Adhyaya 59

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्ााभारत कर्णपर्वमें अश्वत्थामाका पलायनविषयक उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५९ ॥। हि 7 छा हर षष्टितमो< ध्याय: श्रीकृष्णका अर्जुनसे दुर्योधन और कर्णके पराक्रमका वर्णन करके कर्णको मारनेके लिये अर्जुनको उत्साहित करना तथा भीमसेनके दुष्कर पराक्रमका वर्णन करना संजय उवाच एतस्मिन्नन्तरे कृष्ण: पार्थ वचनमत्रवीत्‌ । दर्शयन्निव कौन्तेयं धर्मराजं युधिष्ठिरम्‌,संजय कहते हैं--राजन्‌! इसी समय भगवान्‌ श्रीकृष्णने अर्जुनको धर्मराज युधिष्ठिरका दर्शन कराते हुए-से इस प्रकार कहा--

Wika ni Sañjaya: “O hari, sa sandaling iyon ay nagsalita si Kṛṣṇa kay Pārtha (Arjuna) ng mga salitang ito, na wari’y ipinakikita sa kanya si Dharmarāja Yudhiṣṭhira—upang ipaalala ang matuwid na tungkulin at ang buhay na nakataya sa digmaan—at patatagin ang kanyang loob sa dapat gawin.”

Verse 2

एष पाण्डव ते भ्राता धार्तराष्ट्रमहाबलै: । जिधघांसुभिम॑हिष्वासैर्द्रतं पार्थोडनुसार्यते,'पाण्डुनन्दन! ये तुम्हारे भाई कुन्तीकुमार युधिष्छिर हैं, जिन्हें मार डालनेकी इच्छासे महाबली महाथधनुर्धर धृतराष्ट्रपुत्र शीघ्रतापूर्वक इनका पीछा कर रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “Narito ang kapatid mong Pāṇḍava. Ang makapangyarihang mga anak ni Dhṛtarāṣṭra—mga dakilang mamamana na uhaw sa pagpatay—ay mabilis na humahabol sa anak ni Pāṇḍu.”

Verse 3

त॑ चानुयान्ति संरब्धा: पञ्चाला युद्धदुर्मदा: । युधिष्ठिरं महात्मानं परीप्सन्तो महाबला:,“रणदुर्मद महाबली पांचाल-सैनिक महात्मा युधिष्ठिरकी रक्षा करते हुए बड़े रोष और आवेशमें भरकर उनके साथ जा रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “Nag-aalab sa galit at waring nalalasing sa bangis ng digmaan, ang makapangyarihang mga mandirigmang Pāñcāla ay sumunod nang malapít, hangad na ingatan ang dakilang-loob na si Yudhiṣṭhira. Ang kanilang poot ay hindi lamang paglusob, kundi paninindigang magtanggol—manatili sa tabi ng kanilang pinuno ayon sa hinihingi ng tungkulin sa gitna ng kaguluhan ng digmaan.”

Verse 4

एष दुर्योधन: पार्थ रथानीकेन दंशित: । राजा सर्वस्य लोकस्य राजानमनुधावति,'पार्थ! यह सम्पूर्ण जगत्‌का राजा दुर्योधन कवच धारण करके रथसेनाके साथ राजा युधिष्ठिरका पीछा कर रहा है

Wika ni Sañjaya: “O Pārtha, narito si Duryodhana—nakabaluti at may sandata—sumusulong kasama ang kanyang hukbong mga karwahe. Bagaman inaangkin niyang siya ang hari ng buong daigdig, ngayo’y hinahabol niya si Haring Yudhiṣṭhira.”

Verse 5

जिधघांसु: पुरुषव्याप्र भ्रातृभि: सहितो बली । आशीविषसमस्पर्श: सर्वयुद्धविशारदै:,'पुरुषसिंह! जिनका स्पर्श विषधर सर्पोके समान भयंकर है तथा जो सम्पूर्ण युद्ध- कलाओंमें निपुण हैं, उन भाइयोंके साथ बली दुर्योधन राजा युधिष्ठिरको मार डालनेकी इच्छासे उनके पीछे लगा हुआ है

“O leon ng mga tao! Si Duryodhana na makapangyarihan, kasama ang kanyang mga kapatid—na ang pagdampi’y kasindak-sindak na gaya ng makamandag na ahas at bihasa sa lahat ng sining ng digmaan—ay sumusunod kay Haring Yudhiṣṭhira na may pagnanasang patayin siya.”

