Adhyaya 2: Cosmogony and the Ninefold Creation: Rudra’s Origin and the Prelude to the Sāvitrī–Veda Narrative

Verse 1

सूत उवाच । ततस्तुष्टो हरिर्भक्त्या धरण्यात्मशरीरगाम् । मायां प्रकाश्य तेनैव स्थितो वाराहमूर्त्तिना ॥ २.१ ॥

Sūta nói: Bấy giờ Hari, hoan hỷ trước lòng sùng kính, đã hiển lộ māyā của Ngài đối với Đất—vốn chính là thân thể của Ngài—và bằng chính năng lực ấy, Ngài an trụ (hiện bày) trong hình tướng Varāha.

Verse 2

जगाद किं ते सुश्रोणि प्रश्नमेनं सुदुर्लभम् । कथयामि पुराणस्य विषयं सर्वशास्त्रतः ॥ २.२ ॥

Ngài nói: “Này người có dáng hông đẹp, câu hỏi vô cùng hiếm có ấy của nàng là gì? Ta sẽ trình bày đề tài của Purāṇa sao cho phù hợp với hết thảy các śāstra.”

Verse 3

पुराणानां हि सर्वेषामयं साधारणः स्मृतः । श्लोकं धराणि निश्चित्य निःशेषं त्वं पुनः श्रृणु ॥ २.३ ॥

Vì trong tất cả các Purāṇa, điều này được ghi nhớ như một nguyên tắc chung. Bởi vậy, hỡi Đất Mẹ, sau khi đã xác định ý của bài kệ, hãy lắng nghe lại một lần nữa—trọn vẹn, không sót điều gì.

Verse 4

श्रीवराह उवाच । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ २.४ ॥

Śrī Varāha phán: “Sarga (sáng tạo), Pratisarga (tái sáng tạo), Vaṃśa (dòng dõi), các Manvantara (chu kỳ của các Manu), và Vaṃśānucarita (các ký sự theo dòng dõi ấy)—quả thật, một Purāṇa được nhận diện bởi năm dấu hiệu này.”

Verse 5

आदिसर्गमहं तावत् कथयामि वरानने । यस्मादारभ्य देवानां राज्ञां चरितमेव च । ज्ञायते चतुरंशश्च परमात्मा सनातनः ॥ २.५ ॥

“Này người có dung nhan đoan mỹ, nay Ta sẽ thuật về sự sáng tạo nguyên sơ (ādi-sarga). Từ đó, các hành trạng của chư thiên và các truyện tích của các bậc vương giả được hiểu rõ; và nhờ vậy, Đấng Tối Thượng—Paramātman vĩnh cửu—được nhận biết trong bốn phương diện.”

Verse 6

आदावहं व्योम महत् ततोऽणुं—रेकैव मत्तः प्रबभूव बुद्धिः । त्रिधा तु सा सत्त्व-रजस्-तमोभिः पृथक्पृथक्तत्त्व-रूपैरुपेता ॥ २.६ ॥

“Thuở ban sơ, Ta là khoảng không bao la (vyoma); kế đó là Mahat—Đại Nguyên Lý; rồi đến aṇu—vi trần. Chỉ từ một mình Ta, một buddhi (trí năng) phát sinh. Nhưng buddhi ấy lại có ba tính, được trang bị bởi sattva, rajas và tamas, mỗi tính mang hình thái riêng như những nguyên lý (tattva) khác biệt.”

Verse 7

तस्मिंस्त्रिकेऽहं तमसो महान् स सदोच्यते सर्वविदां प्रधानः । उतस्मादपि क्षेत्रविदूर्जितोऽभूद् बभूव बुद्धिस्तु ततो बभूव ॥ २.७ ॥

“Trong bộ ba ấy, Ta được gọi là ‘Đại Thể’ (Mahān) phát sinh từ bóng tối (tamas); Ta cũng được gọi là ‘Hữu Thực’ (sat), bậc tối thượng trong hàng những người biết. Từ đó lại phát sinh ‘kẻ biết ruộng’ (kṣetrajña), đầy năng lực; và sau đó, buddhi (trí năng) mới hiện hữu.”

Verse 8

तस्मात्तु तेभ्यः श्रवणादिहेतवस् ततोऽक्षमाला जगतो व्यवस्थिताः । भूतैर्गतैरेव च पिण्डमूर्तिर् मया भद्रे विहिता त्वात्मनैव ॥ २.८ ॥

Vì vậy, từ các nguyên lý ấy phát sinh những nhân duyên của sự nghe và các căn khác; từ đó, tổng thể thế giới được an lập theo trật tự. Và hình thể hợp thành, có thân phần do các đại chủng vận hành, đã được Ta sắp đặt, hỡi bậc cát tường, cũng bởi chính tự ngã của nàng.

