतिमुक्त, महुआ, कोविदार, चम्पा तथा कटहल आदि बहुत-से फल-फूल देनेवाले विविध वन्य वृक्ष उस आश्रमकी शोभा बढ़ा रहे थे। फूलों, गुल्मों और लताओंसे वह व्याप्त था। केलेके कुंज उसकी शोभाको और भी बढ़ा रहे थे

বাসুদেৱে ক’লে—সেই আশ্ৰম বহু প্ৰকাৰৰ বনজ গছেৰে ভৰপূৰ আছিল, যিবোৰে ফল আৰু ফুল দিছিল। সেয়া সৰ্বত্ৰ ফুল, ঝোপঝাড় আৰু লতাৰে আৱৃত আছিল; কদলী-কুঞ্জে তাৰ শোভা আৰু বঢ়াই দিছিল।

Verse 49

नानाशकुनिसम्भोज्यै: फलैरव॑क्षेरलंकृतम्‌ । यथास्थानविनिक्षिप्तैर्भूषितं भस्मराशिभि:,नाना प्रकारके पक्षियोंके खाने योग्य फल और वृक्ष उस आश्रमके अलंकार थे। यथास्थान रखी हुई भस्मराशिसे उसकी बड़ी शोभा हो रही थी

বাসুদেৱে ক’লে—বিভিন্ন পখীৰ আহাৰ্য ফলৰে ভৰপূৰ গছবোৰেই আছিল সেই আশ্ৰমৰ অলংকাৰ। যথাস্থানে থোৱা ভস্মৰাশিয়েও তাৰ তপোময় শোভা আৰু বঢ়াই দিছিল।

Verse 50

रुरुवानरशार्दूलसिंहद्वीपिसमाकुलम्‌ । कुरड़बर्हिणाकीर्ण मार्जारभुजगावृतम्‌ । पूगैश्न मृगजातीनां महिषर्क्षनिषेवितम्‌,रुरु, वानर, शार्दूल, सिंह, चीते, मृग, मयूर, बिल्ली, सर्प, विभिन्न जातिके मृगोंके झुंड, भैंस तथा रीछोंसे उस आश्रमका निकटवर्ती वन भरा हुआ था

সেই আশ্ৰমৰ ওচৰৰ বন ৰুরু, বান্দৰ, শাৰ্দূল, সিংহ আৰু চিতাৰে ভৰি আছিল। বিভিন্ন জাতিৰ মৃগৰ জাক, ময়ূৰ, বিড়াল আৰু সাপ তাত বিচৰণ কৰিছিল; লগতে মহিষ আৰু ভালুকেও সেই বন আশ্ৰয় কৰিছিল।

Verse 51

सकृप्प्रभिन्नैश्व गजैर्विं भूषित॑ प्रहृषष्नानाविधपक्षिसेवितम्‌ । सुपुष्पितैरम्बुधरप्रकाशै- महीरुहाणां च वनैर्विचित्रै:,जिनके मस्तकसे पहली बार मदकी धारा फूटकर बही थी, ऐसे हाथी वहाँके उपवनकी शोभा बढ़ाते थे। हर्षमें भरे हुए नाना प्रकारके विहंगम वहाँके वृक्षोंपर बसेरे लेते थे। अनेकानेक वृक्षोंके विचित्र वन सुन्दर फूलोंसे सुशोभित हो मेघोंके समान प्रतीत होते थे और उन सबके द्वारा उस आश्रमकी अनुपम शोभा हो रही थी

যিসকল হাতীৰ কপালৰ পৰা প্ৰথমবাৰ মদধাৰা ফুটি ওলাইছিল, তেনে হাতীয়ে তাত থকা উপবনৰ শোভা বঢ়াইছিল। আনন্দে ভৰা নানা প্ৰকাৰৰ পক্ষী গছত গছত বাস কৰিছিল। অসংখ্য মহাবৃক্ষৰে বিচিত্ৰ বন সুন্দৰ ফুলেৰে ভৰি মেঘৰ দৰে দীপ্তিমান দেখাইছিল; আৰু সেই সকলোৰে দ্বাৰাই আশ্ৰমখন অপূৰ্ব শোভাৰে উজ্জ্বল হৈছিল।

Verse 52

नानापुष्परजोमिश्रो गजदानाधिवासित: । दिव्यस्त्रीगीतबहुलो मारुतो5भिमुखो ववौ,सामनेसे नाना प्रकारके पुष्पोंके परागपुंजसे पूरित तथा हाथियोंके मदकी सुगन्धसे सुवासित मन्द-मन्द अनुकूल वायु आ रही थी; जिसमें दिव्य रमणियोंके मधुर गीतोंकी मनोरम ध्वनि विशेषरूपसे व्याप्त थी

সামনে দিশৰ পৰা মৃদু, অনুকূল বতাহ বলিছিল—নানাবিধ ফুলৰ পৰাগধূলিৰে ভৰা আৰু মদমত্ত হাতীৰ গন্ধে সুবাসিত; তাত দিৱ্য ৰমণীৰ মধুৰ গীতৰ মনোহৰ ধ্বনি বিশেষভাৱে ব্যাপি আছিল।

Verse 53

धारानिनादैर्विहगप्रणादै: शुभैस्तथा बूंहितैः: कुज्जराणाम्‌ | गीतैस्तथा किन्नराणामुदारै: शुभै: स्वनै: सामगानां च वीर,वीर! पर्वतशिखरोंसे झरते हुए झरनोंकी झर-झर ध्वनि, विहंगमोंके सुन्दर कलरव, हाथियोंकी गर्जना, किन्नरोंक उदार (मनोहर) गीत तथा सामगान करनेवाले सामवेदी विद्वानोंके मंगलमय शब्द उस वन-प्रान्तको संगीतमय बना रहे थे

হে বীৰ! পৰ্বতশিখৰৰ পৰা ঝৰি অহা ঝৰ্ণাৰ ঝৰঝৰ নিনাদ, পক্ষীৰ মধুৰ কূজন, হাতীৰ গর্জন, কিন্নৰৰ উদাৰ আৰু মনোহৰ গীত, আৰু সামগান কৰা সামবেদী পণ্ডিতৰ মঙ্গলময় স্বৰ—এই সকলোয়ে সেই বনপ্ৰদেশক সংগীতময় কৰি তুলিছিল।

Verse 54

अचिन्त्यं मनसाप्यन्यै: सरोभि: समलंकृतम्‌ । विशालैश्वाग्निशरणैर्भूषितं कुसुमावृतै:,जिसके विषयमें दूसरे लोग मनसे सोच भी नहीं सकते, ऐसी अचिन्त्य शोभासे सम्पन्न वह पर्वतीय भाग अनेकानेक सरोवरोंसे अलंकृत तथा फूलोंसे आच्छादित विशाल अग्निशालाओंद्वारा विभूषित था

যাৰ শোভা আন লোকে মনতোও কল্পনা কৰিব নোৱাৰে, তেনে অচিন্ত্য সৌন্দৰ্যৰে সমৃদ্ধ সেই পৰ্বতীয় অঞ্চল বহু সৰোবৰৰে অলংকৃত আছিল আৰু ফুলেৰে আৱৃত বিশাল অগ্নিশালাৰে বিভূষিত আছিল।

Verse 55

विभूषितं पुण्यपवित्रतोयया सदा च जुष्टं नृप जह्लुकन्यया । विभूषितं धर्मभृतां वरिष्ठै- महात्मभिव॑द्लिसमानकल्पै:,नरेश्वर! पुण्यसलिला जाह्नवी सदा उस क्षेत्रकी शोभा बढ़ाती हुई मानो उसका सेवन करती थीं। अग्निके समान तेजस्वी तथा धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ अनेकानेक महात्माओंसे वह स्थान विभूषित था

বাসুদেৱে ক’লে—হে নৰেশ্বৰ! সেই স্থান পুণ্য আৰু পবিত্ৰ জলে অলংকৃত আছিল, আৰু জহ্নুৰ কন্যা জাহ্নৱী নদী যেন স্নেহেৰে তাক উপভোগ কৰিছে তেনেদৰে সদায় তাত বিচৰণ কৰিছিল। ধৰ্মধাৰকসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, অগ্নিসদৃশ তেজস্বী বহু মহাত্মাৰ উপস্থিতিত সেই আশ্ৰমভূমি অধিক শোভিত হৈছিল। এইদৰে পুণ্যসলিলা জাহ্নৱীয়ে সেই পাৱন অঞ্চলৰ সৌন্দৰ্য নিত্য বৃদ্ধি কৰিছিল।

Verse 56

वाय्वाहारैरम्बुपैर्जप्यनित्यै: सम्प्रक्षालैयोंगिभिर्ध्याननित्यै: । धूमप्राशैरूष्मपै: क्षीरपैश्न संजुष्टं च ब्राह्मणेन्द्रै: समन्तात्‌,वहाँ चारों ओर श्रेष्ठ ब्राह्मण निवास करते थे। उनमेंसे कुछ लोग केवल वायु पीकर रहते थे। कुछ लोग जल पीकर जीवन धारण करते थे। कुछ लोग निरन्तर जपमें संलग्न रहते थे। कुछ साधक मैत्री-मुदिता आदि साधनाओंद्वारा अपने चित्तका शोधन करते थे। कुछ योगी निरन्तर ध्यानमग्न रहते थे। कोई अग्निहोत्रका धूआँ, कोई गरम-गरम सूर्यकी किरणें और कोई दूध पीकर रहते थे

সেই ঠাইত চাৰিওফালে শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকল বাস কৰিছিল। কিছুমানে কেৱল বায়ুকেই আহাৰ কৰি থাকিছিল, কিছুমানে পানী পান কৰি জীৱন ধাৰণ কৰিছিল, আৰু কিছুমানে নিত্য জপত লীন আছিল। কিছুমান তপস্বীয়ে অন্তঃশুদ্ধিৰ সাধনাৰে চিত্ত প্ৰক্ষালন কৰিছিল; যোগীসকল সদায় ধ্যানমগ্ন আছিল। আন কিছুমানে যজ্ঞাগ্নিৰ ধোঁৱা, কিছুমানে তপস্যাৰ উষ্ণতা, আৰু কিছুমানে দুধ পান কৰি নিৰ্বাহ কৰিছিল—সকলোৱে সংযম আৰু আত্মনিগ্ৰহেৰে ধৰ্মক প্ৰত্যক্ষ কৰি তুলিছিল।

Verse 57

गोचारिणो<5थाश्मकुट्टा दन्‍तोलूखलिकास्तथा । मरीचिपा: फेनपाश्चव तथैव मृगचारिण:,कुछ लोग गोसेवाका व्रत लेकर गौओंके ही साथ रहते और विचरते थे। कुछ लोग खाद्य वस्तुओंको पत्थरसे पीसकर खाते थे और कुछ लोग दाँतोंसे ही ओखली-मूसलका काम लेते थे। कुछ लोग किरणों और फेनोंका पान करते थे तथा कितने ही ऋषि मृगचर्याका व्रत लेकर मृगोंके ही साथ रहते और विचरते थे

বাসুদেৱে ক’লে—কিছুমানে গোসেৱাৰ ব্ৰত লৈ গাইসমূহৰ সৈতে একেলগে বাস কৰিছিল আৰু বিচৰণ কৰিছিল। কিছুমানে পাথৰত পিহি আহাৰ গ্ৰহণ কৰিছিল, আৰু কিছুমানে দাঁতকেই উখলি-মুছলৰ দৰে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। কিছুমানে সূৰ্যকিৰণ ‘পান’ কৰিছিল, কিছুমানে ফেন ‘পান’ কৰিছিল; তেনেদৰে বহু মুনিয়ে মৃগচৰ্যাৰ ব্ৰত লৈ হৰিণৰ সৈতে একেলগে থাকি ঘূৰি ফুৰিছিল।

Verse 58

अश्वत्थफलभक्षाश्व तथा हुदकशायिन: । चीरचर्माम्बरधरास्तथा वल्कलधारिण:,कोई पीपलके फल खाकर रहते, कोई जलमें ही सोते तथा कुछ लोग चीर, वल्कल और मृगचर्म धारण करते थे

বাসুদেৱে ক’লে—কিছুমানে অশ্বত্থ (পিপল) গছৰ ফল খাই জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছিল, কিছুমানে পানীতেই শয়ন কৰিছিল, আৰু কিছুমানে চীৰ, বল্কল আৰু মৃগচর্ম পৰিধান কৰিছিল।

Verse 59

सुदुःखान्‌ नियमांस्तांस्तान्‌ वहतः सुतपोधनान्‌ । पश्यन्‌ मुनीन्‌ बहुविधानू प्रवेष्टमुपचक्रमे,अत्यन्त कष्टसाध्य नियमोंका निर्वाह करते हुए विविध तपस्वी मुनियोंका दर्शन करते हुए मैंने उस महान्‌ आश्रममें प्रवेश करनेका उपक्रम किया

বাসুদেৱে ক’লে—অত্যন্ত দুঃসহ সেই সেই নিয়ম বহন কৰি, তপস্যা আৰু আধ্যাত্মিক ধনেৰে সমৃদ্ধ নানাবিধ মুনিক দর্শন কৰি, মই সেই মহান আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ উদ্যোগী হ’লোঁ।

Verse 60

सुपूजितं देवगणैर्महात्मभि: शिवादिभिर्भारत पुण्यकर्मभि: । रराज तच्चाश्रममण्डलं सदा दिवीव राजन्‌ शशिमण्डलं यथा,भरतवंशी नरेश! महात्मा तथा पुण्यकर्मा शिव आदि देवताओंसे समादृत हो वह आश्रममण्डल सदा ही आकाशगमें चन्द्रमण्डलकी भाँति शोभा पाता था

হে ভৰতবংশীয় ৰাজন! দেৱগণ আৰু শিৱ আদি পুণ্যকৰ্মা মহাত্মাসকলৰ দ্বাৰা অতি পূজিত সেই আশ্ৰম-মণ্ডল সদায় দীপ্তিময় আছিল; আকাশত চন্দ্ৰমণ্ডলৰ দৰে সি সদা জ্যোতিৰ্ময় হৈ উজলি উঠিছিল।

Verse 61

क्रीडन्ति सर्पर्नकुला मृगैर्व्याच्रिश्व मित्रवत्‌ । प्रभावाद्‌ दीप्ततपसां सैनिकर्षान्महात्मनाम्‌,वहाँ तीव्र तपस्यावाले महात्माओंके प्रभाव तथा सांनिध्यसे प्रभावित हो नेवले साँपोंके साथ खेलते थे और व्याप्र मृगोंके साथ मित्रकी भाँति रहते थे

দীপ্ত তপস্যাসম্পন্ন মহাত্মাসকলৰ প্ৰভাৱ আৰু সান্নিধ্যৰ ফলত তাত নেউল সাপৰ সৈতে খেলিছিল, আৰু বনচৰ মৃগ বাঘৰ সৈতে বন্ধুৰ দৰে বাস কৰিছিল।

Verse 62

तत्राश्रमपदे श्रेष्ठे सर्वभूतमनोरमे । सेविते द्विजशार्टूलैवेंदवेदाड़पारगै:,वेद-वेदांगोंके पारंगत विद्वान श्रेष्ठ ब्राह्मण जिसका सेवन करते थे तथा नाना प्रकारके नियमोंद्वारा विख्यात हुए महात्मा महर्षि जिसकी शोभा बढ़ाते थे, समस्त प्राणियोंके लिये मनोरम उस श्रेष्ठ आश्रममें प्रवेश करते ही मैंने जटावल्कलधारी, प्रभावशाली, तेज और तपस्यासे अग्निके समान देदीप्यमान, शान्तस्वभाव और युवावस्थासे सम्पन्न ब्राह्मणशिरोमणि उपमन्युको शिष्योंसे घिरकर बैठा देखा

তাত, সকলো প্ৰাণীৰ বাবে মনোৰম সেই শ্ৰেষ্ঠ আশ্ৰমস্থানত—বেদ আৰু বেদাঙ্গত পাৰদৰ্শী শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলে যাক সেৱা কৰিছিল—মই প্ৰৱেশ কৰিলোঁ।

