Adhyaya 32

Verse 1

ऑपन--माज बछ। अप ऋाल आज एकोनत्रिशो& ध्याय: मतड़की तपस्या और इन्द्रका उसे वरदान देना भीष्म उवाच एवमुक्तो मतड़स्तु संशितात्मा यतव्रत: । सहस्रमेकपादेन ततो ध्याने व्यतिष्ठत

Bhīṣma nói: Được nói như thế, hiền giả Mataṅga—tâm đã được rèn luyện vững chắc, giới hạnh nghiêm trì—liền đứng nhập định suốt một nghìn năm, chỉ trụ trên một chân. Đoạn này nêu bật lý tưởng đạo đức về sự tự chế bền bỉ: khi bị thử thách hay được bậc quyền năng chỉ dạy, người ta không đáp lại bằng tranh biện, mà bằng việc tăng cường kỷ luật nội tâm và khổ hạnh không lay chuyển.

Verse 2

त॑ सहस्रावरे काले शक्रो द्रष्टमुपागमत्‌ । तदेव च पुनर्वाक्यमुवाच बलवृत्रहा

Bhīṣma nói: Khi thời hạn một nghìn năm gần trọn, Śakra (Indra), kẻ diệt Vṛtra, chúa tể chư thiên, lại đến thăm ông. Và một lần nữa, ngài lặp lại đúng những lời đã nói trước kia—nhắc lại vấn đề ấy vào cuối quãng thời gian dài đằng đẵng.

Verse 3

मतडज् उवाच इदं वर्षसहसंर वै ब्रह्मचारी समाहित: । अतिष्ठमेकपादेन ब्राह्म॒ण्यं नाप्तुयां कथम्‌

Mataṅga thưa rằng: “Muôn tâu Thiên vương! Con đã giữ phạm hạnh, nhất tâm định tĩnh, đứng một chân mà tu khổ hạnh suốt một nghìn năm. Vậy cớ sao con lại không thể đạt được địa vị Bà-la-môn?”

Verse 4

शक्र उवाच चण्डालयोनौ जातेन नावाप्यं वै कथंचन । अन्यं काम॑ वृणीष्व त्वं मा वृथा तेडस्त्वयं श्रम:

Śakra (Indra) nói: “Này Mataṅga, kẻ sinh từ dòng dõi Caṇḍāla thì dẫu bằng cách nào cũng không thể đạt địa vị Bà-la-môn. Vậy hãy xin một ân huệ khác theo ý ngươi, để công lao này khỏi uổng phí.”

Verse 5

एवमुक्तो मतड़स्तु भृूशं॑ शोकपरायण: । अध्यतिष्ठद्‌ गयां गत्वा सों5गुछ्ठेन शतं समा:,उनके ऐसा कहनेपर मतंग अत्यन्त शोकमग्न हो गयामें जाकर अंगूठेके बलपर सौ वर्षोतक खड़ा रहा

Nghe vậy, Mataṅga chìm trong nỗi sầu thảm. Ông đến Gayā và tiếp tục khổ hạnh, đứng thăng bằng trên ngón cái suốt một trăm năm.

Verse 6

सुदुर्वहं बहन्‌ योगं कृशो धमनिसंततः । त्वगस्थिभूतो धर्मात्मा स पपातेति नः श्रुतम्‌

Nghe nói, khi thực hành kỷ luật yoga vô cùng khắc nghiệt ấy, ông trở nên gầy mòn, gân mạch nổi lên. Bậc sống theo dharma ấy chỉ còn như bộ xương bọc da; và trong tình trạng đó, không thể tự giữ mình, ông đã ngã quỵ—đó là điều chúng ta được nghe.

Verse 7

त॑ पतन्तमभिद्रुत्य परिजग्राह वासव: । वराणामीश्वरो दाता सर्वभूतहिते रत:

Khi ông đang ngã xuống, Vāsava (Indra) lao tới và đỡ lấy. Là bậc tối thượng trong những người ban ân huệ, vị ban phát các phúc lành ấy luôn hướng tâm vì lợi ích của muôn loài.