Verse 9

शून्यं त्वासीत् तत्र शब्दस्तु खं च तस्माद् वायुस् तत एवाऽनु तेजः । तस्माद् आपस् तत एवाऽनु देवि मया सृष्टा भवती भूतधात्री ॥ २.९ ॥

Khi ấy là trống không; trong đó phát sinh âm thanh và hư không. Từ đó sinh ra gió, rồi tiếp theo là lửa. Từ đó sinh ra nước; và tiếp theo, hỡi Nữ Thần, Ta đã tạo ra nàng—đấng nâng đỡ và duy trì muôn loài.

Verse 10

योगे पृथिव्या जलवत् ततोऽपि सबुद्बुदं कललं त्वण्डमेव । तस्मिन् प्रवृत्ते द्विगतेऽहमासीदापोमयश्चात्मनात्मानमादौ ॥ २.१० ॥

Khi đất ở trong định lực của yoga, nó trở nên như nước; rồi lại phát sinh một khối sệt đầy bọt—thật chính là một quả trứng. Khi trứng vũ trụ ấy bắt đầu vận động và phân thành hai, thuở ban đầu Ta hiện hữu, mang bản tính của nước, tự an lập chính mình bằng tự ngã của Ta.

Verse 11

सृष्ट्वा नारास्ता अथो तत्र चाहं येन स्यान्मे नाम नारायणेतिः । कल्पे कल्पे तत्र संयामि भूयः सुप्तस्य मे नाभिजः स्याद्यथाद्यः ॥ २.११ ॥

Sau khi tạo ra các dòng nước (nārāḥ), Ta ở nơi ấy để danh Ta được gọi là “Nārāyaṇa”. Trong mỗi kiếp (kalpa), Ta lại thu nhiếp sự tạo hóa về đó; và như thuở ban đầu, khi Ta nằm trong giấc ngủ yoga, đấng Liên Hoa Sinh (Brahmā) phát khởi từ rốn Ta.

Verse 12

एवंभूतस्य मे देवि नाभिपद्मे चतुर्मुखः । उत्तस्थौ स मया प्रोक्तः प्रजाः सृज महामते ॥ २.१२ ॥

Hỡi Nữ Thần, khi Ta ở trong trạng thái như thế, đấng Bốn Mặt đã trỗi dậy trên hoa sen nơi rốn Ta. Ta liền bảo với ngài: “Hỡi bậc đại tâm, hãy tạo dựng các loài hữu tình.”

Verse 13

एवमुक्त्वा तिरोभावं गतोऽहं सोऽपि चिन्तयन् । आस्ते यावज्जगद्धात्री नाध्यगच्छत किञ्चन ॥ २.१३ ॥

Nói như vậy xong, ta liền ẩn khỏi tầm mắt; và người ấy cũng, chìm trong suy tư, vẫn ở đó. Chừng nào Jagaddhātrī—Đấng nâng đỡ thế gian—còn tồn tại, người ấy vẫn không đạt đến bất cứ kết luận nào.

Verse 14

तावत् तस्य महारोषो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। सम्भूय तेन बालः स्यादङ्के रोषात्मसम्भवः॥ २.१४ ॥

Bấy giờ, cơn đại nộ của Phạm Thiên (Brahmā)—đấng có nguồn gốc vô hiển—kết tụ thành hình; và từ đó xuất hiện một đứa trẻ, ngồi trên lòng Ngài, sinh ra từ chính tinh chất của cơn giận.

Verse 15

यो रुदन् वारितस्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । ब्रवीति नाम मे देहि तस्य रुद्रेति सो ददौ ॥ २.१५ ॥

Khi đứa trẻ đang khóc, nó bị Phạm Thiên—đấng mang hình tướng vô hiển—ngăn lại. Nó nói: “Xin ban cho con một danh xưng.” Bấy giờ Phạm Thiên đặt cho nó tên là “Rudra”.

Verse 16

सोऽपि तेन सृजस्वेति प्रोक्तो लोकमिमं शुभे । अशक्तः सोऽथ सलिले ममज्ज तपसे धृतः ॥ २.१६ ॥

Hỡi bậc cát tường, cả người ấy cũng được bảo: “Hãy tạo dựng thế giới này.” Nhưng vì bất lực, người ấy liền lao xuống nước, kiên trì trong khổ hạnh (tapas).

Verse 17

तस्मिन् सलिलमग्ने तु पुनरन्यं प्रजापतिम् । ब्रह्मा ससर्ज भूतेषु दक्षिणाङ्गुष्ठतो वरम् ॥ वामे चैव तथाङ्गुष्ठे तस्य पत्नीमथासृजत् ॥ २.१७ ॥

Khi (thế gian) bị chìm trong những làn nước ấy, Phạm Thiên lại tạo sinh một Prajāpati khác giữa các loài hữu tình: từ ngón cái tay phải, Ngài sinh ra bậc ưu tú; và cũng vậy, từ ngón cái tay trái, Ngài tạo ra người vợ của vị ấy.