Verse 63

नानानियमविख्यातैर्षिभि: सुमहात्मभि: । प्रविशन्नेव चापश्यं जटाचीरधरं प्रभुम्‌,वेद-वेदांगोंके पारंगत विद्वान श्रेष्ठ ब्राह्मण जिसका सेवन करते थे तथा नाना प्रकारके नियमोंद्वारा विख्यात हुए महात्मा महर्षि जिसकी शोभा बढ़ाते थे, समस्त प्राणियोंके लिये मनोरम उस श्रेष्ठ आश्रममें प्रवेश करते ही मैंने जटावल्कलधारी, प्रभावशाली, तेज और तपस्यासे अग्निके समान देदीप्यमान, शान्तस्वभाव और युवावस्थासे सम्पन्न ब्राह्मणशिरोमणि उपमन्युको शिष्योंसे घिरकर बैठा देखा

নানাবিধ নিয়মাচৰণে খ্যাত সুমহাত্মা ঋষিসকলৰ দ্বাৰা শোভিত সেই আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰামাত্ৰই মই জটা আৰু বল্কলধাৰী প্ৰভু উপমন্যুক দেখিলোঁ।

Verse 64

तेजसा तपसा चैव दीप्यमानं यथानलम्‌ । शिष्यैरनुगतं शान्तं युवान ब्राह्मणर्षभम्‌,वेद-वेदांगोंके पारंगत विद्वान श्रेष्ठ ब्राह्मण जिसका सेवन करते थे तथा नाना प्रकारके नियमोंद्वारा विख्यात हुए महात्मा महर्षि जिसकी शोभा बढ़ाते थे, समस्त प्राणियोंके लिये मनोरम उस श्रेष्ठ आश्रममें प्रवेश करते ही मैंने जटावल्कलधारी, प्रभावशाली, तेज और तपस्यासे अग्निके समान देदीप्यमान, शान्तस्वभाव और युवावस्थासे सम्पन्न ब्राह्मणशिरोमणि उपमन्युको शिष्योंसे घिरकर बैठा देखा

তেজ আৰু তপস্যাৰে অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত, শান্ত স্বভাৱ, যৌৱনে সমৃদ্ধ, আৰু শিষ্যসকলৰ দ্বাৰা অনুগত সেই ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠক মই দেখিলোঁ।

Verse 65

शिरसा वन्दमानं मामुपमन्युरभाषत,मैंने मस्तक झुकाकर उन्हें प्रणाम किया। मुझे वन्दना करते देख उपमन्यु बोले --पुण्डरीकाक्ष! आपका स्वागत है। आप पूजनीय होकर मेरी पूजा करते हैं और दर्शनीय होकर मेरा दर्शन चाहते हैं, इससे हमलोगोंकी तपस्या सफल हो गयी”

মই মস্তক নত কৰি তেওঁক প্ৰণাম কৰিলোঁ। মোক বন্দনা কৰা দেখি উপমন্যুৱে ক’লে— “পুণ্ডৰীকাক্ষ! স্বাগতম। তুমি পূজ্য হৈও মোক পূজা কৰিছা; তুমি দর্শনীয় হৈও মোৰ দর্শন কামনা কৰিছা। ইয়াৰ দ্বাৰা আমাৰ তপস্যা সফল হ’ল।”

Verse 66

स्वागतं पुण्डरीकाक्ष सफलानि तपांसि नः । यः पूज्य: पूजयसि मां द्रष्टव्यो द्रष्टमिच्छसि,मैंने मस्तक झुकाकर उन्हें प्रणाम किया। मुझे वन्दना करते देख उपमन्यु बोले --पुण्डरीकाक्ष! आपका स्वागत है। आप पूजनीय होकर मेरी पूजा करते हैं और दर्शनीय होकर मेरा दर्शन चाहते हैं, इससे हमलोगोंकी तपस्या सफल हो गयी”

উপমন্যুৱে ক’লে— “পুণ্ডৰীকাক্ষ! স্বাগতম। আজি আমাৰ তপস্যা সফল— তুমি পূজ্য হৈও মোক পূজা কৰিছা; তুমি দর্শনীয় হৈও মোৰ দর্শন কামনা কৰিছা।”

Verse 67

तमहं प्राउ्जलिर्भूत्वा मृगपक्षिष्वथाग्निषु । धर्मे च शिष्यवर्गे च समपृच्छमनामयम्‌,तब मैंने हाथ जोड़कर आश्रमके मृग, पक्षी, अग्निहोत्र, धर्मांचरण तथा शिष्यवर्गका कुशल-समाचार पूछा

তাৰ পাছত মই হাত জোৰ কৰি আশ্ৰমৰ মৃগ-পক্ষী, অগ্নিহোত্ৰ, ধৰ্মাচৰণ আৰু শিষ্যবৰ্গৰ কুশল সুধিলোঁ— সকলো নিৰাময় আছে নে?

Verse 68

ततो मां भगवानाह साम्ना परमवल्गुना । लप्स्यसे तनयं कृष्ण आत्मतुल्यमसंशयम्‌,तब भगवान्‌ उपमन्युने परम मधुर सान्त्वनापूर्ण वाणीमें मुझसे कहा--श्रीकृष्ण/ आप अपने समान पुत्र प्राप्त करेंगे--इसमें संशय नहीं है

তেতিয়া ভগৱান উপমন্যুৱে অতি মধুৰ আৰু সান্ত্বনাময় বাণীৰে মোক ক’লে— “হে কৃষ্ণ! তুমি তোমাৰেই সমান পুত্ৰ লাভ কৰিবা— ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।”

Verse 69

तप: सुमहदास्थाय तोषयेशानमीश्वरम्‌ । इह देव: सपत्नीक: समाक्रीडत्यधोक्षज,अधोक्षज! आप महान्‌ तपका आश्रय लेकर यहाँ सर्वेश्वर भगवान्‌ शिवको संतुष्ट कीजिये। यहाँ महादेवजी अपनी पत्नी भगवती उमाके साथ क्रीड़ा करते हैं

“অধোক্ষজ! মহাতপস্যাৰ আশ্ৰয় লৈ সৰ্বেশ্বৰ ঈশানক সন্তুষ্ট কৰা। ইয়াত দেৱ মহাদেৱে পত্নী (উমা)-সহ ক্ৰীড়া কৰে।”

Verse 70

इह्ैनं दैवतश्रेष्ठं देवा: सर्षिगणा: पुरा । तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च

ইয়াত প্ৰাচীন কালত দেৱসকলে ঋষিগণৰ সৈতে তপ, ব্ৰহ্মচৰ্য, সত্য আৰু দম (ইন্দ্ৰিয়-সংযম) দ্বাৰা এই দৈৱতশ্ৰেষ্ঠক আৰাধনা কৰি পৰম দেৱত্ব লাভ কৰিছিল।

Verse 71

शत्रुनाशक श्रीकृष्ण! आप जिनकी प्रार्थना करते हैं, वे तेज और तपस्याकी निधि अचिन्त्य भगवान्‌ शंकर यहाँ शम आदि शुभभावोंकी सृष्टि और काम आदि अशुभ भावोंका संहार करते हुए देवी पार्वतीके साथ सदा विराजमान रहते हैं

শত্ৰুনাশক শ্ৰীকৃষ্ণ! আপুনি যাঁক প্ৰাৰ্থনা কৰে, সেই তেজ আৰু তপস্যাৰ নিধি, অচিন্ত্য ভগৱান শংকৰ ইয়াত দেৱী পাৰ্বতীৰ সৈতে সদায় বিরাজমান—শম আদি শুভভাবৰ সৃষ্টি কৰে আৰু কাম আদি অশুভ ভাবৰ সংহাৰ কৰে।

Verse 72

शुभाशुभान्वितान्‌ भावान्‌ विसृजन्‌ संक्षिपन्नपि । आस्ते देव्या सदाचिन्त्यो य॑ प्रार्थयसि शत्रुहन्‌,शत्रुनाशक श्रीकृष्ण! आप जिनकी प्रार्थना करते हैं, वे तेज और तपस्याकी निधि अचिन्त्य भगवान्‌ शंकर यहाँ शम आदि शुभभावोंकी सृष्टि और काम आदि अशुभ भावोंका संहार करते हुए देवी पार्वतीके साथ सदा विराजमान रहते हैं

শুভ-অশুভ ভাব কেতিয়াবা বিস্তাৰ কৰি, কেতিয়াবা সংক্ষিপ্ত কৰি নিয়ন্ত্ৰণ কৰি, দেৱীৰ সৈতে সেই সদা অচিন্ত্য প্ৰভু ইয়াত অৱস্থিত। হে শত্রুহন! আপুনি যাঁক প্ৰাৰ্থনা কৰে, সেই তেজ আৰু তপস্যাৰ নিধি ভগৱান শংকৰ শম আদি শুভভাবৰ সৃষ্টি কৰে আৰু কাম আদি অশুভ ভাবক দমন/লয় কৰে।

Verse 73

तोषयित्वा शुभान्‌ कामान्‌ प्राप्तवन्तो जनार्दन । जनार्दन! यहाँ सुरश्रेष्ठ महादेवजीको तपस्या, ब्रह्मचर्य, सत्य और इन्द्रिय-संयमद्दारा संतुष्ट करके पहले कितने ही देवता और महर्षि अपने शुभ मनोरथ प्राप्त कर चुके हैं || ७० ५़्‌ 3 तेजसां तपसां चैव निधि: स भगवानिह,हिरण्यकशिपुर्यो5 भूदू दानवो मेरुकम्पन: । तेन सर्वामरैश्वर्य शर्वात्‌ प्राप्तं समार्बुदम्‌ पहले जो मेरुपर्वतको भी कम्पित कर देनेवाला हिरण्यकशिपु नामक दानव हुआ था, उसने भगवान्‌ शंकरसे एक अर्बुद (दस करोड़) वर्षोतकके लिये सम्पूर्ण देवताओंका एऐश्वर्य प्राप्त किया था

বাসুদেৱে ক’লে—হে জনাৰ্দন! ইয়াত পুৰ্বকালত সুৰশ্ৰেষ্ঠ মহাদেৱক তপ, ব্ৰহ্মচৰ্য, সত্য আৰু ইন্দ্ৰিয়-সংযমেৰে সন্তুষ্ট কৰি বহু দেৱতা আৰু মহর্ষিয়ে নিজৰ শুভ মনোৰথ লাভ কৰিছিল। মেরুকোও কঁপাই তুলিব পৰা হিৰণ্যকশিপু নামৰ দানৱেও শৰ্ব (শিৱ)ৰ পৰা এক অৰ্বুদ—দশ কোটি বছৰ—লৈকে সকলো দেৱতাৰ ঐশ্বৰ্য লাভ কৰিছিল।

Verse 74

तस्यैव पुत्रप्रवरो मन्दारो नाम विश्रुत: । महादेववराच्छक्रं वर्षार्बुदमयोधयत्‌,उसीका श्रेष्ठ पुत्र मन्दार नामसे विख्यात हुआ, जो महादेवजीके वरसे एक अर्बुद वर्षोंतक इन्द्रके साथ युद्ध करता रहा

তেওঁৰেই শ্ৰেষ্ঠ পুত্ৰ ‘মন্দাৰ’ নামে খ্যাত হৈছিল; মহাদেৱৰ বৰপ্ৰভাৱে সি এক অৰ্বুদ বছৰ ধৰি শক্র (ইন্দ্ৰ)ৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিছিল।

Verse 75

विष्णोश्ष॒क्रंं च तद्‌ घोरं वज़ञमाखण्डलस्य च । शीर्ण पुराभवत्‌ तात ग्रहस्याड्रेषु केशव,तात केशव! भगवान्‌ विष्णुका वह भयंकर चक्र तथा इन्द्रका वज्र भी पूर्वकालमें उस ग्रहके अंगोंपर पुराने तिनकोंके समान जीर्ण-शीर्ण-सा हो गया था

বাসুদেৱে ক’লে—তাত কেশৱ! বিষ্ণুৰ সেই ভয়ংকৰ চক্ৰ আৰু আখণ্ডল (ইন্দ্ৰ)-ৰ বজ্ৰো এক সময়ত সেই গ্ৰহৰ অঙ্গত পুৰণি তৃণৰ দৰে জীৰ্ণ-ভগ্ন হৈ পৰিছিল।

Verse 76

यत्‌ तद्‌ भगवता पूर्व दत्त चक्रं तवानघ । जलान्तरचरं हत्वा दैत्यं च बलगर्वितम्‌,निष्पाप श्रीकृष्ण! पूर्वकालमें जलके भीतर रहनेवाले गर्वीले दैत्यको मारकर भगवान्‌ शंकरने आपको जो चक्र प्रदान किया था, उस अग्निके समान तेजस्वी शस्त्रको स्वयं भगवान्‌ वृषध्वजने ही उत्पन्न किया और आपको दिया था, वह अस्त्र अद्भुत तेजसे युक्त एवं दुर्धर्ष है

বাসুদেৱে ক’লে—নিষ্পাপ! জলান্তৰত বিচৰণ কৰা বল-গৰ্বিত দানৱক বধ কৰি ভগৱানে পূৰ্বে তোমাক যি চক্ৰ দিছিল, সেয়া স্বয়ং বৃষধ্বজ (শিৱ)য়ে উৎপন্ন কৰি তোমাক দান কৰিছিল। অগ্নিসদৃশ দীপ্ত সেই অস্ত্ৰ আশ্চৰ্য তেজে সমন্বিত আৰু দুৰ্ধর্ষ।

Verse 77

उत्पादितं वृषाड्केन दीप्तज्वलनसंनिभम्‌ | दत्तं भगवता तुभ्य॑ दुर्धर्ष तेजसाद्भुतम्‌,निष्पाप श्रीकृष्ण! पूर्वकालमें जलके भीतर रहनेवाले गर्वीले दैत्यको मारकर भगवान्‌ शंकरने आपको जो चक्र प्रदान किया था, उस अग्निके समान तेजस्वी शस्त्रको स्वयं भगवान्‌ वृषध्वजने ही उत्पन्न किया और आपको दिया था, वह अस्त्र अद्भुत तेजसे युक्त एवं दुर्धर्ष है

বৃষাঙ্কধাৰী ভগৱান (শিৱ)য়ে তাক উৎপন্ন কৰিলে—প্ৰজ্বলিত অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত। সেই ভগৱানেই তাক তোমাক দান কৰিলে; সেয়া আশ্চৰ্য তেজে সমন্বিত আৰু দুৰ্ধর্ষ।

Verse 78

न शव्यं द्रष्टमन्येन वर्जयित्वा पिनाकिनम्‌ । सुदर्शनं भवत्येवं भवेनोक्तं तदा तु तत्‌,पिनाकपाणि भगवान्‌ शंकरको छोड़कर दूसरा कोई उसको देख नहीं सकता था। उस समय भगवान्‌ शंकरने कहा--“यह अस्त्र सुदर्शन (देखनेमें सुगम) हो जाय।” तभीसे संसारमें उसका सुदर्शन नाम प्रचलित हो गया। तात केशव! ऐसा प्रसिद्ध अस्त्र भी उस ग्रहके अंगोंपर जीर्ण-सा हो गया

পিনাকধাৰী (শিৱ)ক বাদ দি আন কোনোবাই তাক দেখা সম্ভৱ নাছিল। তেতিয়া ভব (শিৱ) ক’লে—“ই সুধৰ্শন হওক।”

Verse 79

सुदर्शनं तदा तस्य लोके नाम प्रतिष्ठितम्‌ । तज्जीर्णमभवत््‌ तात ग्रहस्याड्रेषु केशव,पिनाकपाणि भगवान्‌ शंकरको छोड़कर दूसरा कोई उसको देख नहीं सकता था। उस समय भगवान्‌ शंकरने कहा--“यह अस्त्र सुदर्शन (देखनेमें सुगम) हो जाय।” तभीसे संसारमें उसका सुदर्शन नाम प्रचलित हो गया। तात केशव! ऐसा प्रसिद्ध अस्त्र भी उस ग्रहके अंगोंपर जीर्ण-सा हो गया

তেতিয়া লোকত তাৰ নাম ‘সুধৰ্শন’ বুলি প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল। তথাপি, তাত কেশৱ! সেয়াও সেই গ্ৰহৰ অঙ্গত জীৰ্ণ হৈ পৰিল।

Verse 80

ग्रहस्यथातिबलस्याजड्रे वरदत्तस्य धीमत: । न शस्त्राणि वहन्त्यड्रे चक्रवज्ञशतान्यपि,भगवान्‌ शंकरसे उसको वर मिला था। उस अत्यन्त बलशाली बुद्धिमान ग्रहके अंगमें चक्र और वज्र-जैसे सैकड़ों शस्त्र भी काम नहीं देते थे