Verse 6

एते जिधघृक्षवो यान्ति द्विपाश्चरथपत्तय: । युधिष्ठिरं धार्तराष्ट्रा नरोत्तममिवार्थिन:,“जैसे याचक किसी श्रेष्ठ पुरुषको पाना चाहते हैं, उसी प्रकार हाथी, घोड़े, रथ और पैदलोंसहित ये दुर्योधनके सैनिक युधिष्ठिरको पकड़नेके लिये उनपर चढ़ाई करते हैं

Wika ni Sañjaya: “Sabik na madakip siya, sumusulong ang mga mandirigmang Dhārtarāṣṭra—kasama ang mga elepante, kabayo, karwahe, at mga kawal na naglalakad—laban kay Yudhiṣṭhira, gaya ng mga namamanhik na nagsisiksik patungo sa isang marangal na taong nais nilang makamtan.”

Verse 7

पश्य सात्वतभीमाभ्यां निरुद्धाधिछिता: पुन: । जिहीर्षवो<मृतं दैत्या: शक्राग्निभ्यामिवासकृत्‌,“देखो, जैसे अमृतका अपहरण करनेकी इच्छावाले दैत्योंको इन्द्र और अग्निने बारंबार रोका था, उसी प्रकार ये दुर्योधनके सैनिक सात्यकि और भीमसेनके द्वारा अवरुद्ध होकर पुनः खड़े हो गये हैं

Wika ni Sañjaya: “Masdan! Kung paanong ang mga Daitya na nagnanais agawin ang amṛta ay paulit-ulit na pinigil nina Indra at Agni, gayon din ang mga kawal ni Duryodhana—na muling hinarang nina Sātyaki at Bhīmasena—ay nagtipon at tumindig na naman upang lumaban.”

Verse 8

एते बहुत्वात्त्वरिता: पुनर्गच्छन्ति पाण्डवम्‌ । समुद्रमिव वार्योघा: प्रावृट्काले महारथा:,'जैसे वर्षाकालमें जलके प्रवाह अधिक होनेके कारण समुद्रतक चले जाते हैं, उसी प्रकार ये कौरव महारथी बहुसंख्यक होनेके कारण पुन: बड़ी उतावलीके साथ पाए्दुपुत्र युधिष्ठिरपर चढ़े जा रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “Ang mga dakilang mandirigmang karwahe na ito, dahil sa kanilang dami, ay muling nagmamadaling sumalakay sa Pāṇḍava—gaya ng rumaragasang agos ng tubig sa tag-ulan na umaabot hanggang sa dagat.”

Verse 9

नदन्त: सिंहनादांश्न धमन्तश्चापि वारिजान्‌ | बलवन्तो महेष्वासा विधुन्वन्तो धनूंषि च,“वे बलवान्‌ और महाधनुर्धर कौरव सिंहनाद करते, शंख बजाते और अपने धनुषोंको कँपाते हुए आगे बढ़ रहे हैं

Sinabi ni Sañjaya: “Sa pag-ungal na tila leon, sa pag-ihip ng kanilang mga kabibe, at sa pagyanig ng kanilang mga pana, sumulong ang makapangyarihang mga dakilang mamamana ng Kaurava—ipinamalas ang lakas at matibay na loob habang umiigting ang labanan.”

Verse 10

मृत्योर्मुखगतं मन्ये कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्‌ । हुतमग्नौ च कौन्तेयं दुर्योधनवशं गतम्‌,“मैं तो समझता हूँ कि इस समय कदुन्तीपुत्र युधिष्ठिर दुर्योधनके अधीन हो मृत्युके मुखमें चले गये हैं अथवा प्रज्वलित अग्निकी आहुति बन गये हैं

Sinabi ni Sañjaya: “Inaakala kong si Yudhiṣṭhira, anak ni Kuntī, ay napasok na sa mismong bibig ng kamatayan—maaaring natupok na parang handog sa naglalagablab na apoy, o kaya’y napasailalim sa kapangyarihan ni Duryodhana.”