Verse 18

स तस्यां जनयामास मनुं स्वायम्भुवं प्रभुः । तस्मात् संभाविता सृष्टिः प्रजानां ब्रह्मणा पुरा ॥ २.१८ ॥

Bấy giờ, Đấng Tối Thượng khiến Svāyambhuva Manu sinh ra trong nàng; từ vị ấy, thuở xưa, Phạm Thiên (Brahmā) đã khởi động sự sinh thành của muôn loài hữu tình.

Verse 19

धरण्युवाच । विस्तरेण ममाचक्ष्व आदिसर्गं सुरेश्वर । ब्रह्मा नारायणाख्योऽयं कल्पादौ चाभवद् यथा ॥ २.१९ ॥

Đất Mẹ (Dharāṇī) thưa: “Xin Ngài, Chúa tể chư thiên, giảng cho con tường tận về sự sáng tạo nguyên sơ—rằng vào đầu một kiếp (kalpa), vì sao Phạm Thiên này lại được gọi là Nārāyaṇa.”

Verse 20

श्रीभगवानुवाच । ससर्ज सर्वभूतानि यथा नारायणात्मकः । कथ्यमानं मया देवि तदशेषं क्षिते शृणु ॥ २.२० ॥

Đức Thế Tôn phán: “Ngài đã sinh thành mọi loài đúng theo nguyên lý lấy Nārāyaṇa làm bản thể. Hỡi Nữ Thần, hỡi Kṣiti (Đất), hãy lắng nghe trọn vẹn điều Ta đang giảng giải.”

Verse 21

गतकल्पावसाने तु निशि सुप्तोत्थितः शुभे । सत्त्वोद्रिक्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत ॥ २.२१ ॥

Vào lúc kết thúc kiếp trước, hỡi bậc cát tường, Phạm Thiên—tỉnh dậy khỏi giấc ngủ trong đêm, với tính chất sattva trội hơn—đã nhìn thấy thế gian như trống rỗng.

Verse 22

नारायणः परोऽचिन्त्यः पराणामपि पूर्वजः । ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसम्भवः ॥ २.२२ ॥

Nārāyaṇa là Đấng Tối Thượng, bất khả tư nghị, là bậc tổ tiên ngay cả của các đấng cao quý; Đức Thế Tôn, tự tánh là Phạm (Brahman), vô thủy, là nguồn phát sinh của hết thảy.

Verse 23

इदं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥ २.२३ ॥

Tại đây, người ta cũng dẫn bài kệ này dâng lên Nārāyaṇa: “Đấng Thần linh có bản tính là Phạm (Brahman), là nguồn phát sinh và nơi tiêu dung của thế gian.”

Verse 24

आपो नाराः इति प्रोक्ताः आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥ २.२४ ॥

“Các dòng nước được gọi là ‘nārā’; quả thật, nước được nói là con cháu của Nara. Thuở xưa, chúng là ‘chỗ nương’ (ayana) của Ngài; vì thế Ngài được tưởng niệm là Nārāyaṇa.”

Verse 25

सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः ॥ २.२५ ॥

Khi Ngài suy niệm về sự sáng tạo—như thuở xưa, vào những khởi đầu của các kiếp (kalpa)—trước khi có sự phân minh rõ rệt, nơi Ngài khởi lên một trạng thái do bóng tối (tamas) chi phối.

Verse 26

तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः । अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥ २.२६ ॥

Bóng tối (tamas), mê lầm (moha), đại mê lầm (mahāmoha), và trạng thái gọi là tāmisra, cũng được gọi là andhasa—đó là vô minh (avidyā) gồm năm “đốt”, đã hiển lộ từ bậc Đại Tâm (mahātmā).

Verse 27

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् । बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकोः । स मुख्यसर्गो विज्ञेयः सर्गविद्भिर्विचक्षणैः ॥ २.२७ ॥

Sự sáng tạo được an lập theo năm dạng—như của bậc đang thiền quán mà chưa có nhận thức hiển lộ; không được chiếu sáng cả ngoài lẫn trong; tự tánh bị che phủ; và mang tính chất trơ lì. Các bậc minh triết am tường về sáng tạo nên hiểu đây là sự sáng tạo căn bản (chính yếu).

Verse 28

पुनरन्यदभूत् तस्य ध्यायतः सर्गमुत्तमम्। तिर्यक्स्रोतस्तु वै यस्मात् तिर्यक्स्रोतस्तु वै स्मृतः॥ २.२८ ॥

Rồi khi Ngài quán niệm về công cuộc sáng tạo tối thượng, một loại hữu tình khác liền phát sinh. Vì dòng “srotas” của chúng chảy theo phương ngang, nên được ghi nhớ là “tiryak-srotas” (trật tự hữu tình có dòng chảy ngang).