বাসুদেৱে ক’লে—শিৱৰ বৰপ্ৰাপ্ত সেই অতিশয় বলবান আৰু বুদ্ধিমান গ্ৰহৰ দেহত চক্ৰ আৰু বজ্ৰৰ দৰে তীক্ষ্ণ শত শত অস্ত্ৰও কাম নকৰিলে; দেৱীয় অনুগ্ৰহে ৰক্ষিত জনৰ বিৰুদ্ধে কেৱল বল আৰু অস্ত্ৰশস্ত্ৰ নিষ্ফল হয়।

Verse 81

अर्द्धमानाश्च विबुधा ग्रहेण सुबलीयसा । शिवदत्तवरान्‌ जष्नुरसुरेन्द्रान सुरा भूशम्‌,जब उस बलवान ग्रहने देवताओंको सताना आरम्भ कर दिया तब देवताओंने भी भगवान्‌ शंकरसे वर पाये हुए उन असुरेन्द्रोंकी बहुत पीटा। (इस प्रकार उनमें दीर्घकालतक युद्ध होता रहा)

বাসুদেৱে ক’লে—অতিশয় বলবান গ্ৰহে যেতিয়া দেৱতাসকলক উৎপীড়ন কৰিবলৈ ধৰিলে, তেতিয়া দেৱতাসকল চাপত পৰিও শিৱৰ বৰপ্ৰাপ্ত অসুৰেন্দ্ৰসকলৰ ওপৰত প্ৰহাৰ কৰি তেওঁলোকক পৰাভূত কৰিলে; এইদৰে তেওঁলোকৰ মাজত দীৰ্ঘকাল যুদ্ধ চলি থাকিল।

Verse 82

तुष्टो विद्युत्प्रभस्यापि त्रिलोकेश्वरतां ददौ | शतं वर्षसहस्राणां सर्वलोकेश्वरो5भवत्‌,इसी तरह विद्युत्प्रभ नामक दैत्यपर भी संतुष्ट होकर रुद्रदेवने उसे तीनों लोकोंका आधिपत्य प्रदान कर दिया। इस प्रकार वह एक लाख वर्षोतक सम्पूर्ण लोकोंका अधीश्वर बना रहा

ৰুদ্ৰদেৱ বিদ্যুৎপ্ৰভ নামৰ দৈত্যৰ ওপৰত সন্তুষ্ট হৈ তাক ত্ৰিলোকৰ অধিপত্য দান কৰিলে; এইদৰে সি এক লক্ষ বছৰলৈকে সমগ্ৰ লোকৰ অধীশ্বৰ হৈ থাকিল।

Verse 83

ममैवानुचरो नित्यं भवितासीति चाब्रवीत्‌ | तथा पुत्रसहस्राणामयुतं च ददौ प्रभु:,भगवानने उसे यह भी वर दिया था कि “तुम मेरे नित्य पार्षद हो जाओगे” साथ ही उन प्रभुने उसे सहस्र अयुत (एक करोड़) पुत्र प्रदान किये

তেওঁ আৰু ক’লে—“তুমি সদায় মোৰেই অনুচৰ (পাৰ্ষদ) হৈ থাকিবা”; লগতে সেই প্ৰভুৱে তাক সহস্ৰৰ অযুত—অৰ্থাৎ এক কোটি—পুত্ৰো দান কৰিলে।

Verse 84

कुशद्वीपं च स ददौ राज्येन भगवानज: । तथा शतमुखो नाम धात्रा सृष्टो महासुर:

অজ (অজন্মা) ভগৱানে তাক ৰাজ্যসহ কুশদ্বীপো দান কৰিলে; আৰু ধাতাই শতমুখ নামৰ এক মহা অসুৰ সৃষ্টি কৰিলে।

Verse 85

त॑ प्राह भगवांस्तुष्ट: कि करोमीति शंकर:,उससे संतुष्ट होकर भगवान्‌ शंकरने पूछा--“बताओ, मैं तुम्हारा कौन-सा मनोरथ पूर्ण करूँ?” तब शतमुखने उनसे कहा--'सुरश्रेष्ठ! मुझे अद्भुत योगशक्ति प्राप्त हो। साथ ही आप मुझे सदा बना रहनेवाला बल प्रदान कीजिये”

তাত সন্তুষ্ট হৈ ভগৱান শংকৰে সুধিলে— “কোৱা, মই তোমাৰ বাবে কি কৰোঁ? তোমাৰ কোন মনোৰথ পূৰ্ণ কৰোঁ?” তেতিয়া শতামুখে ক’লে— “সুৰশ্ৰেষ্ঠ! মোক অদ্ভুত যোগশক্তি দান কৰক; আৰু কেতিয়াও ক্ষয় নোহোৱা শাশ্বত বলো প্ৰদান কৰক।”

Verse 86

त॑ं वै शतमुख: प्राह योगो भवतु मे5द्भुत: । बलं॑ च दैवतश्रेष्ठ शाश्वतं सम्प्रयच्छ मे,उससे संतुष्ट होकर भगवान्‌ शंकरने पूछा--“बताओ, मैं तुम्हारा कौन-सा मनोरथ पूर्ण करूँ?” तब शतमुखने उनसे कहा--'सुरश्रेष्ठ! मुझे अद्भुत योगशक्ति प्राप्त हो। साथ ही आप मुझे सदा बना रहनेवाला बल प्रदान कीजिये”

তেতিয়া শতামুখে ক’লে— “দৈৱতশ্ৰেষ্ঠ! মোৰ অদ্ভুত যোগশক্তি হওক; আৰু মোক শাশ্বত, অক্ষয় বলো প্ৰদান কৰক।”

Verse 87

तथेति भगवानाह तस्य तद्‌ वचन प्रभु: । स्वायम्भुव: क्रतुश्चापि पुत्रार्थम भवत्‌ पुरा,उसकी वह बात सुनकर शक्तिशाली भगवानने “तथास्तु' कहकर उसे स्वीकार कर लिया। इसी तरह पूर्वकालमें स्वयम्भूके पुत्र क्रतुने पुत्र-प्राप्तिके लिये तीन सौ वर्षोतक योगके द्वारा अपने आपको भगवान्‌ शिवके चिन्तनमें लगा रखा था; अतः क्रतुको भी भगवान्‌ शंकरने उन्हींके समान एक हजार पुत्र प्रदान किये

তাৰ কথা শুনি শক্তিমান প্ৰভু ভগৱানে “তথাস্তु” বুলি কৈ অনুগ্ৰহ কৰিলে। এইদৰে প্ৰাচীনকালত স্বয়ম্ভূৰ পুত্ৰ ক্রতুৱেও পুত্ৰলাভৰ বাবে যোগসাধনা কৰি তিনিশ বছৰ ধৰি ভগৱান শিৱৰ ধ্যানত মন স্থিৰ কৰি ৰাখিছিল।

Verse 88

आविश्य योगेनात्मानं त्रीणि वर्षशतान्यपि । तस्य चोपददौ पुत्रान्‌ सहस्न॑ क्रतुसम्मितान्‌,उसकी वह बात सुनकर शक्तिशाली भगवानने “तथास्तु' कहकर उसे स्वीकार कर लिया। इसी तरह पूर्वकालमें स्वयम्भूके पुत्र क्रतुने पुत्र-प्राप्तिके लिये तीन सौ वर्षोतक योगके द्वारा अपने आपको भगवान्‌ शिवके चिन्तनमें लगा रखा था; अतः क्रतुको भी भगवान्‌ शंकरने उन्हींके समान एक हजार पुत्र प्रदान किये

যোগৰ দ্বাৰা আত্মাত প্ৰৱেশ কৰি তেওঁ তিনিশ বছৰ পৰ্যন্ত তাতেই লীন হৈ থাকিল। তাতে প্ৰসন্ন হৈ শংকৰে তেওঁক ক্রতুৰ সমান মহিমাসম্পন্ন এক হাজাৰ পুত্ৰ দান কৰিলে।

Verse 89

योगेश्वरं देवगीतं वेत्थ कृष्ण न संशय: । याज्ञवल्क्य इति ख्यात ऋषि: परमधार्मिक:

বাসুদেৱে ক’লে— “হে কৃষ্ণ! যোগেশ্বৰৰ সেই দেৱগীত তুমি নিঃসন্দেহে জানা। যাজ্ঞবল্ক্য নামে খ্যাত এজন ঋষি আছে— তেওঁ পৰমধাৰ্মিক।”

Verse 90

वेदव्यासश्न योगात्मा पराशरसुतो मुनि:

বাসুদেৱে ক’লে—আৰু বেদব্যাস—যোগাত্মা, পৰাশৰৰ পুত্ৰ মুনি।

Verse 91

सो<5पि शड्करमाराध्य प्राप्तवानतुलं यश: । पराशरजीके पुत्र मुनिवर वेदव्यास तो योगके स्वरूप ही हैं। उन्होंने भी शंकरजीकी आराधना करके वह महान्‌ यश पा लिया, जिसकी कहीं तुलना नहीं है ।। बालखिल्या मघवता ह्ावज्ञाता: पुरा किल

বাসুদেৱে ক’লে—তেওঁও শংকৰক আৰাধনা কৰি অতুল যশ লাভ কৰিছিল। পৰাশৰৰ পুত্ৰ মুনিবৰ বেদব্যাস যোগস্বৰূপ; তেওঁও ভগৱান শিৱক ভক্তিভাৱে উপাসনা কৰি তুলনাহীন মহাকীৰ্তি লাভ কৰিলে। আৰু প্ৰাচীনকালত বালখিল্য ঋষিসকলক মঘৱা (ইন্দ্ৰ) এ অবজ্ঞা কৰিছিল।

Verse 92

तांक्षापि दैवतश्रेष्ठ: प्राह प्रीतो जगत्पति:

তেতিয়া দেৱশ্ৰেষ্ঠ, জগত্পতি, অন্তৰে প্ৰসন্ন হৈ তাকেও ক’লে।

Verse 93

महादेवस्य रोषाच्च आपो नष्टा: पुराभवन्‌,पहलेकी बात है, महादेवजीके रोषसे जल नष्ट हो गया था। तब देवताओंने, जिसके स्वामी रुद्र हैं, उस सप्त कपालयागके द्वारा दूसरा जल प्राप्त किया। इस प्रकार त्रिनेत्रधारी भगवान्‌ शिवके प्रसन्न होनेपर ही भूतलपर जलकी उपलब्धि हुई

প্ৰাচীনকালত মহাদেৱৰ ক্ৰোধত জল নষ্ট হৈছিল। তেতিয়া দেৱসকলে—যাৰ অধিপতি ৰুদ্ৰ—সেই সপ্তকপাল যাগৰ দ্বাৰা আন জল লাভ কৰিলে; এইদৰে ত্ৰিনেত্ৰধাৰী ভগৱান শিৱ প্ৰসন্ন হ’লে তবেই ভূতলত জলের প্ৰাপ্তি হ’ল।

Verse 94

ताक्ष सप्तकपालेन देवैरन्या: प्रवर्तिता: । ततः पानीयमभवत्‌ प्रसन्ने >यम्बके भुवि,पहलेकी बात है, महादेवजीके रोषसे जल नष्ट हो गया था। तब देवताओंने, जिसके स्वामी रुद्र हैं, उस सप्त कपालयागके द्वारा दूसरा जल प्राप्त किया। इस प्रकार त्रिनेत्रधारी भगवान्‌ शिवके प्रसन्न होनेपर ही भूतलपर जलकी उपलब्धि हुई

দেৱসকলে সপ্তকপাল যাগেৰে আন জল প্ৰৱৰ্তিত কৰিলে; তাৰ পিছত ত্ৰ্যম্বক (ত্ৰিনেত্ৰধাৰী) প্ৰসন্ন হ’লে ভূতলত পানীয় জল উপলব্ধ হ’ল।

Verse 95

अन्रेर्भार्यापि भर्तां संत्यज्य ब्रह्म॒वादिनी । नाहं तस्य मुनेर्भूयो वशगा स्यां कथंचन

বাসুদেৱে ক’লে—‘ব্ৰহ্মবাদিনী অনৃৰ পত্নীয়েও স্বামীক ত্যাগ কৰিছিল। সেয়ে মই পুনৰ কেতিয়াও, কোনো প্ৰকাৰেই, সেই মুনিৰ বশত নপৰোঁ।’

Verse 96

निराहारा भयादवत्रेस्त्रीणि वर्षशतान्यपि

বাসুদেৱে ক’লে—‘ভয়ৰ কাৰণে তাই অনাহাৰে থাকিল—শত শত বছৰলৈকে।’

Verse 97

तामब्रवीद्धसन्‌ देवो भविता वै सुतस्तव,तब महादेवजीने उनसे हँसते हुए कहा--'देवि! मेरी कृपासे केवल यज्ञसम्बन्धी चरुका द्रव पीनेमात्रसे तुम्हें पतिके सहयोगके बिना ही एक पुत्र प्राप्त होगा--इसमें संशय नहीं है। वह तुम्हारे वंशमें तुम्हारे ही नामसे इच्छानुसार ख्याति प्राप्त करेगा"

হাঁহি মাৰি দেৱতাই তাক ক’লে—‘দেৱি! তোমাৰ নিশ্চয়েই পুত্ৰ জন্মিব। মোৰ কৃপাৰে যজ্ঞ-সম্পৰ্কীয় চৰুৰ দ্ৰৱ কেৱল পান কৰিলেই, স্বামীৰ সহায়তা নথাকিলেও, তুমি পুত্ৰ লাভ কৰিবা—ইয়াত সন্দেহ নাই। আৰু সি তোমাৰ বংশত তোমাৰেই নাম লৈ, ইচ্ছামতে, খ্যাতি লাভ কৰিব।’

Verse 98

विना भर्त्रां च रुद्रेण भविष्यति न संशय: । वंशे तवैव नाम्ना तु ख्यातिं यास्यति चेप्सिताम्‌,तब महादेवजीने उनसे हँसते हुए कहा--'देवि! मेरी कृपासे केवल यज्ञसम्बन्धी चरुका द्रव पीनेमात्रसे तुम्हें पतिके सहयोगके बिना ही एक पुत्र प्राप्त होगा--इसमें संशय नहीं है। वह तुम्हारे वंशमें तुम्हारे ही नामसे इच्छानुसार ख्याति प्राप्त करेगा"

বাসুদেৱে ক’লে—‘স্বামী নথাকিলেও—ৰুদ্ৰৰ শক্তিৰে—ই নিশ্চয় ঘটিব; সন্দেহ নাই। তোমাৰ বংশতেই সেই পুত্ৰ তোমাৰ নামৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ, ইচ্ছিত খ্যাতি লাভ কৰিব।’

Verse 99

विकर्णश्व महादेवं तथा भक्तसुखावहम्‌ | प्रसाद्य भगवान्‌ सिद्धि प्राप्तवान्‌ मधुसूदन,मधुसूदन! ऐश्वर्यशाली विकर्णने भक्तसुखदायक महादेवजीको प्रसन्न करके मनोवांछित सिद्धि प्राप्त की थी

বাসুদেৱে ক’লে—‘সেইদৰে বিকৰ্ণেও ভক্তসুখদায়ক ভগৱান মহাদেৱক প্ৰসন্ন কৰি, মনঃকাঙ্ক্ষিত সিদ্ধি লাভ কৰিছিল। হে মধুসূদন! ইয়াৰ পৰা বুজা যায়—শিৱৰ প্ৰতি সত্য ভক্তি আৰু শ্ৰদ্ধাপূৰ্ণ উপাসনাই সফলতা দান কৰে।’

Verse 100

शाकल्य: संशितात्मा वै नववर्षशतान्यपि । आराधयामास भवं मनोयज्ञेन केशव,केशव! शाकल्य ऋषिके मनमें सदा संशय बना रहता था। उन्होंने मनोमय यज्ञ (ध्यान)-के द्वारा भगवान्‌ शिवकी नौ सौ वर्षोतक आराधना की

বাসুদেৱে ক’লে—হে কেশৱ! সংযতচিত্ত, দৃঢ়সংকল্প ঋষি শাকল্যই মনোযজ্ঞ (অন্তৰ্যাগ/ধ্যান)ৰ দ্বাৰা ভৱ (শিৱ)ক আৰাধনা কৰিছিল; আৰু তেওঁ ন’শ বছৰ ধৰি সেই ভক্তি অবিচলভাৱে পালন কৰিছিল।