Verse 11

यथाविधमनीकं तु धार्तराष्ट्रस्य पाण्डव । नास्य शक्रो5पि मुच्येत सम्प्राप्तो बाणगोचरम्‌,'पाण्डुनन्दन! दुर्योधनकी सेनाका जैसा व्यूह दिखायी दे रहा है, उससे यह जान पड़ता है कि उसके बाणोंके मार्गमें आ जानेपर इन्द्र भी जीवित नहीं छूट सकते

Sinabi ni Sañjaya: “O Pāṇḍava, ang hanay ng labanan ng mga Dhṛtarāṣṭra ay wari’y naihanay nang ganap na ayon sa tuntunin. Gayon kalupit ang abot ng kanilang mga palaso na kahit si Śakra (Indra), kapag napasok sa saklaw nito, ay hindi makaliligtas nang buhay.”

Verse 12

दुर्योधनस्थ वीरस्य शरौघान्‌ शीघ्रमस्यत: । संक्रुद्धस्यान्तकस्येव को वेगं संसहेद्‌ रणे,'क्रोधमें भरे हुए यमराजके समान शीघ्रतापूर्वक बाणसमूहोंकी वर्षा करनेवाले वीर दुर्योधनका वेग इस युद्धमें कौन सह सकता है?

Sinabi ni Sañjaya: “Sa digmaang ito, sino ang makatatagal sa bugso ng bayaning si Duryodhana—matatag na nakapuwesto, mabilis na nagpapakawala ng ulang-palaso—kapag siya’y nagngangalit na tila si Antaka (Kamatayan) mismo?”

Verse 13

दुर्योधनस्य वीरस्य द्रौणे: शारद्वतस्य च । कर्णस्य चेषुवेगो वै पर्वतानपि शातयेत्‌,“वीर दुर्योधन, अश्वत्थामा, कृपाचार्य तथा कर्णके बाणोंका वेग पर्वतोंको भी विदीर्ण कर सकता है

Sinabi ni Sañjaya: “Ang bilis ng mga palaso ng magiting na si Duryodhana, ni Aśvatthāmā na anak ni Droṇa, ni Kṛpa Śāradvata, at ni Karṇa ay gayong kalakas na kaya nitong magpira-piraso maging ang mga bundok.”

Verse 14

कर्णेन च कृतो राजा विमुख: शत्रुतापन: । बलवॉल्लघुहस्तश्व कृती युद्धविशारद:,“कर्णने शत्रुओंको संताप देनेवाले, शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले, बलवान, विद्वान्‌ और युद्धकुशल राजा युधिष्लिरको युद्धसे विमुख कर दिया है

Wika ni Sañjaya: Sa lakas at giting ni Karṇa, ang hari—si Yudhiṣṭhira, tagasunog ng mga kaaway—ay napalihis mula sa labanan. Bagama’t malakas, mabilis kumilos, may kakayahan at bihasa sa digmaan, napaurong siya; ipinakikita nito na maging ang isang haring matuwid ay maaaring matinag kapag hinarap ang napakalupit na puwersang pandigma.

Verse 15

राधेय: पाण्डवश्रेष्ठ शक्त: पीडयितुं रणे | सहितो धृतराष्ट्रस्य पुत्रै: शरैर्महाबलै:,“धृतराष्ट्रके महाबली शूरवीर पुत्रोंके साथ रहकर राधापुत्र कर्ण रणभूमिमें पाण्डवश्रेष्ठ युधिष्ठिरको अवश्य पीड़ा दे सकता है

Wika ni Sañjaya: “Si Rādheya (Karṇa), na sinusuportahan ng makapangyarihang mga anak ni Dhṛtarāṣṭra at ng kanilang mabibigat na ulang-palaso, ay may kakayahang sa digmaan ay magpataw ng matinding pagdurusa sa pinakadakila sa mga Pāṇḍava—si Yudhiṣṭhira.”