Verse 8

उसे गिरते देख सम्पूर्ण भूतोंके हितमें तत्पर रहनेवाले वर देनेमें समर्थ इन्द्रने दौड़कर पकड़ लिया ।।

Thấy Mataṅga đang ngã xuống, Indra—bậc có thể ban ân và luôn tận tâm vì lợi ích của muôn loài—liền chạy tới nắm giữ lại. Śakra (Indra) nói: “Hỡi Mataṅga, ngay trong đời này, việc đạt được địa vị Bà-la-môn đối với ngươi dường như đã bị ngăn chặn. Bà-la-môn tính vô cùng khó đạt, lại bị vây bủa bởi những kẻ cướp đường—như dục vọng và sân hận—chặn lối.”

Verse 9

पूजयन्‌ सुखमाप्रोति दुःखमाप्रोत्यपूजयन्‌ । ब्राह्मण: सर्वभूतानां योगक्षेमसमर्पिता

Śakra nói: “Ai kính trọng (bậc) Bà-la-môn thì được an lạc; ai không kính trọng thì gặp sầu khổ. Vì Bà-la-môn tận tâm đem lại ‘yoga’ và ‘kṣema’—phúc lợi và sự che chở—cho mọi loài hữu tình.”

Verse 10

ब्राह्मणेभ्योडनुतृप्यन्ते पितरो देवतास्तथा । ब्राह्मण: सर्वभूतानां मतंग पर उच्यते

Śakra nói: “Khi các Bà-la-môn được làm cho thỏa mãn đúng phép, các Pitṛ (tổ tiên) và chư thiên cũng được thỏa mãn. Hỡi Mataṅga, Bà-la-môn được tuyên xưng là bậc tối thượng trong muôn loài.”

Verse 11

ब्राह्मण: कुरुते तद्धि यथा यद्‌ यच्च वाउछति । वद्दीस्तु संविशन्‌ योनीर्जायमान: पुन: पुन:

Śakra nói: “Bà-la-môn quả thật có thể làm thành chính kết quả ấy—bất cứ điều gì, theo bất cứ cách nào, như ý muốn của mình. Nhưng kẻ bị trói buộc bởi hệ quả của nghiệp thì phải đi vào hết bào thai này đến bào thai khác, sinh ra rồi lại sinh ra.”

Verse 12

तदुत्सृज्येह दुष्प्रापं ब्राह्म॒ण्यमकृतात्मभि:

Vì vậy, hãy gác điều ấy lại ở đây: đối với kẻ chưa tự rèn luyện và thanh lọc mình, Bà-la-môn tính chân thật là điều cực kỳ khó đạt.

Verse 13

मतंग उवाच कि मां तुदसि दुःखार्त मृतं मारयसे च माम्‌

Mātaṅga nói: “Vì sao ngươi hành hạ ta? Ta đã bị khổ đau dày vò—gần như đã chết—vậy mà ngươi vẫn còn muốn giết ta.”

Verse 14

ब्राह्मणं यदि दुष्प्रापं त्रिभिर्वर्ण: शतक्रतो

Mātaṅga nói: “Hỡi Śatakratu (Indra), nếu một bậc brāhmaṇa chân chính quả thật khó tìm trong ba đẳng cấp, thì phải hiểu rằng brāhmaṇatva không phải chỉ là danh xưng do sinh ra, mà là một thành tựu hiếm hoi, đặt nền trên hạnh kiểm và giá trị nội tâm.”

Verse 15

यः पापेभ्य: पापतमस्तेषामधम एव सः

Mātaṅga nói: “Kẻ nào tội lỗi nhất trong hàng những kẻ tội lỗi, thì trong số họ chính là kẻ hèn mạt nhất.”