Verse 101

त॑ चाह भगवांस्तुष्टो ग्रन्थकारो भविष्यसि । वत्साक्षया च ते कीर्तिस्त्रिलोक्ये वै भविष्यति,तब उनसे भी संतुष्ट होकर भगवान्‌ शंकरने कहा--“वत्स! तुम ग्रन्थकार होओगे तथा तीनों लोकोंमें तुम्हारी अक्षय कीर्ति फैल जायगी

তেওঁত সন্তুষ্ট হৈ ভগৱানে ক’লে—“বৎস! তুমি গ্ৰন্থকাৰ হ’বা; আৰু তোমাৰ কীৰ্তি ত্ৰিলোকত অক্ষয় হৈ বিস্তাৰ পাব।”

Verse 102

अक्षयं च कुल ते<स्तु महर्षिभिरलंकृतम्‌ । भविष्यति द्विजश्रेष्ठ: सूत्रकर्ता सुतस्तव,“तुम्हारा कुल अक्षय एवं महर्षियोंसे अलंकृत होगा। तुम्हारा पुत्र एक श्रेष्ठ ब्राह्मण एवं सूत्रकार होगा'

“তোমাৰ কুল অক্ষয় হওক আৰু মহর্ষিসকলৰ দ্বাৰা অলংকৃত হওক। তোমাৰ পুত্ৰ দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ হ’ব আৰু সূত্ৰকাৰ (সূত্ৰৰচয়িতা) হ’ব।”

Verse 103

सावर्णिश्वापि विख्यात ऋषिरासीत्‌ कृते युगे । इह तेन तपस्तप्तं षष्टिवर्षशतान्यथ,सत्ययुगमें सावर्णिनामसे विख्यात एक ऋषि थे। उन्होंने यहाँ आकर छ: हजार वर्षोतक तपस्या की

বাসুদেৱে ক’লে—কৃত (সত্য) যুগত ‘সাৱৰ্ণি’ নামৰ এজন বিখ্যাত ঋষিও আছিল। তেওঁ এই স্থানলৈ আহি ছয় হাজাৰ বছৰ ধৰি কঠোৰ তপস্যা কৰিছিল।

Verse 104

तमाह भगवान्‌ रुद्र: साक्षात्‌ तुष्टोडस्मि तेडनघ । ग्रन्थकूल्लोकविख्यातो भवितास्यजरामर:,तब भगवान्‌ रुद्रने उन्हें साक्षात्‌ दर्शन देकर कहा--“अनघ! मैं तुमपर बहुत संतुष्ट हूँ। तुम विश्वविख्यात ग्रन्थकार और अजर-अमर होओगे”

তেতিয়া ভগৱান ৰুদ্ৰ সাক്ഷাৎ প্ৰকট হৈ ক’লে—“অনঘ! মই তোমাৰ ওপৰত অতি প্ৰসন্ন। তুমি লোকবিখ্যাত গ্ৰন্থকাৰ হ’বা, আৰু অজৰ-অমৰ হ’বা।”

Verse 105

शक्रेण तु पुरा देवो वाराणस्यां जनार्दन । आराधितो<भूद्‌ भक्तेन दिग्वासा भस्मगुण्ठित:

প্ৰাচীনকালত বাৰাণসীত শক্ৰে ভক্তিভাৱে জনাৰ্দনক আৰাধনা কৰিছিল; তেওঁ দিগম্বৰ তপস্বীৰ ৰূপে, দেহত ভস্ম লেপি আৱৃত হৈ প্ৰকাশ পাইছিল।

Verse 106

नारदेन तु भक्त्यासौ भव आराधित: पुरा,गीतेन वादितव्येन नित्यं मामनुयास्यसि । देवर्षि नारदने भी पहले भक्तिभावसे भगवान्‌ शंकरकी आराधना की थी। इससे संतुष्ट होकर गुरुस्वरूप देवगुरु महादेवजीने उन्हें यह वरदान दिया कि “तेज, तप और कीर्तिमें कोई तुम्हारी समता करनेवाला नहीं होगा। तुम गीत और वीणावादनके द्वारा सदा मेरा अनुसरण करोगे'

প্ৰাচীনকালত দেৱৰ্ষি নাৰদে ভক্তিভাৱে ভব (শিৱ)-ক আৰাধনা কৰিছিল। সেই ভক্তিত প্ৰসন্ন হৈ ভব বৰ দিলে—“গীত আৰু বাদ্যবাদনৰ দ্বাৰা তুমি সদায় মোৰ অনুসৰণ কৰি মোৰ গৌৰৱ ঘোষণা কৰিবা।”

Verse 107

तस्य तुष्टो महादेवो जगौ देवगुरुगगुरु: । तेजसा तपसा कीर्त्या त्वत्ममो न भविष्यति

তেওঁত প্ৰসন্ন হৈ দেৱগুৰুৰো গুৰু মহাদেৱে ক’লে—“তেজ, তপস্যা আৰু কীৰ্তিত তোমাৰ সমান কোনো নহ’ব।”

Verse 108

मयापि च यथा दृष्टो देवदेव: पुरा विभो

হে বিভো! যিদৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে, তেনেদৰেই মইও প্ৰাচীনকালত দেৱদেৱক দৰ্শন কৰিছিলোঁ।

Verse 109

यदर्थ च मया देव: प्रयतेन तथा विभो

হে বিভো! যি উদ্দেশ্যে মই প্ৰচেষ্টাৰে দেৱক অন্বেষণ কৰিছিলোঁ, সেই উদ্দেশ্য সিদ্ধ হৈছে।

Verse 110

यदवाप्तं॑ च मे पूर्व देवदेवान्महेश्वरात्‌

আৰু দেৱদেৱ মহেশ্বৰ—মহান প্ৰভু—ৰ পৰা মই পূৰ্বে যি লাভ কৰিছিলোঁ, সেইটোকেই এতিয়া মই যথাৰ্থভাৱে প্ৰমাণৰূপে বৰ্ণনা কৰিছোঁ।

Verse 111

पुरा कृतयुगे तात ऋषिरासीन्महायशा:

পুৰাতন কালত, কৃতযুগত, হে তাত, এজন মহাযশস্বী ঋষি আছিল।

Verse 112

तस्याहमभवं पुत्रो धौम्यश्चापि ममानुज:,उन्हींका मैं पुत्र हूँ। मेरे छोटे भाईका नाम धौम्य है। माधव! किसी समय मैं धौम्यके साथ खेलता हुआ पवित्रात्मा मुनियोंके आश्रमपर आया

মই তেওঁৰ পুত্ৰ আছিলোঁ, আৰু ধৌম্য মোৰ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতা আছিল।

Verse 113

कस्यचित्‌ त्वथ कालस्य धौम्येन सह माधव । आगच्छमाश्रमं क्रडिन्‌ मुनीनां भावितात्मनाम्‌,उन्हींका मैं पुत्र हूँ। मेरे छोटे भाईका नाम धौम्य है। माधव! किसी समय मैं धौम्यके साथ खेलता हुआ पवित्रात्मा मुनियोंके आश्रमपर आया

এটা সময়ত, হে মাধৱ, ধৌম্যৰ সৈতে খেলি খেলি মই ভাবিতাত্মা মুনিসকলৰ আশ্ৰমলৈ আহি পালোঁ।

Verse 114

तत्रापि च मया दृष्टा दुह्ममाना पयस्विनी । लक्षितं च मया क्षीरं स्वादुतो हमृतोपमम्‌,वहाँ मैंने देखा, एक दुधारू गाय दुही जा रही थी। वहीं मैंने दूध देखा, जो स्वादमें अमृतके समान होता है

তাতো মই এটা দুধাৰু গাই দোহা হোৱা দেখিলোঁ; আৰু সেই দুধো লক্ষ্য কৰিলোঁ—স্বাদত অমৃতসম।

Verse 115

ततो&5हमन्रुवं बाल्याज्जननीमात्मनस्तथा । क्षीरोदनसमायुक्त भोजन हि प्रयच्छ मे,तब मैंने बालस्वभाववश अपनी मातासे कहा--“माँ! मुझे खानेके लिये दूध-भात दो”

তেতিয়া শিশুসুলভ স্বভাৱবশে মই মোৰ মাতৃক ক’লোঁ— “আই! মোক খাবলৈ গাখীৰ-ভাত দিয়া।”

Verse 116

अभावाच्चैव दुग्धस्य दु:खिता जननी तदा । ततः पिष्टं समालोड्य तोयेन सह माधव

বাসুদেৱে ক’লে— “দুধ নথকাৰ বাবে তেতিয়া মাতৃ দুখিত হ’ল। তাৰ পাছত, হে মাধৱ, তেওঁ পানীৰ সৈতে ময়দা ভালকৈ গুলি ল’লে।”

Verse 117

अथ गव्यं पयस्तात कदाचित्‌ प्राशितं मया,तात! उसके पहले एक दिन मैंने गायका दूध पीया था। पिताजी यज्ञके समय एक बड़े भारी धनी कुटुम्बीके घर मुझे ले गये थे। वहाँ दिव्य सुरभी गाय दूध दे रही थी

বাসুদেৱে ক’লে— “বৎস! ইয়াৰ আগতে এদিন মই গাইৰ দুধ পান কৰিছিলোঁ।”

Verse 118

पित्राहं यज्ञकाले हि नीतो ज्ञातिकुलं महत्‌ । तत्र सा क्षरते देवी दिव्या गौ: सुरनन्दिनी,तात! उसके पहले एक दिन मैंने गायका दूध पीया था। पिताजी यज्ञके समय एक बड़े भारी धनी कुटुम्बीके घर मुझे ले गये थे। वहाँ दिव्य सुरभी गाय दूध दे रही थी

বাসুদেৱে ক’লে— “যজ্ঞকালত পিতাই মোক আমাৰ জ্ঞাতিকুলৰ এক মহৎ গৃহলৈ লৈ গৈছিল। তাত দেৱতাক আনন্দ দিয়া সেই দিব্য গাই—সুৰনন্দিনী সুৰভী—দুধ ঝৰাই আছিল।”

Verse 119

तस्याहं तत्‌ पय: पीत्वा रसेन हमृतोपमम्‌ । ज्ञात्वा क्षीरगुणांश्नैव उपलभ्य हि सम्भवम्‌,उस अमृतके समान स्वादिष्ट दूधको पीकर मैं यह जान गया था कि दूधका स्वाद कैसा होता है और उसकी उपलब्धि किस प्रकार होती है

বাসুদেৱে ক’লে— “অমৃতসম ৰসাল সেই দুধ পান কৰি মই বুজিলোঁ দুধৰ গুণ কেনেকুৱা আৰু সেয়া কেনেদৰে লাভ হয়।”

Verse 120

स च पिष्टरसस्तात न मे प्रीतिमुपावहत्‌ । ततो5हमन्रुवं बाल्याज्जननीमात्मनस्तदा

প্ৰিয়, সেই পিষ্ট-ৰস সদৃশ আহাৰে মোক সন্তুষ্টি নেদিলে। সেয়ে মই বাল্যভাবতেই তেতিয়া নিজৰ জননীক ক’লোঁ।

Verse 121

तात! इसीलिये वह आटेका रस मुझे प्रिय नहीं लगा; अतः मैंने बालस्वभाववश ही अपनी मातासे कहा-- ।। नेंदं क्षीरोदनं मातर्यत्‌ त्वं मे दत्तवत्यसि । ततो मामब्रवीन्माता दुःखशोकसमन्विता,वने निवसतां नित्यं कन्दमूलफलाशिनाम्‌ | “माँ! तुमने मुझे जो दिया है, यह दूध-भात नहीं है।” माधव! तब मेरी माता दुःख और शोकमें मग्न हो पुत्रस्नेहतहश मुझे हृदयसे लगाकर मेरा मस्तक सूँघती हुई मुझसे बोली --ेटा! जो सदा वनमें रहकर कन्द, मूल और फल खाकर निर्वाह करते हैं, उन पवित्र अन्तः:करणवाले मुनियोंको भला दूध-भात कहाँसे मिल सकता है?

প্ৰিয়, সেই কাৰণেই সেই মোটা পিষ্ট-ৰসৰ স্বাদ মোৰ ভাল নালাগিল। বাল্যসুলভ নিৰ্দোষতাৰে মই মোৰ মাক ক’লোঁ— “মা, তুমি মোক যি দিছা, সেয়া ক্ষীৰোদন (দুধ-ভাত) নহয়।” তেতিয়া দুঃখ-শোকে আচ্ছন্ন মোৰ মা, মাতৃস্নেহে মোক আঁকোৱালি লৈ, মোৰ মূৰ ঘ্ৰাণ কৰি ক’লে— “বৎস, যিসকল মুনি সদায় অৰণ্যত বাস কৰি কন্দ, মূল আৰু ফল খাই জীৱন ধাৰে, সেই ভাৱিতাত্মা মুনিসকলৰ দুধ-ভাত ক’ৰ পৰা আহিব?”

Verse 122

पुत्रस्नेहात्‌ परिष्वज्य मूर्थ्नि चाप्राय माधव । कुतः क्षीरोदनं वत्स मुनीनां भावितात्मनाम्‌

হে মাধৱ, পুত্ৰস্নেহে মোক আঁকোৱালি লৈ মূৰত চুমা দি (মা ক’লে)— “বৎস, ভাৱিতাত্ম মুনিসকলৰ দুধ-ভাত ক’ৰ পৰা?”

Verse 123

आस्थितानां नदीं दिव्यां वालखिल्यैनिषेविताम्‌

সেয়া এক দিব্য নদী—যাৰ আশ্ৰয় লৈ স্থিৰনিষ্ঠ তপস্বীসকল অৱস্থান কৰে—আৰু যি বালখিল্য মুনিসকলৰ দ্বাৰা সেবিত।

Verse 124

कुतः क्षीरं वनस्थानां मुनीनां गिरिवासिनाम्‌ | “जो बालखिल्योंद्वारा सेवित दिव्य नदी गंगाका सहारा लिये बैठे हैं, पर्वतों और वनोंमें रहनेवाले उन मुनियोंको दूध कहाँसे मिलेगा? || १२३ $ ।। पावनानां वनाशानां वनाश्रमनिवासिनाम्‌

অৰণ্যত থকা, পৰ্বতবাসী সেই মুনিসকলক দুধ ক’ৰ পৰা মিলিব? তেওঁলোক পাৱন, বনজ আহাৰত নিৰ্ভৰশীল, আৰু বনাশ্ৰমত বাস কৰে।

Verse 125

नास्ति पुत्र पयो5रण्ये सुरभीगोत्रवर्जिते,“बेटा! यहाँ सुरभी गायकी कोई संतान नहीं है, अतः इस जंगलमें दूधका सर्वधा अभाव है। नदी, कन्दरा, पर्वत और नाना प्रकारके तीर्थोमें तपस्यापूर्वक जपमें तत्पर रहनेवाले हम ऋषि-मुनियोंके भगवान्‌ शंकर ही परम आश्रय हैं

বাসুদেৱে ক’লে—“বৎস! এই অৰণ্য সুৰভী-বংশশূন্য; সেয়ে ইয়াত দুধ একেবাৰে নাই—ইয়াত গাই নাই। সুতৰাং নদী, গুহা, পৰ্বত আৰু নানাবিধ তীৰ্থত তপস্যা আৰু জপত নিৰত থকা আমি ঋষি-মুনিসকলৰ পৰম আশ্ৰয় একমাত্ৰ ভগৱান শংকৰ।”

Verse 126

नदीगदह्दरशैलेषु तीर्थेषु विविधेषु च । तपसा जप्यनित्यानां शिवो न: परमा गति:,“बेटा! यहाँ सुरभी गायकी कोई संतान नहीं है, अतः इस जंगलमें दूधका सर्वधा अभाव है। नदी, कन्दरा, पर्वत और नाना प्रकारके तीर्थोमें तपस्यापूर्वक जपमें तत्पर रहनेवाले हम ऋषि-मुनियोंके भगवान्‌ शंकर ही परम आश्रय हैं

নদী, গুহা, পৰ্বত-গহ্বৰ আৰু নানাবিধ তীৰ্থত তপস্যা আৰু জপত নিত্য নিৰত থকা আমি তপস্বীসকলৰ পৰম গতি আৰু পৰম আশ্ৰয় শিৱেই।

Verse 127

अप्रसाद्य विरूपाक्षं वरदं स्थाणुमव्ययम्‌ । कुत: क्षीरोदनं वत्स सुखानि वसनानि च,“वत्स! जो सबको वर देनेवाले, नित्य स्थिर रहनेवाले और अविनाशी ईश्वर हैं, उन भगवान्‌ विरूपाक्षको प्रसन्न किये बिना दूध-भात और सुखदायक वस्त्र कैसे मिल सकते हैं?