Verse 29

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणस्तु ते। तमप्यसाधकं मत्वा तिर्यक्स्रोतं चतुर्मुखः॥ २.२९ ॥

Những loài bắt đầu từ thú vật vốn đã nổi danh; chúng quả là kẻ đi theo nẻo lệch lạc. Xét tình trạng ấy cũng không đưa đến thành tựu, Đấng Bốn Mặt (Brahmā) đã xếp chúng vào “tiryak-srotas” (dòng chảy ngang).

Verse 30

ऊर्ध्वस्रोतस्त्रिधा यस्तु सात्त्विको धर्मवर्तनः । ततोऽर्ध्वचारीणो देवाः सर्वगर्भसमुद्भवाः ॥ २.३० ॥

Còn hạng “dòng chảy hướng thượng” (ūrdhva-srotas) được phân làm ba, mang tính sāttvika và vận hành theo dharma; từ đó phát sinh các chư thiên hướng thượng, sinh ra từ mọi loại thai tạng (mọi phương thức thọ sinh).

Verse 31

ते सुखप्रीतिवहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः । तस्मिन् सर्गेऽभवत् प्रीतिर्निष्पद्यन्ते प्रजास्तदा ॥ २.३० ॥

Họ tràn đầy an lạc và hoan hỷ, không bị che ngăn cả bên ngoài lẫn bên trong. Trong giai đoạn sáng tạo ấy, niềm hỷ lạc khởi lên, và khi đó các loài hữu tình được hiển lộ.

Verse 32

तदा सृष्ट्वाऽन्यसर्गं तु तदा दध्यौ प्रजापतिः । असाधकांस्तु तान् मत्वा मुख्यसर्गादिसंभवान् ॥ २.३१ ॥

Bấy giờ, sau khi tạo ra một cuộc sáng tạo khác (thứ cấp), Prajāpati suy tư. Xét rằng những hữu tình ấy—phát sinh từ cuộc sáng tạo chính và các giai đoạn ban đầu—không hữu hiệu, không thích hợp cho mục đích định hướng, Ngài lại tiếp tục cân nhắc.

Verse 33

ततः स चिन्तयामास अर्वाक्स्रोतस्तु स प्रभुः । अर्वाक्स्रोतसि चोत्पन्ना मनुष्याः साधका मताः ॥ २.३२ ॥

Bấy giờ, Đấng Chúa Tể ấy suy niệm về “arvāksrotas”, tức dòng/trạng thái chảy xuống. Những con người sinh khởi trong arvāksrotas được xem là sādhaka (người hành trì, kẻ tinh tấn).

Verse 34

ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः । तस्मात् तु दुःखः बहुला भूयोभूयश्च कारिणः ॥ २.३३ ॥

Và những trạng thái ấy tuy dồi dào ánh sáng, nhưng lại pha lẫn bóng tối và bị rajas chi phối; vì thế chúng tạo ra khổ đau rất nhiều, hết lần này đến lần khác.

Verse 35

इत्येते कथिताः सर्गाः षडेते सुभगे तव । प्रथमो महतः सर्गस्तन्मात्राणि द्वितीयकः ॥ २.३४ ॥

Như vậy, hỡi bậc cát tường, sáu sự phát sinh (sarga) này đã được nói cho nàng. Sự phát sinh thứ nhất là từ Mahat (Đại Nguyên Lý), và thứ hai là của các tanmātra (các yếu tố vi tế).

Verse 36

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः ॥ २.३५ ॥

Sự sáng tạo thứ ba được gọi là vaikārika, cũng được nhớ là aindriyaka, tức sự sáng tạo dựa trên các căn (giác quan). Như vậy, sự sáng tạo nguyên chất (prākṛta) này hiển lộ với buddhi (trí tuệ) làm nguyên lý đi trước.

Verse 37

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्याः वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतश्च यः प्रोक्तस्तैऱ्यक्स्रोतः स उच्यते ॥ २.३६ ॥

Sự sáng tạo thứ tư được nói là sự sáng tạo chính yếu; quả thật các loài bất động (thực vật và các dạng sống cố định) được ghi nhớ là “chính yếu”. Và dòng sáng tạo được mô tả là chảy “ngang” được gọi là tairyaksrota (dòng ngang).

Verse 38

तथोर्ध्वस्रोतसां श्रेष्ठः सप्तमः स तु मानवः । अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः ॥ २.३७ ॥

Vì vậy, trong các loài “chảy lên trên” (ūrdhva-srotas), bậc thứ bảy—quả thật là tối thắng—chính là loài người. Sáng tạo thứ tám là “anugraha” (ân huệ/ban phúc), được mô tả mang cả tính sāttvika lẫn tāmasa.