Verse 16

दुष्प्रापं खलु विप्रत्वं प्राप्त दुरनुपालनम्‌

Mātaṅga nói: “Quả thật, địa vị brāhmaṇa khó mà đạt được; và khi đã đạt rồi, lại khó gìn giữ và sống cho xứng đáng.”

Verse 17

एकारामो हाहं शक्र निर्दधन्द्ो निष्परिग्रह:

Mātaṅga nói: “Hỡi Śakra (Indra), ta sống an nhiên với chỉ một niềm vui giản dị; than ôi, dẫu không sở hữu gì và đã lìa mọi chấp thủ, ta vẫn bị thiêu đốt (bởi khổ đau).”

Verse 18

दैवं तु कथमेतद्‌ वै यदहं मातृदोषतः

Matanga nói: “Nhưng sao có thể quy cho số mệnh—tình cảnh của ta đây lại phát sinh vì lỗi của mẹ ta?”

Verse 19

नूनं दैव॑ न शक्‍्यं हि पौरुषेणातिवर्तितुम्‌

Matanga nói: “Quả thật, số mệnh không thể bị vượt qua bằng nỗ lực của con người.”

Verse 20

एवंगते तु धर्मज्ञ दातुमरहसि मे वरम्‌

Matanga nói: “Sự việc đã đến nước này rồi, hỡi bậc am tường dharma, xin ngài hãy ban cho ta một ân huệ.”

Verse 21

वैशम्पायन उवाच वृणीष्वेति तदा प्राह ततस्तं बलवृत्रहा

Vaiśampāyana nói: Bấy giờ, đấng hùng mạnh—kẻ diệt Vṛtra—bảo với ông: “Hãy chọn (một ân huệ).”

Verse 22

चोदितस्तु महेन्द्रेण मतड्: प्राब्रवीदिदम्‌ । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तब बल और वृत्रासुरको मारनेवाले इन्द्रने मतड़से कहा--“तुम मुझसे वर माँगो।” महेन्द्रसे प्रेरित होकर मतड़ने इस प्रकार कहा -- २१ $ || यथा कामविहारी स्यां कामरूपी विहड्भरम:

Vaiśampāyana nói: Được Mahendra (Indra) thúc giục, Mataḍa thưa những lời này. Indra—lừng danh vì sức mạnh và vì đã diệt Vṛtra—mời Mataḍa xin một ân huệ; và Mataḍa bèn nói như sau.

Verse 23

ब्रद्मक्षत्राविरोधेन पूजां च प्राप्रुयामहम्‌ । यथा ममाक्षया कीर्तिर्भिवेच्चापि पुरंदर

Nguyện cho ta được hưởng danh dự và sự tôn kính xứng đáng mà không làm cho hàng Bà-la-môn và Sát-đế-lỵ đối nghịch nhau; và, hỡi Purandara, nguyện cho tiếng thơm của ta cũng trở nên bất hoại.

Verse 24

कर्तुमहसि तद्‌ देव शिरसा त्वां प्रसादये । देव पुरंदर! आप ऐसी कृपा करें जिससे मैं इच्छानुसार विचरनेवाला तथा अपनी इच्छाके अनुसार रूप धारण करनेवाला आकाशचारी देवता होऊँ। ब्राह्मण और क्षत्रियोंके विरोधसे रहित हो मैं सर्वत्र पूजा एवं सत्कार प्राप्त करूँ तथा मेरी अक्षय कीर्तिका विस्तार हो। मैं आपके चरणोंमें मस्तक रखकर आपकी प्रसन्नता चाहता हूँ। आप मेरी इस प्रार्थाकको सफल बनाइये ।। शक्र उवाच छन्‍्दोदेव इति ख्यातः स्त्रीणां पूज्यो भविष्यसि