বৎস! বৰদাতা, নিত্য স্থিৰ আৰু অবিনাশী ভগৱান বিরূপাক্ষক প্ৰসন্ন নকৰিলে দুধ-ভাত, সুখ-সম্ভোগ আৰু উত্তম বস্ত্ৰ ক’ৰ পৰা পাবা?

Verse 128

त॑ प्रपद्य सदा वत्स सर्वभावेन शड्करम्‌ | तत्प्रसादाच्च कामेभ्य: फल प्राप्स्यसि पुत्रक,“बेटा! सदा सर्वतोभावसे उन्हीं भगवान्‌ शंकरकी शरण लेकर उनकी कृपासे ही इच्छानुसार फल पा सकोगे'

বৎস! সৰ্বভাবৰে সদায় শংকৰৰ শৰণ লোৱা; তেওঁৰ প্ৰসাদে তুমি ইচ্ছিত ফল লাভ কৰিবা।

Verse 129

जनन्यास्तद्‌ वच: श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन्‌ प्राउजलि: प्रणतो भूत्वा इृदमम्बामचोदयम्‌,शत्रुसूदन! जननीकी वह बात सुनकर उसी समय मैंने उनके चरणोंमें प्रणाम किया और हाथ जोड़कर माताजीसे यह पूछा--

জননীৰ সেই বাক্য শুনি সেই মুহূৰ্তৰ পৰাই, হে শত্রুহন, মই কৰযোৰে নত হ’লোঁ। তেওঁৰ চৰণত প্ৰণাম কৰি শ্ৰদ্ধাৰে মাতৃক সুধিলোঁ—ধৰ্মৰ পথ মোক নিৰ্দেশ কৰক।

Verse 130

को5यमम्ब महादेव: स कथं च प्रसीदति । कुत्र वा वसते देवो द्रष्टव्यो वा कथठचन,“अम्व! ये महादेवजी कौन हैं? और कैसे प्रसन्न होते हैं? वे शिव देवता कहाँ रहते हैं और कैसे उनका दर्शन किया जा सकता है?

বাসুদেৱে ক’লে—“মা! এই মহাদেৱ কোন? কোন উপায়ে তেওঁ প্ৰসন্ন হয়? সেই দেৱ ক’ত বাস কৰে, আৰু কোনো প্ৰকাৰে কি তেওঁৰ দৰ্শন লাভ কৰিব পাৰি?”

Verse 131

तुष्यते वा कथं शर्वो रूपं॑ तस्य च कीदृशम्‌ । कथं ज्ञेय: प्रसन्नो वा दर्शयेज्जननि मम,मेरी माँ! यह बताओ कि शिवजीका रूप कैसा है? वे कैसे संतुष्ट होते हैं? उन्हें किस तरह जाना जाय अथवा वे कैसे प्रसन्न होकर मुझे दर्शन दे सकते हैं?”

বাসুদেৱে ক’লে—“মা! শৰ্ব (শিৱ) কেনেকৈ তুষ্ট হয়, আৰু তেওঁৰ ৰূপ কেনেকুৱা? কোন উপায়ে তেওঁক সত্যকৈ জানিব পাৰি? নতুবা প্ৰসন্ন হৈ তেওঁ মোক কেনেকৈ দৰ্শন দিব পাৰে?”

Verse 132

एवमुक्ता तदा कृष्ण माता मे सुतवत्सला । मूर्थन्याप्राय गोविन्द सबाष्पाकुललोचना,सच्चिदानन्दस्वरूप गोविन्द! सुरश्रेष्ठ मधुसूदन! मेरे इस प्रकार पूछनेपर मेरी पुत्रवत्सला माताके नेत्रोंमें आँसू भर आये। वह मेरा मस्तक सूँघकर मेरे सभी अज्जोंपर हाथ फेरने लगी और कुछ दीन-सी होकर यों बोली

মই এনেদৰে ক’তেই, গোবিন্দ, পুত্ৰস্নেহে ভৰা মোৰ মাতৃ অশ্ৰুত বিহ্বল হৈ পৰিল। তেওঁ মোৰ মূৰ ওচৰলৈ আহি স্নেহেৰে তাক ঘ্ৰাণ কৰিলে আৰু অশ্ৰুভৰা চকুৰে মোৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গত হাত বুলাই দিলে।

Verse 133

प्रमार्जन्ती च गात्राणि मम वै मधुसूदन । दैन्यमालम्ब्य जननी इदमाह सुरोत्तम,सच्चिदानन्दस्वरूप गोविन्द! सुरश्रेष्ठ मधुसूदन! मेरे इस प्रकार पूछनेपर मेरी पुत्रवत्सला माताके नेत्रोंमें आँसू भर आये। वह मेरा मस्तक सूँघकर मेरे सभी अज्जोंपर हाथ फेरने लगी और कुछ दीन-सी होकर यों बोली

হে মধুসূদন, মোৰ মাতৃয়ে মোৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ স্নেহেৰে মচি-মচি, দীনভাৱ আশ্ৰয় কৰি—হে সুৰোত্তম—মোক এইদৰে ক’লে।

Verse 134

अम्बोवाच दुर्विज्ञेयो महादेवो दुराधारो दुरन्तक: । दुराबाधश्र दुर्ग्राह्मो दुर्दुश्यो हकृतात्मभि:,माताने कहा--जिन्होंने अपने मनको वशमें नहीं किया है, ऐसे लोगोंके लिये महादेवजीका ज्ञान होना बहुत कठिन है। उनका मनसे धारण करनेमें आना मुश्किल है। उनकी प्राप्तिके मार्ममें बड़े-बड़े विध्न हैं। दुस्तर बाधाएँ हैं। उनका ग्रहण और दर्शन होना भी अत्यन्त कठिन है

অম্বাই ক’লে—“মহাদেৱক বুজা অতি দুষ্কৰ। মনত ধাৰণ কৰাও কঠিন, আৰু তেওঁৰ প্ৰাপ্তিৰ পথ ভয়ংকৰ বিঘ্নেৰে ভৰা। যিসকলে আত্মসংযম সাধা নাই, তেওঁলোকৰ বাবে তেওঁ অগম্য—গ্ৰহণ কৰাও কঠিন, দৰ্শনো দুষ্প্ৰাপ্য।”

Verse 135

यस्य रूपाण्यनेकानि प्रवदन्ति मनीषिण: । स्थानानि च विचित्राणि प्रसादाक्षाप्पनेकश:,मनीषी पुरुष कहते हैं कि भगवान्‌ शंकरके अनेक रूप हैं। उनके रहनेके विचित्र स्थान हैं और उनका कृपाप्रसाद भी अनेक रूपोंमें प्रकट होता है

মনীষীসকলে কয় যে ভগৱান শংকৰৰ বহু ৰূপ আছে। তেওঁৰ নিবাসস্থানো আশ্চৰ্য আৰু বিচিত্ৰ, আৰু তেওঁৰ কৃপাপ্ৰসাদো নানাভাৱে প্ৰকাশ পায়।

Verse 136

को हि तत्त्वेन तद्‌ वेद ईशस्य चरितं शुभम्‌ । कृतवान्‌ यानि रूपाणि देवदेव: पुरा किल | क्रीडते च तथा शर्व: प्रसीदति यथा च वै,पूर्वकालमें देवाधिदेव महादेवने जो-जो रूप धारण किये हैं, ईश्वरके उस शुभ चरित्रको कौन यथार्थरूपसे जानता है? वे कैसे क्रीडा करते हैं और किस तरह प्रसन्न होते हैं? यह कौन समझ सकता है

পূৰ্বকালত দেৱাদিদেৱ মহাদেৱে যি যি ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল, ঈশ্বৰৰ সেই শুভ চৰিত্ৰ তত্ত্বত কোনে জানিব পাৰে? শৰ্ব কেনেকৈ লীলা কৰে আৰু কেনেদৰে প্ৰসন্ন হয়—সেয়া কোনে বুজিব পাৰে?

Verse 137

हृदिस्थ: सर्वभूतानां विश्वरूपो महेश्वर: । भक्तानामनुकम्पार्थ दर्शनं च यथाश्रुतम्‌

যাৰ ৰূপ সমগ্ৰ বিশ্ব, সেই মহেশ্বৰ সকলো ভূতৰ হৃদয়ত অধিষ্ঠিত। ভক্তসকলৰ প্ৰতি অনুকম্পাৰ্থে তেওঁ দৰ্শন দিয়ে—যেনেকৈ শ্রুতি-পরম্পৰাত শোনা যায়।

Verse 138

कृतवान्‌ यानि रूपाणि कथितानि दिवौकसै:,वत्स! उन्होंने ब्राह्मणोंपर अनुग्रह करनेके लिये देवताओंद्वारा कथित जो-जो रूप ग्रहण किये हैं, उन्हें संक्षेपसे सुनो। वत्स! तुम मुझसे जो कुछ पूछ रहे हो, वे सारी बातें मैं तुम्हें बताऊँगी

বৎস! দেৱতাসকলে কোৱা মতে তেওঁ ধাৰণ কৰা যি যি ৰূপ, সেয়া সংক্ষেপে শুনা।

Verse 139

अनुग्रहर्थ विप्राणां शूणु वत्स समासत: । तानि ते कीर्तयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि,वत्स! उन्होंने ब्राह्मणोंपर अनुग्रह करनेके लिये देवताओंद्वारा कथित जो-जो रूप ग्रहण किये हैं, उन्हें संक्षेपसे सुनो। वत्स! तुम मुझसे जो कुछ पूछ रहे हो, वे सारी बातें मैं तुम्हें बताऊँगी

বৎস! বিপ্ৰসকলৰ ওপৰত অনুগ্ৰহ কৰিবলৈ দেৱতাসকলে কোৱা সেই ৰূপসমূহ সংক্ষেপে শুনা। তুমি মোক যি যি সুধিছা, সেই সকলো কথা মই তোমাক ক’ম।

Verse 140

अम्बोवाच ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्राणां रुद्रादित्याश्विनामपि । विश्वेषामपि देवानां वपुर्धारयते भव:,ऐसा कहकर माता फिर कहने लगी--भगवान्‌ शिव ब्रह्मा, विष्णु, इन्द्र, रुद्र, आदित्य, अश्विनीकुमार तथा सम्पूर्ण देवताओंका शरीर धारण करते हैं

অম্বাই ক’লে—ভৱ (শিৱ) ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, সুৰেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰ, ৰুদ্ৰসকল, আদিত্যসকল, অশ্বিনী-কুমাৰদ্বয় আৰু সমগ্ৰ দেৱতাসকলৰো দেহ ধাৰণ কৰে।

Verse 141

नराणां देवनारीणां तथा प्रेतपिशाचयो: । किरातशबराणां च जलजानामनेकश:

বাসুদেৱে ক’লে—মানৱৰ মাজত, দেৱনাৰীৰ মাজত, তদ্ৰূপ প্ৰেত-পিশাচৰ মাজত; কিৰাত-শবৰসকলৰ মাজতো; আৰু জলত জন্ম লোৱা নানাবিধ জীৱৰ মাজতো (এই তত্ত্ব সৰ্বত্ৰ দেখা যায়)।

Verse 142

कूर्मो मत्स्यस्तथा शड्ख: प्रवालाड्कुरभूषण:,कूर्म, मत्स्य, शंख, नये-नये पल्‍लवोंके अंकुरसे सुशोभित होनेवाले वसंत आदिके रूपोंमें भी वे ही प्रकट होते हैं। वे महादेवजी यक्ष, राक्षस, सर्प, दैत्य, दानव और पातालवासियोंका भी रूप धारण करते हैं

বাসুদেৱে ক’লে—তেওঁ কূৰ্ম, মৎস্য আৰু শঙ্খৰূপেও প্ৰকাশ পায়—প্ৰৱালসদৃশ অংকুৰে ভূষিত। বসন্ত আদি ঋতুৰ নিত্য-নতুন ৰূপত, নব পল্লৱে শোভিত হৈ, তেওঁৱেই দেখা দিয়ে। সেই মহাপ্ৰভুৱে যক্ষ, ৰাক্ষস, সৰ্প, দৈত্য, দানৱ আৰু পাতালবাসীৰো ৰূপ ধাৰণ কৰে।

Verse 143

यक्षराक्षससर्पाणां दैत्यदानवयोरपि । वपुर्धारयते देवो भूयश्व विलवासिनाम्‌,कूर्म, मत्स्य, शंख, नये-नये पल्‍लवोंके अंकुरसे सुशोभित होनेवाले वसंत आदिके रूपोंमें भी वे ही प्रकट होते हैं। वे महादेवजी यक्ष, राक्षस, सर्प, दैत्य, दानव और पातालवासियोंका भी रूप धारण करते हैं

বাসুদেৱে ক’লে—দেৱে যক্ষ, ৰাক্ষস আৰু সৰ্পসকলৰ মাজতো, তদ্ৰূপ দৈত্য-দানৱৰ মাজতো দেহ ধাৰণ কৰে; আৰু পুনঃপুনঃ পাতালবাসীৰো ৰূপ গ্ৰহণ কৰে।

Verse 144

व्याप्रसिंहमृगाणां च तरक्ष्वृक्षपतत्रिणाम्‌ उलूकश्चशृगालानां रूपाणि कुरुतेडपि च,वे व्याप्र, सिंह, मृग, तरक्षु, रीछ, पक्षी, उल्लू, कुत्ते और सियारोंके भी रूप धारण कर लेते हैं

বাসুদেৱে ক’লে—তেওঁ বাঘ, সিংহ আৰু মৃগ; হায়েনা, ভালুক আৰু পক্ষী; আৰু পেঁচা, কুকুৰ আৰু শিয়ালৰো ৰূপ ধাৰণ কৰিব পাৰে।

Verse 145

हंसकाकमयूराणां कृकलासकसारसाम्‌ | रूपाणि च बलाकानां गृध्रचक्राज़््योरपि,हंस, काक, मोर, गिरगिट, सारस, बगले, गीध और चक्रांग (सविशेष)-के भी रूप वे महादेवजी धारण करते हैं। पर्वत, गाय, हाथी, घोड़े, ऊँट और गदहेके आकारमें भी वे प्रकट हो जाते हैं

বাসুদেৱে ক’লে—মহাদেৱ হাঁহ, কাক, ময়ূৰ, গিৰগিটি আৰু সাৰসৰ ৰূপ ধাৰণ কৰে; বক, শকুন আৰু চক্ৰৱাক পখীৰ ৰূপো গ্ৰহণ কৰে। এইদৰে প্ৰভু অসংখ্য জীৱ-ৰূপত প্ৰকাশ পাই দেখুৱায় যে দেৱত্ব সকলো প্ৰাণীত ব্যাপ্ত, আৰু কোনো জীৱেই শ্ৰদ্ধাৰ পৰিসৰৰ বাহিৰ নহয়।

Verse 146

करोति वा स रूपाणि धारयत्यपि पर्वतम्‌ । गोरूपं च महादेवो हस्त्यश्वोष्टखराकृति:,हंस, काक, मोर, गिरगिट, सारस, बगले, गीध और चक्रांग (सविशेष)-के भी रूप वे महादेवजी धारण करते हैं। पर्वत, गाय, हाथी, घोड़े, ऊँट और गदहेके आकारमें भी वे प्रकट हो जाते हैं

বাসুদেৱে ক’লে—তেওঁ বহু ৰূপ ধাৰণ কৰে; পৰ্বতও ধাৰণ কৰিব পাৰে। মহাদেৱ গোৰূপে আৰু হাতী, ঘোঁৰা, উট আৰু গাধাৰ আকৃতিতো প্ৰকাশ পায়।

Verse 147

छागशार्दूलरूपश्न अनेकमृगरूपधृक्‌ । अण्डजानां च दिव्यानां वपुर्धारयते भव:,वे बकरे और शार्दूलके रूपमें भी उपलब्ध होते हैं। नाना प्रकारके मृगों--वन्य पशुओंके भी रूप धारण करते हैं तथा भगवान्‌ शिव दिव्य पक्षियोंके भी रूप धारण कर लेते हैं