Verse 39

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः । प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः ॥ २.३८ ॥

Năm loại sáng tạo này được ghi nhớ là các sáng tạo “vaikṛta” (biến đổi), còn ba loại được ghi nhớ là các sáng tạo “prākṛta” (nguyên sơ). Hơn nữa, prākṛta và vaikṛta (hợp lại), cùng với sáng tạo “Kaumāra”, được ghi nhớ là loại thứ chín.

Verse 40

इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः । प्राकृताः वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः ॥ इत्येते कथिताः सर्गाः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ २.३९ ॥

Như vậy, chín loại sáng tạo của Prajāpati đã được giải thích—cả prākṛta lẫn vaikṛta—như những nguyên nhân căn bản của thế giới. Như vậy các sáng tạo ấy đã được thuật lại; ngươi còn muốn nghe điều gì nữa?

Verse 41

धरण्युवाच । नवधा सृष्टिरुत्पन्ना ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कथं सा ववृधे देव एतन्मे कथयाच्युत ॥ २.४० ॥

Dharā (Đất Mẹ) thưa rằng: “Sáng tạo chín phần đã phát sinh từ Brahmā, đấng có nguồn gốc bất hiển. Sáng tạo ấy đã tăng trưởng và mở rộng như thế nào, hỡi Thần? Xin hãy nói cho con điều này, ô Acyuta.”

Verse 42

श्रीवराह उवाच । प्रथमं ब्रह्मणा सृष्टा रुद्राद्यास्तु तपोधनाः । सनकादयस्ततः सृष्टा मरीच्यादय एव च ॥ २.४१ ॥

Śrī Varāha phán: “Trước hết, Brahmā đã tạo ra các bậc giàu công phu khổ hạnh (tapo-dhana), bắt đầu từ Rudra và các vị khác. Sau đó Ngài tạo ra Sanaka và các vị khác, và cũng vậy Marīci và các vị khác.”

Verse 43

मरीचिरत्रिश्च तथा अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्च महातेजाः प्रचेता भृगुरेव च । नारदो दशमश्चैव वसिष्ठश्च महातपाः ॥ २.४२ ॥

Marīci và Atri, cũng như Aṅgiras, Pulaha và Kratu; Pulastya rực rỡ đại quang; Pracetas và Bhṛgu nữa; Nārada là vị thứ mười; và Vasiṣṭha, bậc đại khổ hạnh.

Verse 44

सनकादयो निवृत्त्याख्ये तेन धर्मे प्रयोजिताः । प्रवृत्त्याख्ये मरीच्याद्या मुक्त्वैकं नारदं मुनिम् ॥ २.४३ ॥

Sanaka và các vị khác được Ngài giao phó thực hành pháp (dharma) gọi là “nivṛtti” — con đường ly thoát. Còn Marīci và các hiền triết khác được giao phó pháp gọi là “pravṛtti” — con đường hành đạo trong đời, chỉ riêng hiền giả Nārada là ngoại lệ.

Verse 45

योऽसौ प्रजापतिस्त्वाद्यो दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः । तस्यादौ तत्र वंशेन जगदेतच्चराचरम् ॥ २.४४ ॥

Vị Prajāpati nguyên sơ ấy, sinh từ ngón cái phải; thuở ban đầu, từ Ngài và theo dòng dõi ấy, toàn thể thế giới này—muôn loài động và bất động—đã phát sinh.

Verse 46

देवाश्च दानवाश्चैव गन्धर्वोरगपक्षिणः । सर्वे दक्षस्य कन्यासु जाताः परमधार्मिकाः ॥ २.४५ ॥

Chư thiên và các Dānavas, cùng các Gandharva, loài rắn và loài chim—hết thảy đều sinh từ các ái nữ của Dakṣa, được tán dương là những bậc tối thượng thuận hợp với dharma.

Verse 47

योऽसौ रुद्रेति विख्यातः पुत्रः क्रोधसमुद्भवः । भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेष्ठिनः ॥ २.४६ ॥

Người con ấy—nổi danh với danh xưng “Rudra”—phát sinh từ cơn phẫn nộ; từ trán của Parameṣṭhin (đấng Tối thượng khai sinh), nơi nếp nhăn do chau mày tạo thành.

Verse 48

अर्द्धनारीनरवपुः प्रचण्डोऽतिभयङ्करः । विभजात्मानमित्युक्तो ब्रह्मणाऽन्तर्दधे पुनः ॥ २.४७ ॥

Mang thân thể nửa nữ nửa nam, dữ dội và vô cùng đáng sợ—được Phạm Thiên bảo rằng: “Hãy tự phân chia chính mình”, rồi Ngài lại ẩn mất khỏi tầm mắt.

Verse 49

तथोक्तोऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं चकार सः । बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा च सः । ततस्त्वेकादश ख्याता रुद्रा ब्रह्मसमुद्भवाः ॥ २.४८ ॥

Được dạy như vậy, Ngài tự làm mình thành hai: tính nữ và tính nam. Rồi Ngài phân chia nguyên lý nam thành mười phần, và thêm một phần nữa. Từ đó, mười một vị Rudra được biết đến, phát sinh từ Phạm Thiên.