Lạy đấng Thiên thần, Ngài có thể ban điều ấy; con cúi đầu khẩn cầu ân huệ của Ngài. Hỡi Purandara, xin rủ lòng thương khiến con trở thành một vị thần du hành giữa hư không, được tự do đi lại theo ý muốn và tùy ý hóa hiện hình dạng. Không vướng sự đối nghịch giữa Bà-la-môn và Sát-đế-lỵ, xin cho con được thờ kính và tiếp đãi khắp nơi, và cho tiếng thơm bất tận của con được lan rộng. Con đặt trán dưới chân Ngài, cầu mong Ngài hoan hỷ; xin làm cho lời nguyện này được thành tựu. Śakra (Indra) phán: “Ngươi sẽ nổi danh với tên ‘Chandodeva’, và sẽ được phụ nữ tôn kính và thờ phụng.”

Verse 25

एवं तस्मै वरं दत्त्वा वासवो<न्तरधीयत

Ban cho ông lời phúc ấy xong, Vāsava (Indra) liền biến mất khỏi tầm mắt—như để báo rằng ân trợ của thần linh được ban rồi lại rút đi, còn người thọ nhận phải tự lấy hạnh hạnh của mình mà gìn giữ dharma.

Verse 26

एवमेतत् परं स्थान ब्राह्म॒ण्यं नाम भारत । तच्च दुष्प्रापमिह वै महेन्द्रवचनं यथा

Śakra (Indra) nói: “Đúng vậy, hỡi Bhārata: địa vị gọi là brāhmaṇya là bậc tối thượng. Và ngay trong đời này, đối với những người thuộc các đẳng cấp khác, quả thật rất khó đạt được—đó là lời của Mahendra (Indra).”

Verse 28

इस प्रकार श्रीमह्ााभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें इन्द्र और मतज्ञका संवादविषयक अट्ठाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Vậy là kết thúc chương thứ hai mươi tám thuộc phần Dānadharma của Anuśāsana Parva trong Śrī Mahābhārata, nói về cuộc đối thoại giữa Indra và bậc hiền triết am tường (Matijña). Lời kết này báo hiệu sự hoàn tất của một đoạn giáo huấn xoay quanh đạo lý bố thí và sự minh biện dẫn dắt lòng hào hiệp đúng theo dharma.

Verse 29

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि इन्द्रमतड्रसंवादे एकोनत्रिंशो5ध्याय:

Như vậy, trong bộ «Śrī Mahābhārata», thuộc Anuśāsana Parva—đặc biệt ở phần nói về dharma của việc bố thí—cuộc đối thoại giữa Indra và Mataḍrasa kết thúc, khép lại chương thứ hai mươi chín. Lời kết (colophon) này báo hiệu một sự chuyển đoạn: giáo huấn về bố thí và hạnh kiểm chính trực được đặt trong khuôn khổ cuộc đối thoại chỉ dạy của Indra, nhấn mạnh rằng dāna (lòng rộng rãi) phải được hiểu như một bổn phận đạo đức có kỷ luật trong dharma.

Verse 113

पर्याये तात कम्मिंश्रिद्‌ ब्राह्मण्यमिह विन्दति । ब्राह्मण जो-जो जिस प्रकार करना चाहता है

Śakra (Indra) nói: “Hỡi con yêu, theo dòng thời gian, một hữu tình trong thế gian này sẽ đạt đến địa vị Bà-la-môn vào một bước ngoặt nào đó. Lang thang trong cõi đời, đi qua nhiều thai tạng và nhiều hình thức sinh, ngã có thân cứ sinh rồi lại sinh. Vì thế, sau những lần tái sinh liên tiếp, đến một lúc nào đó nó sẽ đạt được trạng thái Bà-la-môn.”

Verse 126

अन्‍्यं वरं वृणीष्व त्वं दुर्लभो5यं हि ते वर: । अत: जिनका मन अपने वशमें नहीं है

Śakra nói: “Hãy chọn một ân huệ khác. Ân huệ ngươi cầu xin quả thật khó mà đạt được đối với ngươi. Vì vậy, hãy từ bỏ sự khăng khăng muốn đạt đến địa vị Bà-la-môn—vốn hoàn toàn không thể đối với những kẻ không tự chế ngự được tâm mình—và xin một ân huệ khác. Ân huệ này đối với ngươi thật hiếm và khó.”