বাসুদেৱে ক’লে—ভৱ (শিৱ) ছাগ আৰু শাৰ্দূল (ব্যাঘ্ৰ)-ৰূপতো প্ৰকাশ পায়। তেওঁ নানাবিধ মৃগ—বনৰ পশু—ৰ ৰূপ ধাৰণ কৰে আৰু দিব্য পখীৰ দেহো গ্ৰহণ কৰে।

Verse 148

दण्डी छत्री च कुण्डी च द्विजानां धारणस्तथा । षण्मुखो वै बहुमुखस्त्रिनेत्रो बहुशीर्षक:,वे द्विजोंके चिह्न दण्ड, छत्र और कुण्ड (कमण्डलु) धारण करते हैं। कभी छ: मुख और कभी बहुत-से मुखवाले हो जाते हैं। कभी तीन नेत्र धारण करते हैं। कभी बहुत-से मस्तक बना लेते हैं

বাসুদেৱে ক’লে—তেওঁ দ্বিজসকলৰ চিহ্ন—দণ্ড, ছত্ৰ আৰু কুণ্ডী (কমণ্ডলু)—ধাৰণ কৰে। কেতিয়াবা ষণ্মুখ, কেতিয়াবা বহুমুখ; কেতিয়াবা ত্ৰিনেত্ৰ, আৰু কেতিয়াবা বহুশিৰ ৰূপে প্ৰকাশ পায়।

Verse 149

अनेककटिपादश्न अनेकोदरवकक्‍्त्रधृक्‌ । अनेकपाणिपार्श्श्ष अनेकगणसंवृत:,उनके पैर और कटिभाग अनेक हैं। वे बहुसंख्यक पेट और मुख धारण करते हैं। उनके हाथ और पार्श्रभाग भी अनेकानेक हैं। अनेक पार्षदगण उन्हें सब ओरसे घेरे रहते हैं

বাসুদেৱে ক’লে—তেওঁৰ কটি আৰু পাদ বহু; তেওঁ অগণিত উদৰ আৰু মুখ ধাৰণ কৰে। তেওঁৰ হাত আৰু পাৰ্শ্বও অসংখ্য, আৰু বহু গণে তেওঁক সকলোফালৰ পৰা ঘেৰি থাকে।

Verse 150

ऋषिगन्धर्वरूपश्व सिद्धचारणरूपधृक्‌ । भस्मपाण्ड्रगात्रश्न चन्द्रार्थकृतभूषण:,वे ऋषि और गन्धर्वरूप हैं। सिद्ध और चारणोंके भी रूप धारण करते हैं। उनका सारा शरीर भस्म रमाये रहनेसे सफेद जान पड़ता है। वे ललाटमें अर्द्धचन्द्रका आभूषण धारण करते हैं

বাসুদেৱে ক’লে—তেওঁ ঋষি আৰু গন্ধৰ্বৰ ৰূপ ধাৰণ কৰে, সিদ্ধ আৰু চাৰণৰ ৰূপো গ্ৰহণ কৰে। পবিত্ৰ ভস্মলেপনৰ বাবে তেওঁৰ সমগ্ৰ দেহ ধৱল যেন দেখা যায়, আৰু তেওঁ ললাটত অৰ্ধচন্দ্ৰৰ ভূষণ ধাৰণ কৰে।

Verse 151

अनेकरावसंघुष्ट श्वानेकस्तुतिसंस्कृत: । सर्वभूतान्तकः सर्व: सर्वलोकप्रतिछ्तित:,उनके पास अनेक प्रकारके शब्दोंका घोष होता रहता है। वे अनेक प्रकारकी स्तुतियोंसे सम्मानित होते हैं, समस्त प्राणियोंका संहार करते हैं, स्वयं सर्वस्वरूप हैं तथा सबके अन्तरात्मारूपसे सम्पूर्ण लोकोंमें प्रतिष्ठित हैं

বাসুদেৱে ক’লে—নানাবিধ নাদ আৰু কোলাহলে তেওঁ গুঞ্জৰিত; বহুবিধ স্তুতিত তেওঁ সন্মানিত। তেওঁ সকলো প্ৰাণীৰ অন্তকাৰী, স্বয়ং সৰ্বস্বৰূপ, আৰু সকলোৰে অন্তৰাত্মা ৰূপে সৰ্বলোকত প্ৰতিষ্ঠিত।

Verse 152

सर्वलोकान्तरात्मा च सर्वगः सर्ववाद्यपि । सर्वत्र भगवान्‌ ज्ञेयो हृदिस्थ: सर्वदेहिनाम्‌,वे सम्पूर्ण जगतके अन्तरात्मा, सर्वव्यापी और सर्ववादी हैं, उन भगवान्‌ शिवको सर्वत्र और सम्पूर्ण देहधारियोंके हृदयमें विराजमान जानना चाहिये

বাসুদেৱে ক’লে—তেওঁ সৰ্বলোকৰ অন্তৰাত্মা, সৰ্বব্যাপী, আৰু সকলো মত-উক্তিৰো অধিষ্ঠান। সেই ভগৱান শিৱক সৰ্বত্র জানিব লাগে—তেওঁ সকলো দেহধাৰীৰ হৃদয়ত অধিষ্ঠিত।

Verse 153

यो हि यं कामयेत्‌ काम॑ यस्मिन्नर्थेडर्च्यते पुनः । तत्‌ सर्व वेत्ति देवेशस्तं प्रपद्य यदीच्छसि,जो जिस मनोरथको चाहता है और जिस उद्देश्यसे उसके द्वारा भगवान्‌की अर्चना की जाती है, देवेश्वर भगवान्‌ शिव वह सब जानते हैं। इसलिये यदि तुम कोई वस्तु चाहते हो तो उन्हींकी शरण लो

বাসুদেৱে ক’লে—মানুহে যি যি কামনা কৰে আৰু যি উদ্দেশ্যে পুনঃ পুনঃ আৰাধনা কৰে, দেৱেশ্বৰ ভগৱান শিৱ সেয়া সকলো জানে। সেয়ে যদি তুমি কোনো বৰ বা সিদ্ধি বিচাৰা, তেন্তে তেওঁৰেই শৰণ লোৱা।

Verse 154

नन्दते कुप्यते चापि तथा हुंकारयत्यपि । चक्री शूली गदापाणिर्मुसली खड्गपट्टिशी,वे कभी आनन्दित रहकर आनन्द देते, कभी कुपित होकर कोप प्रकट करते और कभी हुंकार करते हैं, अपने हाथोंमें चक्र, शूल, गदा, मुसल, खड्ग और पट्टिश धारण करते हैं

বাসুদেৱে ক’লে—তেওঁ কেতিয়াবা আনন্দিত হৈ আনকো আনন্দ দিয়ে, কেতিয়াবা ক্ৰুদ্ধ হৈ ৰোষ প্ৰকাশ কৰে, আৰু কেতিয়াবা ভয়ংকৰ হুঙ্কাৰ তোলে। তেওঁ চক্র, শূল, গদা, মুসল, খড়্গ আৰু পট্টিশ ধাৰণ কৰে।

Verse 155

भूधरो नागमौज्जी च नागकुण्डलकुण्डली । नागयज्ञोपवीती च नागचर्मोत्तरच्छद:,वे धरणीधर शेषनागरूप हैं, वे नागकी मेखला धारण करते हैं। नागमय कुण्डलसे कुण्डलधारी होते हैं। नागोंका ही यज्ञोपवीत धारण करते हैं तथा नागचर्मका ही उत्तरीय (चादर) लिये रहते हैं

বাসুদেৱে ক’লে—তেওঁ ভূধৰ; নাগ-মেখলা ধাৰণ কৰে। নাগময় কুণ্ডলৰে কুণ্ডলধাৰী; নাগৰেই যজ্ঞোপৱীত ধাৰণ কৰে আৰু নাগচৰ্মক উত্তৰীয়ৰূপে পিন্ধে।

Verse 156

हसते गायते चैव नृत्यते च मनोहरम्‌ । वादयत्यपि वाद्यानि विचित्राणि गणैर्युत:,वे अपने गणोंके साथ रहकर हँसते हैं, गाते हैं, मनोहर नृत्य करते हैं और विचित्र बाजे भी बजाते हैं

বাসুদেৱে ক’লে—তেওঁ নিজৰ গণসকলৰ সৈতে থাকি হাঁহে, গায়, মনোহৰ নৃত্য কৰে আৰু বিচিত্ৰ বাদ্যও বজায়।

Verse 157

वल्गते जृम्भते चैव रुदते रोदयत्यपि । उन्मत्तमत्तरूपं च भाषते चापि सुस्वर:,भगवान्‌ रुद्र उछलते-कूदते हैं। जँभाई लेते हैं। रोते हैं, रुलाते हैं। कभी पागलों और मतवालोंकी तरह बातें करते हैं और कभी मधुर स्वरसे उत्तम वचन बोलते हैं

বাসুদেৱে ক’লে—ভগৱান ৰুদ্ৰ কেতিয়াবা লাফ মাৰে, কেতিয়াবা জঁভাই তোলে; কেতিয়াবা কান্দে আৰু আনকো কান্দুৱায়। কেতিয়াবা উন্মত্ত বা মত্তৰ দৰে কথা কয়, আৰু কেতিয়াবা মধুৰ স্বৰে উৎকৃষ্ট বচন উচ্চাৰে।

Verse 158

अतीव हसते रौद्रस्त्रासयन्‌ नयनैर्जनम्‌ । जागर्ति चैव स्वपिति जृम्भते च यथासुखम्‌

বাসুদেৱে ক’লে—তেওঁ ৰৌদ্ৰভাৱে অতিশয় হাঁহে আৰু নিজৰ দৃষ্টিৰে লোকক ভীতসন্ত্রস্ত কৰে। তথাপি তেওঁ ইচ্ছামতে জাগে, শোৱে আৰু স্বচ্ছন্দে জঁভাই তোলে।

Verse 159

कभी भयंकर रूप धारण करके अपने नेत्रोंद्वारा लोगोंमें त्रास उत्पन्न करते हुए जोर- जोरसे अट्टहास करते, जागते, सोते और मौजसे अँगड़ाई लेते हैं ।। जपते जप्यते चैव तपते तप्यते पुन: । ददाति प्रतिगृह्नाति युज्जते ध्यायतेडपि च,वे जप करते हैं और वे ही जपे जाते हैं; तप करते हैं और तपे जाते हैं (उन्हींके उद्देश्यसे तप किया जाता है)। वे दान देते और दान लेते हैं तथा योग और ध्यान करते हैं

বাসুদেৱে ক’লে—তেওঁ জপ কৰে, আৰু তেওঁৱেই জপ্য (জপে আহ্বেয়)। তেওঁ তপস্যা কৰে, আৰু তেওঁৰ উদ্দেশ্যেই তপস্যা কৰা হয়। তেওঁ দান দিয়ে আৰু দান গ্ৰহণো কৰে; তেওঁ যোগত যুক্ত হয় আৰু ধ্যানো কৰে।

Verse 160

वेदीमध्ये तथा यूपे गोष्ठमध्ये हुताशने । दृश्यते दृश्यते चापि बालो वृद्धों युवा तथा,यज्ञकी वेदीमें, यूपमें, गौशालामें तथा प्रज्वलित अग्निमें वे ही दिखायी देते हैं। बालक, वृद्ध और तरुणरूपमें भी उनका दर्शन होता है

যজ্ঞবেদীত, যূপস্তম্ভত, গোশালাত আৰু প্ৰজ্বলিত অগ্নিত—তেওঁ দেখা যায়, নিশ্চয়েই দেখা যায়। তেওঁ বালক, বৃদ্ধ আৰু যুবাৰূপেও দৰ্শন দিয়ে।

Verse 161

क्रीडते ऋषिकन्याभिक्रषिपत्नीभिरेव च । ऊर्ध्वकेशो महाशेफो नग्नो विकृतलोचन:,वे ऋषिकन्याओं तथा मुनिपत्नियोंके साथ खेला करते हैं। कभी ऊर्ध्वकेश (ऊपर उठे हुए बालवाले), कभी महालिंग, कभी नंग-धड़ंग और कभी विकराल नेत्रोंसे युक्त हो जाते हैं

তেওঁ ঋষিকন্যা আৰু মুনিপত্নীৰ সৈতে ক্ৰীড়া কৰে। কেতিয়াবা ঊৰ্ধ্বকেশ, কেতিয়াবা মহাশেফ, কেতিয়াবা নগ্ন, আৰু কেতিয়াবা বিকৃত-লোচন (ভয়ংকৰ দৃষ্টিযুক্ত) ৰূপ ধাৰণ কৰে।

Verse 162

गौर: श्यामस्तथा कृष्ण: पाण्डुरो धूमलोहित: । विकृताक्षो विशालाक्षो दिग्वासा: सर्ववासक:,कभी गोरे, कभी साँवले, कभी काले, कभी सफेद, कभी धूएँके समान रंगवाले एवं लोहित दिखायी देते हैं। कभी विकृत नेत्रोंसे युक्त होते हैं। कभी सुन्दर विशाल नेत्रोंसे सुशोभित होते हैं। कभी दिगम्बर दिखायी देते हैं और कभी सब प्रकारके वस्त्रोंसे विभूषित होते हैं

কেতিয়াবা তেওঁ গৌৰ, কেতিয়াবা শ্যাম, কেতিয়াবা কৃষ্ণ, কেতিয়াবা পাণ্ডুৰ; কেতিয়াবা ধূমবৰ্ণ, কেতিয়াবা লোহিতবৰ্ণ ৰূপে দেখা দিয়ে। কেতিয়াবা তেওঁৰ চকু বিকৃত যেন লাগে, আৰু কেতিয়াবা সুন্দৰ বিশাল নয়নে শোভিত হয়। কেতিয়াবা দিগম্বৰ, আৰু কেতিয়াবা সকলো ধৰণৰ বস্ত্ৰে বিভূষিত।

Verse 163

अरूपस्याद्यरूपस्य अतिरूपाद्यरूपिण: । अनाट्यन्तमजस्यान्तं वेत्स्यते को5स्य तत्त्वतः,वे रूपरहित हैं। उनका स्वरूप ही सबका आदिकारण है। वे रूपसे अतीत हैं। सबसे पहले जिसकी सृष्टि हुई है जल उन्हींका रूप है। इन अजन्मा महादेवजीका स्वरूप आदि- अन्तसे रहित है। उसे कौन ठीक-ठीक जान सकता है

তেওঁ অৰূপ—অৰূপসকলৰ মাজতো আদ্য; ৰূপাতীত, তথাপি সকলো ৰূপৰ কাৰণ। তেওঁ অজ—যাৰ না আদি আছে, না অন্ত। তেওঁৰ তত্ত্ব সত্যৰূপে কোনে জানিব পাৰে?