Verse 50

अयमुद्देशतः प्रोक्तो रुद्रसर्गो मयाऽनघे । इदानीं युगमाहात्म्यं कथयामि समासतः ॥ २.४९ ॥

Hỡi bậc vô cấu, ta đã nói khái lược về sự sáng tạo các Rudra. Nay ta sẽ tóm tắt mà thuật về sự vĩ đại của các yuga (các thời đại thế gian).

Verse 51

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्चेति चतुर्युगम् । एतस्मिन्ये महासत्त्वा राजानो भूरिदक्षिणाः । देवासुराश्च यं चक्रुर्धर्मं कर्म च तच्छृणु ॥ २.५० ॥

“Kṛta, Tretā, Dvāpara và Kali—đó là bốn thời đại hợp thành caturyuga. Trong chu kỳ ấy có những bậc quân vương đại tâm, dồi dào bố thí (dakṣiṇā). Và pháp (dharma) cùng nghi lễ-hành nghiệp (karma) mà chư thiên và a-tu-la đã thiết lập—hãy lắng nghe điều ấy.”

Verse 52

आसीत् प्रथमकल्पे तु मनुः स्वायम्भुवः पुरा । तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे अतिमानुषचेष्टितम् । प्रियव्रतोत्तानपादनामानं धर्मवत्सलम् ॥ २.५१ ॥

“Trong kiếp đầu tiên, thuở xưa có Manu Svāyambhuva. Ngài sinh được hai người con trai, nổi bật bởi những hành trạng vượt quá mức thường của con người—Priyavrata và Uttānapāda—cả hai đều mến chuộng dharma.”

Verse 53

तत्र प्रियव्रतो राजा महायज्वा तपोबलः । स चेष्ट्वा विविधैर्यज्ञैर्विपुलैर्भूरिदक्षिणैः ॥ २.५२ ॥

Tại đó, vua Priyavrata—hùng mạnh nhờ sức khổ hạnh và nổi danh là bậc đại tế tự—sau khi cử hành nhiều nghi lễ tế tự khác nhau, quy mô rộng lớn và kèm theo vô số lễ vật dakṣiṇā dâng các tư tế, liền tiến hành theo đúng phép.

Verse 54

सप्तद्वीपेषु संस्थाप्य भरतादीन् सुतान् निजान् । स्वयँ विशालां वरदां गत्वा तेपे महत् तपः ॥ २.५३ ॥

Sau khi an lập các con trai của mình—khởi đầu với Bharata—trên bảy châu (dvīpa), chính nhà vua đi đến Viśālā, nơi ban phúc, và thực hành đại khổ hạnh.

Verse 55

तस्मिन् स्थितस्य तपसि राज्ञो वै चक्रवर्त्तिनः । उपेयाद् नारदस्तत्र दिदृक्षुर्धर्मचारिणम् ॥ २.५४ ॥

Khi vị vua Chuyển luân ấy vẫn an trụ trong khổ hạnh, Nārada đến nơi đó, mong được diện kiến người đang hành trì dharma.

Verse 56

स दृष्ट्वा नारदं व्योम्नि ज्वलद्भास्करतेजसम् । अभ्युत्थानेन राजेन्द्र उत्तस्थौ हर्षितस्तदा ॥ २.५५ ॥

Thấy Nārada trên không trung, rực sáng như hào quang mặt trời chói lọi, nhà vua—bậc tối thượng trong hàng vương giả—liền đứng dậy cung kính nghênh đón, lòng hoan hỷ bừng lên.

Verse 57

तस्यासनं च पाद्यं च सम्यक् तस्य निवेद्य वै । स्वागतातिभिरालापैः परस्परमवोचताम् । कथान्ते नारदं राजा पप्रच्छ ब्रह्मवादिनम् ॥ २.५६ ॥

Nhà vua cung kính dâng chỗ ngồi và nước rửa chân (pādya) một cách chu đáo; rồi đôi bên trao đổi những lời chào mừng nhã nhặn. Khi câu chuyện kết thúc, vua bèn thưa hỏi Nārada, bậc giảng giải minh triết Phạm thiên.

Verse 58

प्रियव्रत उवाच । भगवन् किञ्चिदाश्चर्यमेतस्मिन् कृतसंज्ञिते । युगे दृष्टं श्रुतं वापि तन्मे कथय नारद ॥ २.५७ ॥

Priyavrata thưa: “Bạch Đấng Thế Tôn, trong thời đại gọi là Kṛta (Satya) Yuga này, nếu có điều kỳ diệu nào đã được thấy hay dù chỉ được nghe, xin Ngài kể lại cho con, hỡi Nārada.”