Verse 136

त्वां तु शोचामि यो लब्ध्वा ब्राह्माण्यं न बुभूषसे । मतंगने कहा--देवराज! मैं तो यों ही दुःखसे आतुर हो रहा हूँ

Matanga nói: “Ta thương xót cho ngươi—bởi ngươi đã có được địa vị và phẩm giá Bà-la-môn, vậy mà ngươi không muốn gìn giữ và nâng đỡ nó. Chính vì ngươi mà ta than khóc: ngươi có từ khi sinh ra điều lẽ ra phải được ôm giữ bằng hạnh kiểm, thế nhưng ngươi lại khước từ nhận nó làm của mình.”

Verse 143

सुदुर्लभं सदावाप्य नानुतिष्ठन्ति मानवा: । शतक्रतो! यदि क्षत्रिय आदि तीन वर्णोके लिये ब्राह्मणत्व दुर्लभ है तो उस परम दुर्लभ ब्राह्मणत्वको पाकर भी मनुष्य ब्राह्मणोचित शम-दमका अनुष्ठान नहीं करते हैं। यह कितने दुःखकी बात है!

Matanga nói: “Dẫu đạt được điều cực kỳ hiếm có, con người vẫn thường không sống cho xứng với nó. Ôi Śatakratu (Indra)! Nếu địa vị Bà-la-môn khó đạt đối với ba đẳng cấp còn lại, bắt đầu từ Kṣatriya, thì thật đau xót biết bao khi con người, dù đã có được địa vị tối hiếm ấy, vẫn không thực hành những kỷ luật đúng mực của Bà-la-môn—sự an tĩnh và tự chế.”

Verse 153

ब्राह्म॒ण्यं यो न जानीते धनं लब्ध्वेव दुर्लभम्‌ । वह पापियोंसे भी बढ़कर अत्यन्त पापी और उनमें भी अधम ही है, जो दुर्लभ धनकी भाँति ब्राह्मणत्वको पाकर भी उसके महत्त्वको नहीं समझता है

Matanga nói: “Kẻ nào không nhận ra giá trị chân thật của địa vị Bà-la-môn—dẫu đã đạt được nó như người tìm được báu vật hiếm có—thì còn tệ hơn cả những kẻ tội lỗi: cực kỳ tội lỗi, và thấp hèn nhất ngay trong số họ. Bởi nắm giữ một đặc ân tinh thần khó nhọc mới có mà lại không hiểu ý nghĩa của nó, ấy là một sự sa ngã đạo đức nặng nề.”

Verse 166

दुरावापमवाप्यैतन्नानुतिष्ठन्ति मानवा: । पहले तो ब्राह्मणत्वका प्राप्त होना ही कठिन है। यदि वह प्राप्त हो जाय तो उसका पालन करना और भी कठिन हो जाता है; किंतु बहुत-से मनुष्य इस दुर्लभ वस्तुको पाकर भी तदनुकूल आचरण नहीं करते हैं

Matanga nói: “Dẫu đã đạt được trạng thái khó đạt này, con người vẫn không sống cho tương xứng với nó. Trở thành một Bà-la-môn vốn đã khó; mà khi đã đạt được rồi, giữ gìn hạnh kiểm xứng đáng với địa vị ấy lại càng khó hơn. Thế nhưng nhiều người, dù đã có được địa vị hiếm hoi này, vẫn không thực hành kỷ luật và dharma đáng lẽ phải theo sau.”

Verse 173

अहिंसादममास्थाय कथं नाहामि विप्रताम्‌ । शक्र! मैं एकान्तमें आनन्दपूर्वक रहता हूँ तथा द्वद्धों और परिग्रहोंसे दूर हूँ। अहिंसा और दमका पालन किया करता हूँ। ऐसी दशामें मैं ब्राह्मणत्व पाने योग्य क्‍यों नहीं हूँ?