Verse 164

हृदि प्राणो मनो जीवो योगात्मा योगसंज्ञित: । ध्यानं तत्परमात्मा च भावग्राह्मो महेश्वर:,भगवान्‌ शंकर प्राणियोंके हृदयमें प्राण, मन एवं जीवात्मारूपसे विराजमान हैं। वे ही योगस्वरूप, योगी, ध्यान तथा परमात्मा हैं। भगवान्‌ महेश्वर भक्तिभावसे ही गृहीत होते हैं

প্ৰাণীৰ হৃদয়ত তেওঁৱেই প্ৰাণ, তেওঁৱেই মন, আৰু তেওঁৱেই জীৱাত্মা হৈ বিরাজ কৰে। তেওঁৱেই যোগস্বৰূপ, তেওঁৱেই যোগী, তেওঁৱেই ধ্যান, আৰু তেওঁৱেই পৰমাত্মা। মহেশ্বৰ ভক্তিভাৱৰ দ্বাৰাইহে গ্ৰাহ্য।

Verse 165

वादको गायनश्वैव सहस्रशतलोचन: । एकवतक्त्रो द्विवक्त्रश्न त्रिवक्‍त्रोडनेकवक्त्रक:,वे बाजा बजानेवाले और गीत गानेवाले हैं। उनके लाखों नेत्र हैं। वे एकमुख, द्विमुख, त्रिमुख और अनेक मुखवाले हैं

তাত বাদ্য বজোৱা আৰু গান গোৱা লোকো আছে। তেওঁলোকৰ শত-সহস্ৰ নয়ন; তেওঁলোক একমুখ, দ্বিমুখ, ত্ৰিমুখ আৰু বহুমুখ বুলি বৰ্ণিত।

Verse 166

तद्धक्तस्तद्गतो नित्य॑ तन्निष्ठस्तत्परायण: । भज पुत्र महादेवं ततः प्राप्स्यसि चेप्सितम्‌,बेटा! तुम उन्हींके भक्त बनकर उन्हींमें आसक्त रहो। सदा उन्हींपर निर्भर रहो और उन्हींके शरणागत होकर महादेवजीका निरन्तर भजन करते रहो। इससे तुम्हें मनोवाज्छित वस्तुकी प्राप्ति होगी

তেওঁৰেই ভক্ত হওক, নিত্য তেওঁতেই মন নিবিষ্ট ৰাখক। সেই একনিষ্ঠাত দৃঢ় থাকক আৰু তেওঁকেই পৰম আশ্ৰয় মানক। পুত্ৰ, মহাদেৱক নিৰন্তৰ ভজন কৰা; তেতিয়াই তুমি ইচ্ছিত ফল লাভ কৰিবা।

Verse 167

जनन्यास्तद्‌ वच: श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन्‌ । मम भक्तिर्महादेवे नैप्ठेकी समपद्यत

মোৰ মাতৃৰ সেই বাক্য শুনি, হে শত্রুহন, সেই সময়ৰ পৰা মহাদেৱৰ প্ৰতি মোৰ ভক্তি নৈষ্ঠিক—দৃঢ় আৰু অচঞ্চল—হ’ল।

Verse 168

शत्रुसूदन श्रीकृष्ण! माताका वह उपदेश सुनकर तभीसे महादेवजीके प्रति मेरी सुदृढ़ भक्ति हो गयी ।। ततो<5हं तप आस्थाय तोषयामास शड्करम्‌ | एकं वर्षसहस््रं तु वामाड्गुष्ठाग्रविछ्ित:,तदनन्तर मैंने तपस्याका आश्रय ले भगवान्‌ शंकरको संतुष्ट किया। एक हजार वर्षतक केवल बायें पैरके अँगूठेके अग्रभागके बलपर मैं खड़ा रहा

তাৰ পাছত মই তপস্যাৰ আশ্ৰয় লৈ শংকৰক প্ৰসন্ন কৰিলোঁ। পূৰ্ণ এক সহস্ৰ বছৰ মই বাওঁ পায়ৰ বৃদ্ধাঙ্গুষ্ঠৰ অগ্ৰভাগত মাত্ৰ ভৰ দি থিয় হৈ থাকিলোঁ।

Verse 169

एकं वर्षशतं चैव फलाहारस्ततो 5भवम्‌ । द्वितीयं शीर्णपर्णाशी तृतीयं चाम्बुभोजन:,पहले तो एक सौ वर्षोतक मैं फलाहारी रहा। दूसरे शतकमें गिरे-पड़े सूखे पत्ते चचाकर रहा और तीसरे शतकमें केवल जल पीकर ही प्राण धारण करता रहा

প্ৰথম পূৰ্ণ একশ বছৰ মই কেৱল ফলাহাৰ কৰিলোঁ। দ্বিতীয় শতকত ঝৰি পৰা শুকান পাত খাই থাকিলোঁ, আৰু তৃতীয় শতকত কেৱল পানী গ্ৰহণ কৰিয়েই জীৱন ধাৰণ কৰিলোঁ।

Verse 170

शतानि सप्त चैवाहं वायुभक्षस्तदा भवम्‌ | एकं वर्षसहसत्रं तु दिव्यमाराधितो मया,फिर शेष सात सौ वर्षोतक केवल हवा पीकर रहा। इस प्रकार मैंने एक सहस्र दिव्य वर्षोतक उनकी आराधना की

বাসুদেৱে ক’লে—সেই সময়ত মই কেৱল বায়ুকেই আহাৰ কৰি সাতশ বছৰ কটালোঁ। এইদৰে মই সম্পূৰ্ণ এক সহস্ৰ দিব্যবছৰ ভক্তি আৰু তপস্যাৰে তেওঁৰ আৰাধনা কৰিলোঁ।

Verse 171

ततस्तुष्टो महादेव: सर्वलोके श्वरः: प्रभु: । एकभक्त इतितकज्ञात्वा जिज्ञासां कुरुते तदा,तदनन्तर सम्पूर्ण लोकोंके स्वामी भगवान्‌ महादेव मुझे अपना अनन्यभक्त जानकर संतुष्ट हुए और मेरी परीक्षा लेने लगे

তাৰ পাছত সকলো লোকৰ ঈশ্বৰ প্ৰভু মহাদেৱ সন্তুষ্ট হ’ল। মোক একনিষ্ঠ ভক্ত বুলি জানি, মোৰ ভক্তিৰ দৃঢ়তা পৰীক্ষা কৰিবলৈ তেওঁ তেতিয়া মোক পৰীক্ষা কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 172

शक्ररूपं स कृत्वा तु सर्वैर्देवगणैर्वृत: । सहस्राक्षस्तदा भूत्वा वज्रपाणिमहायशा:,उन्होंने सम्पूर्ण देवताओंसे घिरे हुए इन्द्रका रूप धारण करके पदार्पण किया। उस समय उनके सहख् नेत्र शोभा पा रहे थे। उन महायशस्वी इन्द्रके हाथमें वज्र प्रकाशित हो रहा था

তেতিয়া তেওঁ সকলো দেৱগণেৰে বেষ্টিত হৈ শক্র (ইন্দ্ৰ)ৰূপ ধাৰণ কৰি আহিল। সহস্ৰাক্ষ, মহাযশস্বী বজ্ৰপাণি ইন্দ্ৰৰূপে তেওঁ প্ৰকাশ পালে।

Verse 173

सुधावदातं रक्ताक्ष॑ं स्तब्धकर्ण मदोत्कटम्‌ । आवेष्टितकरं घोर चतुर्दष्टं महागजम्‌,वे भगवान्‌ इन्द्र लाल नेत्र और खड़े कानवाले, सुधाके समान उज्ज्वल, मुड़ी हुई सूँड़से सुशोभित, चार दाँतोंसे युक्त और देखनेमें भयंकर मदसे उन्मत्त महान्‌ गजराज ऐरावतकी पीठपर बैठकर अपने तेजसे प्रकाशित होते हुए वहाँ पधारे। उनके मस्तकपर मुकुट, गलेमें हार और भुजाओंमें केयूर शोभा दे रहे थे

মই সেই মহাগজক দেখিলোঁ—সুধাৰ দৰে দীপ্ত শুভ্ৰ, ৰক্তনয়ন, নিৱৰা কাণ, মদে উন্মত্ত, কুণ্ডলিত শুঁড়, ভয়ংকৰ আৰু চতুৰ্দন্ত।

Verse 174

समास्थित: स भगवान्‌ दीप्यमान: स्वतेजसा । आजगाम किरीटी तु हारकेयूरभूषित:,वे भगवान्‌ इन्द्र लाल नेत्र और खड़े कानवाले, सुधाके समान उज्ज्वल, मुड़ी हुई सूँड़से सुशोभित, चार दाँतोंसे युक्त और देखनेमें भयंकर मदसे उन्मत्त महान्‌ गजराज ऐरावतकी पीठपर बैठकर अपने तेजसे प्रकाशित होते हुए वहाँ पधारे। उनके मस्तकपर मुकुट, गलेमें हार और भुजाओंमें केयूर शोभा दे रहे थे

সেই ভগৱান স্বতেজে দীপ্ত, স্থিৰভাবে তাত আহিল—মস্তকে মুকুট, গলত হাৰ আৰু বাহুত কেয়ূৰ ধৰি ভূষিত হৈ।

Verse 175

पाण्डुरेणातपत्रेण प्रियमाणेन मूर्थनि । सेव्यमानो5प्सरोभि श्व्‌ दिव्यगन्धर्वनादितै:,सिरपर श्वेत छत्र तना हुआ था। अप्सराएँ उनकी सेवा कर रही थीं और दिव्य गन्धर्वोंके संगीतकी मनोरम ध्वनि वहाँ सब ओर गूँज रही थी

তাঁৰ মূৰ্ধ্নিৰ ওপৰত স্নেহভৰে ধৰা শুভ্ৰ ছত্ৰ বিস্তৃত আছিল। অপ্সৰাসকলে তাঁক সেৱা কৰি আছিল, আৰু দিব্য গন্ধৰ্বসকলৰ মধুৰ সংগীতধ্বনি চাৰিওফালে প্ৰতিধ্বনিত হৈছিল—পুণ্যফলত লাভ কৰা ৰাজসন্মান আৰু অলৌকিক সৌভাগ্যৰ এক মহিমান্বিত দৃশ্য।

Verse 176

ततो मामाह देवेन्द्रस्तुष्टस्ते5हं द्विजोत्तम । वरं वृणीष्व मत्तस्त्वं यत्‌ ते मनसि वर्तते,उस समय देवराज इन्द्रने मुझसे कहा--'द्विजश्रेष्ठ! मैं तुमपर बहुत संतुष्ट हूँ। तुम्हारे मनमें जो वर लेनेकी इच्छा हो, वही मुझसे माँग लो।” इन्द्रकी बात सुनकर मेरा मन प्रसन्न नहीं हुआ। मैंने ऊपरसे हर्ष प्रकट करते हुए देवराजसे यह कहा--

তেতিয়া সন্তুষ্ট হৈ দেৱেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰে মোক ক’লে—“দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! মই তোমাৰ ওপৰত অতি প্ৰসন্ন। তোমাৰ মনত যি ইচ্ছা আছে, সেই বৰ মোৰ পৰা বাছি লোৱা।” ইন্দ্ৰৰ কথা শুনিও মোৰ হৃদয় উল্লসিত নহ’ল; তথাপি শিষ্টাচাৰ ৰক্ষা কৰি আনন্দ প্ৰকাশ কৰি মই দেৱৰাজক উত্তৰ দিলোঁ।

Verse 177

शक्रस्य तु वच: श्रुत्वा नाहं प्रीतमनाभवम्‌ । अब्रुवंश्व तदा हृष्टो देवराजमिदं वच:,उस समय देवराज इन्द्रने मुझसे कहा--'द्विजश्रेष्ठ! मैं तुमपर बहुत संतुष्ट हूँ। तुम्हारे मनमें जो वर लेनेकी इच्छा हो, वही मुझसे माँग लो।” इन्द्रकी बात सुनकर मेरा मन प्रसन्न नहीं हुआ। मैंने ऊपरसे हर्ष प्रकट करते हुए देवराजसे यह कहा--

শক্ৰৰ কথা শুনিও মই অন্তৰে প্ৰসন্ন নহ’লোঁ। তথাপি বাহিৰে আনন্দ দেখুৱাই মই দেৱৰাজক এই বাক্য ক’লোঁ।

Verse 178

नाहं त्वत्तो वरं काडक्षे नान्यस्मादपि दैवतात्‌ | महादेवादृते सौम्य सत्यमेतद्‌ ब्रवीमि ते,'सौम्य! मैं महादेवजीके सिवा तुमसे या दूसरे किसी देवतासे वर लेना नहीं चाहता। यह मैं सच्ची बात कहता हूँ

হে সৌম্য! মই তোমাৰ পৰা বা আন কোনো দেৱতাৰ পৰাও বৰ নোখোজোঁ। মহাদেৱক বাদ দি—এই কথাই মই তোমাক সত্যকৈ কওঁ।

Verse 179

सत्यं सत्यं हि नः शक्र वाक्यमेतत्‌ सुनिश्चितम्‌ | न यन्महे श्वरं मुक्त्वा कथान्या मम रोचते,“इन्द्र! हमारा यह कथन सत्य है, सत्य है और सुनिश्चित है। मुझे महादेवजीको छोड़कर और कोई बात अच्छी ही नहीं लगती है

হে শক্ৰ! আমাৰ এই বাক্য সত্য—সত্যই—আৰু দৃঢ়ভাবে নিৰ্ণীত। মহেশ্বৰক বাদ দি আন কোনো কথা মোৰ মনত ৰোচে নাহে।

Verse 180

पशुपतिवचनाद्‌ भवामि सद्य: कृमिरथवा तरुरप्यनेकशाख: । अपशुपतिवरप्रसादजा मे त्रिभुवनराज्यविभूतिरप्यनिष्टा,“मैं भगवान्‌ पशुपतिके कहनेसे तत्काल प्रसन्नतापूर्वक कीट अथवा अनेक शाखाओंसे युक्त वृक्ष भी हो सकता हूँ; परंतु भगवान्‌ शिवसे भिन्न दूसरे किसीके वर-प्रसादसे मुझे त्रिभुवनका राज्यवैभव प्राप्त हो रहा हो तो वह भी अभीष्ट नहीं है

বাসুদেৱে ক’লে—ভগৱান পশুপতিৰ বাক্যত মই তৎক্ষণাৎ আনন্দসহ কৃমিও হ’ব পাৰোঁ, বহু শাখাযুক্ত গছো হ’ব পাৰোঁ। কিন্তু পশুপতি (শিৱ) ব্যতীত আন কাৰোবাৰ বৰ-প্ৰসাদে যদি মোৰ ওচৰলৈ ত্ৰিভুৱনৰ ৰাজ্য-ঐশ্বৰ্য আহে, তেন্তে সেয়াও মোৰ কাম্য নহয়।

Verse 181

जन्म श्व॒पाकम ध्ये5पि मे5स्तु हरचरणवन्दनरतस्य । मा वानीश्वरभक्तो भवानि भवने5पि शक्रस्य,“यदि मुझे भगवान्‌ शंकरके चरणारविन्दोंकी वन्दनामें तत्पर रहनेका अवसर मिले तो मेरा जन्म चाण्डालोंमें भी हो जाय तो यह मुझे सहर्ष स्वीकार है। परंतु भगवान्‌ शिवकी अनन्यभक्तिसे रहित होकर मैं इन्द्रके भवनमें भी स्थान पाना नहीं चाहता

বাসুদেৱে ক’লে—যদি হৰ (শংকৰ)ৰ চৰণত বন্দনাত ৰত হৈ থাকিবলৈ সুযোগ পাওঁ, তেন্তে মোৰ জন্ম চাণ্ডালৰ মাজতো হওক—সেয়া মই আনন্দে গ্ৰহণ কৰিম। কিন্তু শিৱৰ অনন্য ভক্তি নথকা অৱস্থাত ইন্দ্ৰৰ ভৱনতেও বাস মই নাচাওঁ।

Verse 182

वाय्वम्बुभुजो5पि सतो नरस्य दुःखक्षय: कुतस्तस्य । भवति हि सुरासुरगुरौ यस्य न विश्वेश्वरे भक्ति:,“कोई जल या हवा पीकर ही रहनेवाला क्‍यों न हो, जिसकी सुरासुरगुरु भगवान्‌ विश्वनाथमें भक्ति न हो, उसके दु:खोंका नाश कैसे हो सकता है?

বাসুদেৱে ক’লে—মানুহে কেৱল বায়ু আৰু পানীতেই জীৱন ধাৰণ কৰিলেও, যাৰ দেৱ-অসুৰ-গুৰু বিশ্বেশ্বৰত ভক্তি নাই, তাৰ দুখক্ষয় কেনেকৈ হ’ব?