Verse 59

नारद उवाच । आश्चर्यमेकं दृष्टं मे तच्छृणुष्व प्रियव्रत । ह्यस्तनेऽहनि राजेन्द्र श्वेताख्यं गतवानहम् । द्वीपं तत्र सरो दृष्टं फुल्लपङ्कजमालिनम् ॥ २.५८ ॥

Nārada thưa: “Con đã thấy một điều kỳ diệu; xin hãy lắng nghe, hỡi Priyavrata. Hôm qua, bậc vương giả tối thượng, con đã đến hòn đảo mang tên Śveta. Tại đó con thấy một hồ nước được trang hoàng bằng những vòng hoa sen nở rộ.”

Verse 60

सरसस्तस्य तीरे तु कुमारिं पृथुलोचनाम् । दृष्ट्वाहं विस्मयापन्नस्तां कन्यामायतॆक्षणाम् ॥ २.५९ ॥

Rồi trên bờ hồ ấy, khi thấy một thiếu nữ mắt rộng—một trinh nữ với ánh nhìn dài, thăm thẳm—ta bỗng tràn đầy kinh ngạc.

Verse 61

पृच्छितवानस्मि राजेन्द्र तदा मधुरभाषिणीम् । का असि भद्रे कथं वा असि किं वा कार्यमिह त्वया । कर्तव्यं चारुसर्वाङ्गि तन्ममाचक्ष्व शोभने ॥ २.६० ॥

Bậc vương giả tối thượng, khi ấy ta hỏi người thiếu nữ nói lời dịu ngọt: “Nàng là ai, hỡi người cát tường? Nàng thế nào? Và nàng đến đây để làm việc gì? Ôi người đẹp với các chi thể khả ái, xin hãy nói cho ta điều cần phải làm.”

Verse 62

एवमुक्ता मया सा हि मां दृष्ट्वाऽनिमिषेक्षणा । स्मृत्वा तूष्णीं स्थिता यावत् तावन्मे ज्ञानमुत्तमम् ॥ २.६१ ॥

Được ta nói như vậy, nàng nhìn ta với ánh mắt không chớp; rồi nhớ lại điều gì đó và đứng lặng thinh bao lâu, thì trong bấy lâu ấy, tri kiến tối thượng nơi ta hiện hữu rõ ràng.

Verse 63

विस्मृतं सर्ववेदाश्च सर्वशास्त्राणि चैव ह । योगशास्त्राणि शिक्षाश्च वेदानां स्मृतयस्तथा ॥ २.६२ ॥

Tất cả các Veda đều đã bị quên lãng, và mọi luận thư cũng vậy; các luận thư về yoga và môn Śikṣā (khoa ngữ âm) cũng thế, cùng với các Smṛti liên hệ đến Veda nữa.

Verse 64

सर्वं दृष्ट्वैव मे राजन् कुमार्यापहृतं क्षणात् । ततोऽहं विस्मयार्विष्टश्चिन्ताशोकसमन्वितः ॥ २.६३ ॥

Tâu Đại vương, sau khi nhìn khắp mọi sự, tôi thấy rằng thiếu nữ đã bị bắt cóc chỉ trong khoảnh khắc. Bấy giờ tôi bị choáng ngợp bởi kinh ngạc, kèm theo lo âu và sầu muộn.

Verse 65

तामेव शरणं गत्वा यावत् पश्यामि पार्थिव । तावद् दिव्यः पुमांस्तस्याः शरीरे समदृश्यत ॥ २.६४ ॥

Khi chỉ đến nương tựa nơi nàng và dõi nhìn, tâu Đại vương, trong suốt lúc ấy một người nam rực sáng đã hiện lộ ngay trong thân thể nàng.

Verse 66

तस्यापि पांसो हृदये त्वपरस्तस्य चोरसि । अन्यो रक्तेक्षणः श्रीमान् द्वादशादित्यसन्निभः ॥ २.६५ ॥

Ngay trong tim của người ấy—và lại trên ngực người ấy—hiện ra một hình tướng khác cao quý, mắt đỏ, rực rỡ như mười hai Āditya (các thần Mặt Trời).

Verse 67

एवं दृष्ट्वा पुमांसोऽत्र त्रयः कन्याशरीरगाः । क्षणेन तत्र कन्यैका न तान् पश्यामि सुव्रते ॥ २.६६ ॥

Thấy như vậy, tôi nhận ra rằng ở đây có ba người nam đã nhập vào thân các thiếu nữ. Rồi chỉ trong khoảnh khắc, chỉ còn một thiếu nữ ở đó; ô người nữ giữ giới hạnh, tôi không còn thấy ba vị ấy nữa.