Verse 16

तस्यैभिरय्युध्यमानस्य संग्रामे संयतात्मन: । अन्यैरपि च पार्थस्य हृत॑ वर्म महारथै:,संग्राममें जूझते हुए संयतचित्त कुन्तीकुमार युधिष्ठिरके कवचको इन दुर्योधन आदि धृतराष्ट्रपुत्रों तथा अन्य महारथियोंने नष्ट कर दिया है

Wika ni Sañjaya: Habang ang anak ni Pṛthā ay nakikipaglaban sa digmaan na may disiplin at matatag na diwa, ang kanyang baluti ay naalis—nabiyak at natanggal—dahil sa mga dakilang mandirigmang karwahe at sa iba pa. Ipinahihiwatig nito na sa siksik ng labanan, maging ang haring matuwid at mapagpigil-sa-sarili ay maaaring mahubaran ng panangga sa harap ng pinagsamang lakas ng makapangyarihang mga kaaway.

Verse 17

उपवासकृशो राजा भृशं भरतसत्तम: । ब्राह्मे बले स्थितो होष न क्षात्रे हि बले विभुः,“भरतकुलशिरोमणि राजा युधिष्ठिर उपवास करनेसे अत्यन्त दुर्बल हो गये हैं। ये ब्राह्मबलमें स्थित हैं, क्षात्रबल प्रकट करनेमें समर्थ नहीं हैं

Wika ni Sañjaya: “Ang haring iyon—pinakadakila sa angkan ng Bharata—ay labis na nangayayat dahil sa pag-aayuno. Siya ngayon ay nananatili sa kapangyarihang brahmaniko (lakas ng pagpipigil at disiplina ng espiritu), at hindi niya kayang ilantad ang lakas ng isang kṣatriya sa digmaan.”

Verse 18

कर्णेन चाभियुक्तो5यं भूपति: शत्रुतापन: । संशयं समनुप्राप्त: पाण्डवो वै युधिष्िर:,'शत्रुओंको तपानेवाले ये पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिर कर्णके साथ युद्ध करके प्राणसंकटकी अवस्थामें पहुँच गये हैं

Wika ni Sañjaya: Ang haring iyon, tagasunog ng mga kaaway—si Yudhiṣṭhira na Pāṇḍava—nang siya’y salakayin nang marahas ni Karṇa, ay naitulak sa kalagayang mapanganib at puno ng pag-aalinlangan, habang ang mga taya ng digmaan—sa dangal at sa buhay—ay sumisikip sa paligid niya.

Verse 19

न जीवति महाराजो मन्ये पार्थ युधिष्ठिर: । यद्‌ भीमसेन: सहते सिंहनादममर्षण:,पार्थ! मुझे जान पड़ता है कि महाराज युधिष्ठिर जीवित नहीं हैं; क्योंकि अमर्षशील शत्रुदमन भीमसेन संग्राममें विजयसे उल्लसित हो बड़े-बड़े शंख बजाते और बारंबार गर्जते हुए धृतराष्ट्रपुत्रोंका सिंहनाद चुपचाप सहन करते हैं

Wika ni Sañjaya: “O Pārtha, wari ko’y hindi na buhay ang dakilang haring si Yudhiṣṭhira. Sapagkat si Bhīmasena—mabangis at di matiis ang paglapastangan—ay hindi kailanman tahimik na magtitiis sa ungol na tila leon ng mga anak ni Dhṛtarāṣṭra kung si Yudhiṣṭhira ay nabubuhay pa.”

Verse 20

नदतां धार्तराष्ट्राणां पुन: पुनररिंदम: । धमता च महाशड्खान संग्रामे जितकाशिनाम्‌,पार्थ! मुझे जान पड़ता है कि महाराज युधिष्ठिर जीवित नहीं हैं; क्योंकि अमर्षशील शत्रुदमन भीमसेन संग्राममें विजयसे उल्लसित हो बड़े-बड़े शंख बजाते और बारंबार गर्जते हुए धृतराष्ट्रपुत्रोंका सिंहनाद चुपचाप सहन करते हैं

Wika ni Sañjaya: “O Pārtha (Dhṛtarāṣṭra), sa tingin ko’y hindi na buhay ang haring si Yudhiṣṭhira. Sapagkat si Bhīmasena—di napapahinuhod ng galit at pandurog ng mga kaaway—bagama’t nagdiriwang sa tagumpay, patuloy na humihip ng malalaking kabibe at umuungal nang paulit-ulit, habang tahimik na tinitiis ang sigawang tila leon ng mga anak ni Dhṛtarāṣṭra sa larangan ng digmaan.”