Verse 183

अलमन्याभिस्तेषां कथाभिरप्यन्यधर्मयुक्ताभि: । येषां न क्षणमपि रुचितो हरचरणस्मरणविच्छेद:,“जिन्हें क्षणभरके लिये भी भगवान्‌ शिवके चरणारविन्दोंके स्मरणका वियोग अच्छा नहीं लगता, उन पुरुषोंके लिये अन्यान्य धर्मोसे युक्त दूसरी-दूसरी सारी कथाएँ व्यर्थ हैं

যিসকলৰ বাবে এক মুহূর্তৰ বাবেও হৰ (শিৱ)ৰ চৰণাৰবিন্দৰ স্মৰণৰ পৰা বিচ্ছেদ সুখকৰ নহয়, তেওঁলোকৰ বাবে অন্য ধৰ্মে যুক্ত সকলো আন কাহিনী ব্যৰ্থ।

Verse 184

हरचरणनिरतमतिना भवितव्यमनार्जवं युगं प्राप्य । संसारभयं न भवति हरभक्तिरसायनं पीत्वा,“कुटिल कलिकालको पाकर सभी पुरुषोंकों अपना मन भगवान्‌ शंकरके चरणारविन्दोंके चिन्तनमें लगा देना चाहिये। शिव-भक्तिरूपी रसायनके पी लेनेपर संसाररूपी रोगका भय नहीं रह जाता है

কুটিল কলিযুগ আহিলেও মানুহে নিজৰ চিত্ত হৰ (শংকৰ)ৰ চৰণাৰবিন্দৰ চিন্তনত নিবদ্ধ কৰিব লাগে। শিৱভক্তিৰূপ ৰসায়ন পান কৰিলে সংসাৰভয় নাথাকে।

Verse 185

दिवसं दिवसार्ध वा मुहूर्त वा क्षणं लवम्‌ न हालब्धप्रसादस्य भक्तिर्भवति शडूकरे,“जिसपर भगवान्‌ शिवकी कृपा नहीं है, उस मनुष्यकी एक दिन, आधे दिन, एक मुहूर्त, एक क्षण या एक लवके लिये भी भगवान्‌ शंकरमें भक्ति नहीं होती है

যাৰ ওপৰত ভগৱান শিৱৰ প্ৰসাদ নাই, তাৰ অন্তৰত শংকৰৰ প্ৰতি ভক্তি এক দিন, আধা দিন, এক মুহূৰ্ত, এক ক্ষণ বা এক লৱমাত্ৰও উদয় নহয়।

Verse 186

अपि कीट: पतड़्जो वा भवेयं शड्कराज्ञया । न तु शक्र त्वया दत्त त्रलोक्यमपि कामये,'शक्र! मैं भगवान्‌ शंकरकी आज्ञासे कीट या पतंग भी हो सकता हूँ, परंतु तुम्हारा दिया हुआ त्रिलोकीका राज्य भी नहीं लेना चाहता। महेश्वरके कहनेसे यदि मैं कुत्ता भी हो जाऊँ तो उसे मैं सर्वोत्तम मनोरथकी पूर्ति समझूँगा; परंतु महादेवजीके सिवा दूसरे किसीसे प्राप्त हुए देवताओंके राज्यको लेनेकी भी मुझे इच्छा नहीं है

হে শক্র! শংকৰৰ আজ্ঞাৰে মই কীট বা পতঙ্গো হ’ব পাৰোঁ; কিন্তু তোমাৰ দত্ত ত্ৰিলোকৰ ৰাজ্যও মই কামনা নকৰোঁ।

Verse 187

श्वापि महेश्वरवचनाद्‌ भवामि स हि नः पर: काम: । त्रिदशगणराज्यमपि खलु नेच्छाम्यमहेश्वराज्ञप्तम्‌,'शक्र! मैं भगवान्‌ शंकरकी आज्ञासे कीट या पतंग भी हो सकता हूँ, परंतु तुम्हारा दिया हुआ त्रिलोकीका राज्य भी नहीं लेना चाहता। महेश्वरके कहनेसे यदि मैं कुत्ता भी हो जाऊँ तो उसे मैं सर्वोत्तम मनोरथकी पूर्ति समझूँगा; परंतु महादेवजीके सिवा दूसरे किसीसे प्राप्त हुए देवताओंके राज्यको लेनेकी भी मुझे इच्छा नहीं है

হে শক্র! মহেশ্বৰৰ বাক্যত মই কুকুৰো হ’ম—সেয়াই মোৰ পৰম কামনা। আৰু মহেশ্বৰৰ আজ্ঞা নাথাকিলে দেৱগণৰ ৰাজ্যও মই নেচাওঁ।

Verse 188

न नाकपृष्ठं न च देवराज्यं न ब्रह्मलोक॑ न च निष्कलत्वम्‌ | न सर्वकामानखिलान्‌ वृणोमि हरस्य दासत्वमहं वृणोमि,“न तो मैं स्वर्गलोक चाहता हूँ, न देवताओंका राज्य पानेकी अभिलाषा रखता हूँ। न ब्रह्मलोककी इच्छा करता हूँ और न निर्गुण ब्रह्मका सायुज्य ही प्राप्त करना चाहता हूँ। भूमण्डलकी समस्त कामनाओंको भी पानेकी मेरी इच्छा नहीं है। मैं तो केवल भगवान्‌ शिवकी दासताका ही वरण करता हूँ

মই ন স্বৰ্গলোক বিচাৰোঁ, ন দেৱৰাজ্য, ন ব্ৰহ্মলোক, ন নিষ্কল (নির্গুণ) মুক্তি। সকলো কামনাৰ পূৰ্ণতাও মই বৰণ নকৰোঁ—মই কেৱল হৰ (শিৱ)-ৰ দাসত্বই বৰণ কৰোঁ।

Verse 189

यावच्छशाड्कधवलामलबद्धमौलि- न प्रीयते पशुपतिर्भगवान्‌ ममेश: । तावज्जरामरणजन्मशताभिषघातै- दुःखानि देहविहितानि समुद्गह्यामि,“जिनके मस्तकपर अर्द्धचन्द्रमय उज्ज्वल एवं निर्मल मुकुट बँधा हुआ है, वे मेरे स्वामी भगवान्‌ पशुपति जबतक प्रसन्न नहीं होते हैं, तबतक मैं जरा-मृत्यु और जन्मके सैकड़ों आधघातोंसे प्राप्त होनेवाले दैहिक दुःखोंका भार ढोता रहूँगा

যাঁৰ মস্তকত চন্দ্ৰসম ধৱল, নিৰ্মল অৰ্ধচন্দ্ৰৰ মুকুট বাঁধা—সেই মোৰ স্বামী ভগৱান পশুপতি যেতিয়ালৈকে প্ৰসন্ন নহয়, তেতিয়ালৈকে জন্ম-জৰা-মৃত্যুৰ শত শত আঘাতৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা দেহগত দুখৰ ভাৰ মই বহন কৰি থাকিম।

Verse 190

दिवसकरशशाड्कवद्िदीप्तं त्रिभुवनसारमसारमाद्यमेकम्‌ । अजरममरमप्रसाद्य रुद्रं जगति पुमानिह को लभेत शान्तिम्‌,“जो अपने नेत्रभूत सूर्य, चन्द्रमा और अग्निकी प्रभासे उद्भासित होते हैं, त्रिभुवनके साररूप हैं, जिनसे बढ़कर सारतत्त्व दूसरा नहीं है, जो जगतके आदिकरण, अद्वितीय तथा अजर-अमर हैं, उन भगवान्‌ रुद्रको भक्तिभावसे प्रसन्न किये बिना कौन पुरुष इस संसारमें शान्ति पा सकता है

বাসুদেৱে ক’লে—যি সূৰ্য, চন্দ্ৰ আৰু অগ্নিৰ প্ৰভাৰে দীপ্ত; যি ত্ৰিভুৱনৰ সাৰস্বৰূপ, যাৰ ওপৰত আন কোনো ‘সাৰ’ নাই; যি জগতৰ আদিকাৰণ, অদ্বিতীয়, অজৰ আৰু অমৰ—সেই ভগৱান ৰুদ্ৰক ভক্তিভাৱে প্ৰসন্ন নকৰাকৈ এই সংসাৰত কোন পুৰুষে শান্তি লাভ কৰিব পাৰে?

Verse 191

यदि नाम जन्म भूयो भवति मदीयेै: पुनर्दोषै: । तस्मिंस्तस्मिउजन्मनि भवे भवेन्मे$क्षया भक्ति:,“यदि मेरे दोषोंसे मुझे बारंबार इस जगत्में जन्म लेना पड़े तो मेरी यही इच्छा है कि उस-उस प्रत्येक जन्ममें भगवान्‌ शिवमें मेरी अक्षय भक्ति हो”

বাসুদেৱে ক’লে—মোৰেই পুনঃপুন দোষৰ বাবে যদি মোক এই জগতত বাৰে বাৰে জন্ম ল’বলগীয়া হয়, তেন্তে মোৰ ইচ্ছা এই—সেই সেই প্ৰতিটো জন্মতে ভগৱান শিৱৰ প্ৰতি মোৰ ভক্তি অক্ষয় আৰু অবিনাশী থাকক।

Verse 192

शक्र उवाच कः पुनर्भवने हेतुरीशे कारणकारणे । येन शरवददृतेडन्यस्मात्‌ प्रसादं नाभिकाड्क्षसि,इन्द्रने पूछा--ब्रह्म! कारणके भी कारण जगदीश्वर शिवकी सत्तामें क्‍या प्रमाण है, जिससे तुम शिवके अतिरिक्त दूसरे किसी देवताका कृपा-प्रसाद ग्रहण करना नहीं चाहते?

শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) ক’লে—হে ঈশ! হে কাৰণৰো কাৰণ! পুনৰ্ভৱৰ (পুনর্জন্মৰ) হেতু কি? আৰু কোন প্ৰমাণৰ বশে তুমি শৰ্ব (শিৱ) ব্যতীত আন কোনো দেৱতাৰ কৃপা-প্ৰসাদ কামনা নকৰা?

Verse 193

उपमन्युरुवाच सदसद्‌ व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिन: । नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद्‌ वृणीमहे,उपमन्युने कहा--देवराज! ब्रह्मवादी महात्मा जिन्हें विभिन्न मतोंके अनुसार सत्‌- असत्‌, व्यक्त-अव्यक्त, नित्य, एक और अनेक कहते हैं, उन्हीं महादेवजीसे हम वर माँगेंगे

উপমন্যুৱে ক’লে—দেৱৰাজ! ব্ৰহ্মবাদী মহাত্মাসকলে বিভিন্ন মত অনুসাৰে যাক সৎ-অসৎ, ব্যক্ত-অব্যক্ত, নিত্য, এক আৰু অনেক বুলি কয়—সেই মহাদেৱৰ পৰাই আমি বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিম।

Verse 194

अनादिमध्यपर्यन्तं ज्ञानैश्वर्यमचिन्तितम्‌ । आत्मानं परमं यस्माद्‌ वरं तस्माद्‌ वृणीमहे,जिनका आदि, मध्य और अन्त नहीं है, ज्ञान ही जिनका ऐश्वर्य है तथा जो चित्तकी चिन्तनशक्तिसे भी परे हैं और इन्हीं कारणोंसे जिन्हें परमात्मा कहा जाता है, उन्हीं महादेवजीसे हम वर प्राप्त करेंगे

যাৰ আদি, মধ্য আৰু অন্ত নাই; জ্ঞানেই যাৰ ঐশ্বৰ্য; যি চিত্তৰ চিন্তনশক্তিৰো অতীত—এই কাৰণেই যাক পৰমাত্মা বুলি কোৱা হয়—সেই মহাদেৱৰ পৰাই আমি বৰ লাভ কৰিম।

Verse 195

ऐश्वर्य सकल॑ यस्मादनुत्पादितमव्ययम्‌ | अबीजाद्‌ बीजसम्भूतं वरं तस्माद्‌ वृणीमहे,योगीलोग महादेवजीके समस्त ऐश्वर्यको ही नित्य सिद्ध और अविनाशी बताते हैं। वे कारणरहित हैं और उन्हींसे समस्त कारणोंकी उत्पत्ति हुई है। अतः महादेवजीकी ऐसी महिमा है, इसलिये हम उन्हींसे वर माँगते हैं

যাৰ পৰা সমগ্ৰ ঐশ্বৰ্য অনুৎপন্ন, অব্যয় আৰু অক্ষয় ৰূপে প্ৰকাশ পায়; যি স্বয়ং অবীজ আৰু যাৰ পৰা বীজসম্ভূত সকলো কাৰণ-কাৰ্য উৎপন্ন হয়—সেই মহাদেৱৰ ওচৰতেই আমি বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ।

Verse 196

तमस: परम ज्योतिस्तपस्तद्वृत्तिनां परम्‌ य॑ ज्ञात्वा नानुशोचन्ति वरं तस्माद्‌ वृणीमहे,जो अज्ञानान्धकारसे परे चिन्मय परमज्योति:स्वरूप हैं, तपस्वीजनोंके परम तप हैं तथा जिनका ज्ञान प्राप्त करके ज्ञानी पुरुष कभी शोक नहीं करते हैं, उन्हीं भगवान्‌ शिवसे हम वर प्राप्त करना चाहते हैं

তেওঁ অজ্ঞতাৰ তমসৰ অতীত চৈতন্যময় পৰম জ্যোতি; তপস্বীসকলৰ বাবে পৰম তপ; যাঁক জানিলে জ্ঞানী পুৰুষ কেতিয়াও শোক নকৰে—সেই ভগবান শিৱৰ ওচৰতেই আমি বৰ বিচাৰোঁ।

Verse 197

भूतभावनभावज्ञ सर्वभूताभिभावनम्‌ | सर्वगं सर्वदं देवं पूजयामि पुरन्दर,पुरंदर! जो सम्पूर्ण भूतोंके उत्पादक तथा उनके मनोभावोंको जाननेवाले हैं, समस्त प्राणियोंके पराभव (विलय)-के भी जो एकमात्र स्थान हैं तथा जो सर्वव्यापी और सब कुछ देनेमें समर्थ हैं, उन्हीं महादेवजीकी मैं पूजा करता हूँ

পুৰন্দৰ! যি সকলো ভূতৰ উৎপাদক আৰু তেওঁলোকৰ অন্তৰ্ভাৱ জানে; যি সকলো প্ৰাণীৰ পৰাভৱ-লয়ৰো পৰম আশ্ৰয়; যি সৰ্বব্যাপী আৰু সৰ্বদাতা দেৱ—সেই মহাদেৱক মই পূজা কৰোঁ।

Verse 198

हेतुवादैर्विनिर्मुक्ते सांख्ययोगार्थदं परम्‌ यमुपासन्ति तत्त्वज्ञा वरं तस्माद्‌ वृणीमहे,जो युक्तिवादसे दूर हैं, जो अपने भक्तोंको सांख्य और योगका परम प्रयोजन (आत्यन्तिक दु:खनिवृत्ति और ब्रह्मसाक्षात्कार) प्रदान करनेवाले हैं, तत्त्वज्ञ पुछष जिनकी सदा उपासना करते हैं, उन्हीं महादेवजीसे हम वरके लिये प्रार्थना करते हैं

যি হেতুবাদ আৰু বাদবিবাদৰ যুক্তিৰ পৰা মুক্ত পৰম সত্তা; যি ভক্তসকলক সাংখ্য আৰু যোগৰ পৰম লক্ষ্য দান কৰে; যাঁক তত্ত্বজ্ঞসকলে নিৰন্তৰ উপাসনা কৰে—সেই মহাদেৱৰ ওচৰতেই আমি বৰৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ।

Verse 199

मघवन्‌ मघवात्मान यं वदन्ति सुरेश्वरम । सर्वभूतगुरुं देवं वरं तस्माद्‌ वृणीमहे,मघवन! ज्ञानी पुरुष जिन्हें देवेश्वर इन्द्ररूप तथा सम्पूर्ण भूतोंके गुरुदेव बताते हैं, उन्हींसे हम वर लेना चाहते हैं

হে মঘৱন, হে মঘৱাত্মন! যাঁক লোকসকলে সুৰেশ্বৰ আৰু সকলো ভূতৰ গুৰু-দেৱ বুলি কয়—সেই দেৱৰ ওচৰতেই আমি বৰ বিচাৰোঁ।

Verse 200

य: पूर्वमसृजद्‌ देवं ब्रह्माणं लोकभावनम्‌ । अण्डमाकाशमापूर्य वरं तस्माद्‌ वृणीमहे,जिन्होंने पूर्वकालमें आकाशव्यापी ब्रह्माण्ड एवं लोकस्रष्टा देवेश्वर ब्रह्माको उत्पन्न किया, उन्हीं महादेवजीसे हम वर प्राप्त करना चाहते हैं

যিজনে আদিতে লোকভাবন দেৱ ব্ৰহ্মাক সৃষ্টি কৰিলে আৰু আকাশক মহাণ্ডেৰে পৰিপূৰ্ণ কৰিলে—সেই মহাদেৱৰ পৰাই আমি বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ।

Frequently Asked Questions

Upamanyu faces a choice between accepting boons from a powerful deity in disguise (Śakra/Indra-form) versus maintaining exclusive fidelity to Mahādeva; the dilemma tests whether spiritual aims are instrumentally negotiated or steadfastly oriented to the highest object of devotion.

The chapter teaches that ultimate stability and auspiciousness are pursued through disciplined devotion and self-restraint: even when cosmic power is offered, ethical clarity lies in refusing lesser ends and aligning intention with a single highest principle.

Yes in functional terms: the narrative explicitly links steadfast bhakti and tapas to concrete outcomes—darśana, knowledge, enduring well-being, and divine proximity—positioning the chapter as a model for how understanding and reciting Śiva’s greatness supports liberation-oriented conduct.