Verse 68

ततः पृष्टा मया देवी सा कुमारी कथं मम । वेदाः नष्टा ममाचक्ष्व भद्रे तन्नाशकारणम् ॥ २.६७ ॥

Rồi ta hỏi Nữ Thần: “Vì sao nàng, bậc thiếu nữ, lại liên hệ với ta? Xin hãy nói cho ta, hỡi người hiền ái—vì sao các Veda của ta bị thất lạc, và nguyên nhân nào dẫn đến sự hủy hoại ấy?”

Verse 69

कन्योवाच । माता अहं सर्ववेदानां सावित्री नाम नामतः । मां न जानासि येन त्वं ततो वेदा हृतास्तव ॥ २.६८ ॥

Thiếu nữ nói: “Ta là Mẹ của tất cả các Veda; theo danh xưng, ta tên là Sāvitrī. Vì ngươi không nhận biết ta, nên các Veda của ngươi đã bị lấy đi.”

Verse 70

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥ ६९ ॥

Khi nàng nói như vậy, hỡi Đức Vua—hỡi bậc tu sĩ giàu công khổ hạnh—(nàng) đầy kinh ngạc mà hỏi: “Những người này là ai? Xin hãy nói cho ta điều ấy, hỡi người đẹp đẽ.”

Verse 71

कन्योवाच य एष मच्छरीरस्थः सर्वाङ्गैश्चारुलोचनः । एष ऋग्वेदनामा तु देवो नारायणः स्वयम् । वह्निभूतो दहत्याशु पापान्युच्चारणादनु ॥ २.७० ॥

Thiếu nữ nói: “Đấng ngự trong thân ta—mắt đẹp, các chi phần đều khả ái—chính là Thần Nārāyaṇa, mang danh ‘Ṛgveda’. Khi hóa như lửa, Ngài mau chóng thiêu đốt các tội lỗi phát sinh theo sau việc tụng đọc.”

Verse 72

एतस्य हृदये योऽयं दृष्ट आसीत् त्वयात्मजः । स यजुर्वेदरूपेण स्थितो ब्रह्मा महाबलः ॥ २.७१ ॥

Người con mà ngươi đã thấy trong trái tim của Ngài—chính là Brahmā đại lực, an trụ trong hình tướng của Yajurveda.

Verse 73

तस्याप्युरसि संविष्टो य एष शुचिरुज्ज्वलः । स सामवेदनामा तु रुद्ररूपी व्यवस्थितः । एष आदित्यवत् पापान्याशु नाशयते स्मृतः ॥ २.७२ ॥

Đấng ngự trên ngực Ngài—thanh tịnh và rực sáng—an trụ trong hình tướng Rudra, mang danh “Sāmaveda”. Khi được tưởng niệm, Ngài mau chóng diệt trừ tội lỗi như Mặt Trời.

Verse 74

एते त्रयो महावेदाः ब्रह्मन् देवास्त्रयः स्मृताः । एते वर्णा अकाराद्याः सवनान्यत्र वै द्विज ॥ २.७३ ॥

Bạch Bà-la-môn, những điều này được ghi nhớ là ba Đại Veda và ba vị thần. Và tại đây, hỡi bậc nhị sinh, đó là các nhóm âm vị bắt đầu bằng ‘a’, cùng với các kỳ ép Soma trong nghi lễ (savana).

Verse 75

एतत्सर्वं समासेन कथितं ते द्विजोत्तम । गृहीणा वेदान् शास्त्राणि सर्वज्ञत्वं च नारद ॥ २.७४ ॥

Tất cả điều ấy đã được ta trình bày vắn tắt cho ngươi, hỡi bậc tối thắng trong hàng nhị sinh. Hỡi Nārada, hãy thọ nhận các Veda và các śāstra, cùng cả trí tuệ toàn tri.

Verse 76

एतस्मिन् वेदसरसि स्नानं कुरु महाव्रत । क्रीते स्नानेऽन्यजन्मीयं येन स्मरसि सत्तम ॥ २.७५ ॥

“Trong hồ Vedasāra này, hỡi người giữ đại nguyện, hãy tắm gội. Khi tắm xong, nhờ đó, hỡi bậc thiện tối thượng, ngươi sẽ nhớ lại những điều thuộc về một đời sinh khác (tức ký ức tiền kiếp).”

Verse 77

एवमुक्त्वा तिरोभावं गता कन्या नराधिप । अहं तत्र कृतस्नानस् त्वां दिदृक्षुरिहागतः ॥ २.७६ ॥

Nói xong như vậy, thiếu nữ liền biến mất, hỡi bậc chúa tể loài người. Ta đã tắm ở nơi ấy rồi đến đây, với ước nguyện được diện kiến ngài.

Verse 78

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा का एते पुरुषा एतत्कथय शोभने ॥

Khi nàng nói như vậy, tâu Đại vương, vị ẩn sĩ giàu công khổ hạnh, kinh ngạc, liền hỏi: “Những người này là ai? Hỡi người đẹp, xin hãy giải bày điều ấy.”