Verse 21

युधिष्ठिरं पाण्डवेयं हतेति भरतर्षभ । संचोदयत्यसौ कर्णों धार्तराष्ट्रानू महाबलान्‌,“भरतश्रेष्ठ) वह कर्ण महाबली धृतराष्ट्रपुत्रोंको यह प्रेरणा दे रहा है कि तुम सब लोग मिलकर पाए्डुपुत्र युधिष्ठिरको मार डालो

Wika ni Sañjaya: “O toro sa angkan ng mga Bharata, hinihikayat ni Karṇa ang makapangyarihang mga anak ni Dhṛtarāṣṭra, na nagsasabing: ‘Patayin si Yudhiṣṭhira, ang Pāṇḍava!’”

Verse 22

स्थूणाकर्णन्द्रजालेन पार्थ पाशुपतेन च । प्रच्छादयन्ति राजानं शस्त्रजालैर्महारथा:,'पार्थ! कौरव महारथी स्थूणाकर्ण, इन्द्रजाल, पाशुपत तथा अन्य प्रकारके शस्त्रसमूहोंसे राजा युधिष्ठिरको आच्छादित कर रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “O Pārtha, sa mga ulang ng sandata—sa mga palasong tinatawag na Sthūṇākarṇa, sa mapanlinlang na pagtatanghal na kilala bilang Indrajāla, at pati sa sandatang Pāśupata—tinatakpan at pinaliligiran ng mga dakilang mandirigmang Kaurava ang haring si Yudhiṣṭhira sa lahat ng panig.”

Verse 23

आतुरो हि कृतो राजा संनिषेव्यश्व॒ भारत । यथैनमनुवर्तन्ते पज्चाला: सह पाण्डवै:,'भारत! राजा युधिष्ठिर आतुर एवं सेवाके योग्य कर दिये गये हैं; जैसा कि पाण्डवोंसहित पांचाल उनके पीछे-पीछे सेवाके लिये जा रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “O Bhārata, tunay ngang napasailalim sa matinding dalamhati ang hari, at dinala sa kalagayang kailangan siyang alalayan. Masdan: ang mga Pañcāla, kasama ang mga Pāṇḍava, ay sumusunod sa kanya, kumikilos na parang mga tagapaglingkod at tagapag-alaga.”

Verse 24

त्वरमाणास्त्वराकाले सर्वशस्त्रभृतां वरा: । मज्जन्तमिव पाताले बलिनोड्प्युज्जिहीर्षव:,'शीघ्रताके अवसरपर शीघ्रता करनेवाले सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ बलवान्‌ पाण्डव- योद्धा युधिष्ठिरका ऐसी अवस्थामें उद्धार करनेके लिये उत्सुक दिखायी देते हैं, मानो वे पातालमें डूब रहे हों

Wika ni Sañjaya: Sa sandaling yaon na humihingi ng sukdulang pagmamadali, ang makapangyarihang mga mandirigmang Pāṇḍava—pinakamahuhusay sa lahat ng may tangan ng sandata—ay nakita na sumugod pasulong, sabik na iligtas si (Yudhiṣṭhira), na wari’y lumulubog siya sa Pātāla, ang daigdig sa ilalim.