Matanga nói: “Nương tựa nơi bất bạo động (ahiṃsā) và tự chế (dama), cớ sao ta lại không thể đạt địa vị Bà-la-môn? Hỡi Śakra! Ta sống một mình với niềm an lạc nội tâm, xa lìa các cặp đối đãi và lòng chiếm hữu. Ta thực hành bất bạo động và kỷ luật. Trong tình trạng như vậy, vì sao ta bị xem là không xứng đáng để đạt Bà-la-môn tính?”

Verse 186

एतामवस्थां सम्प्राप्तो धर्मज्ञ: सन्‌ पुरंदर । पुरंदर! मैं धर्मज्ञ होकर भी केवल माताके दोषसे इस अवस्थामें आ पहुँचा हूँ। यह मेरा कैसा दुर्भाग्य है?

Matanga nói: “Hỡi Purandara (Indra)! Dẫu ta là người hiểu biết dharma, ta vẫn rơi vào cảnh ngộ này chỉ vì lỗi của mẹ ta. Thật là một nỗi bất hạnh gì đã giáng xuống đời ta?”

Verse 193

यदर्थ यत्नवानेव न लभे विप्रतां विभो । प्रभो! निश्चय ही पुरुषार्थके द्वारा दैवका उल्लंघन नहीं किया जा सकता; क्‍योंकि मैं जिसके लिये ऐसा प्रयत्नशील हूँ उस ब्राह्मणत्वको नहीं उपलब्ध कर पाता हूँ

Matanga nói: “Hỡi bậc chúa tể hùng mạnh, dẫu ta dốc hết nỗ lực vì chính mục tiêu ấy, ta vẫn không đạt được trạng thái Bà-la-môn. Thưa đấng chủ, quả thật số mệnh không thể bị vượt qua chỉ bằng sức người; bởi dù ta cố gắng mãnh liệt, ta vẫn không đạt được Bà-la-môn tính mà ta lao tâm cầu lấy.”

Verse 203

यदि ते5हमनुग्राह्म: किंचिद्‌ वा सुकृतं मम । धर्मज्ञ देवराज! यदि ऐसी अवस्थामें मैं आपका कृपापात्र हूँ अथवा यदि मेरा कुछ भी पुण्य शेष हो तो आप मुझे वर प्रदान कीजिये

Matanga thưa rằng: “Nếu con xứng đáng được Ngài đoái thương, hoặc nếu chút công đức nào của con vẫn còn, thì, ô bậc am tường Dharma, ô vua của chư thiên, xin ban cho con một ân huệ.”

Verse 243

कीर्तिश्व ते&तुला वत्स त्रिषु लोकेषु यास्यति । इन्द्रने कहा--वत्स! तुम स्त्रियोंके पूजनीय होओगे। “छन्दोदेव” के नामसे तुम्हारी ख्याति होगी और तीनों लोकोंमें तुम्हारी अनुपम कीर्तिका विस्तार होगा

Śakra (Indra) phán: “Hỡi con yêu, danh tiếng vô song của con sẽ lan khắp ba cõi.”

Verse 256

प्राणांस्त्यक्त्वा मतज्रीडपि सम्प्राप्त: स्थानमुत्तमम्‌ । इस प्रकार उसे वर देकर इन्द्र वहीं अन्तर्धान हो गये। मतंग भी अपने प्राणोंका परित्याग करके उत्तम स्थान (ब्रह्मलोक)-को प्राप्त हुआ

Śakra (Indra) phán: “Từ bỏ hơi thở sinh mạng, Mataṅga cũng đạt đến cảnh giới tối thượng.” Thế rồi, sau khi ban ân huệ, Indra liền ẩn mất ngay tại đó; còn Mataṅga, rũ bỏ kiếp phàm, đã đến trạng thái cao nhất—cõi Brahmaloka.