Verse 25

न केतुर्दश्यते राज्ञ: कर्णेन निहत:ः शरै: । पश्यतोर्यमयो: पार्थ सात्यकेश्न शिखण्डिन:,'पार्थ! राजाका ध्वज नहीं दिखायी देता है। कर्णने अपने बाणोंद्वारा उसे काट डाला है। भरतनन्दन! प्रभो! यह कार्य उसने नकुल-सहदेव, सात्यकि, शिखण्डी, धूृष्टद्युम्न, भीमसेन, शतानीक, समस्त पांचाल-सैनिक तथा चेदिदेशीय योद्धाओंके देखते-देखते किया है

Wika ni Sañjaya: “O Pārtha, hindi na makita ang watawat ng hari; ibinagsak iyon ni Karṇa sa pamamagitan ng kaniyang mga palaso. Nagawa niya ito sa harap mismo ng kambal na anak ni Mādrī, nina Sātyaki at Śikhaṇḍin.”

Verse 26

धृष्टद्युम्नस्य भीमस्य शतानीकस्य वा विभो | पज्चालानां च सर्वेषां चेदीनां चैव भारत,'पार्थ! राजाका ध्वज नहीं दिखायी देता है। कर्णने अपने बाणोंद्वारा उसे काट डाला है। भरतनन्दन! प्रभो! यह कार्य उसने नकुल-सहदेव, सात्यकि, शिखण्डी, धूृष्टद्युम्न, भीमसेन, शतानीक, समस्त पांचाल-सैनिक तथा चेदिदेशीय योद्धाओंके देखते-देखते किया है

Wika ni Sañjaya: “O makapangyarihan, O Bhārata—naganap ang gawang ito sa harap nina Dhṛṣṭadyumna, Bhīma, Śatānīka, at sa harap ng lahat ng Pāñcāla at ng mga mandirigma ng Cedi.”

Verse 27

एष कर्णो रणे पार्थ पाण्डवानामनीकिनीम्‌ | शरैरविध्वंसयति वै नलिनीमिव कुड्जर:,“कुन्तीनन्दन! जैसे हाथी कमलोंसे भरी हुई पुष्करिणीको मथ डालता है, उसी प्रकार यह कर्ण रणभूमिमें अपने बाणोंद्वारा पाण्डव-सेनाका विध्वंस कर रहा है

Wika ni Sañjaya: “O anak ni Pṛthā (Arjuna), narito si Karṇa sa larangan—tunay na winawasak niya ang hukbo ng Pāṇḍava sa pamamagitan ng kaniyang mga palaso, gaya ng elepanteng gumugulo at sumisira sa lawa na hitik sa mga lotus.”

Verse 28

एते द्रवन्ति रथिनस्त्वदीया: पाण्डुनन्दन । पश्य पश्य यथा पार्थ गच्छन्त्येते महारथा:,'पाण्डुनन्दन! ये तुम्हारे रथी भागे जा रहे हैं। पार्थ! देखो, देखो, ये महारथी भी कैसे खिसके जा रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “O anak ni Pāṇḍu, tumatakas ang iyong mga mandirigmang nasa karwahe. Masdan—masdan, O Pārtha—kung paanong kahit ang mga dakilang kampeon na ito ay umurong at lumalayo.”

Verse 29

एते भारत मातड्ा: कर्णेनाभिहता: शरै: | आर्तनादान्‌ विकुर्वाणा विद्रवन्ति दिशो दश,“भारत! कर्णके बाणोंसे मारे गये ये मतवाले हाथी आर्तनाद करते हुए दसों दिशाओंमें भाग रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “O Bhārata! Ang mga elepanteng lasing sa pagkamabangis ng rut na ito, tinamaan ng mga palaso ni Karṇa, ay humahagulhol sa sakit at nagtatakbuhang may sindak sa lahat ng sampung panig.”

Verse 30

रथानां द्रवते वृन्दमेतच्चैव समन्ततः । द्राव्यमाणं रणे पार्थ कर्णेनामित्रकर्षिणा

Wika ni Sañjaya: “O Pārtha, ang buong pulutong ng mga karwahe ay tumatakas sa lahat ng panig, itinutulak pabalik sa labanan ni Karṇa, ang manlulupig ng mga kaaway.”

Verse 31

“कुन्तीकुमार! रणभूमिमें शत्रुसूदन कर्णके द्वारा खदेड़ा हुआ यह रथियोंका समूह सब ओर पलायन कर रहा है ।। हस्तिकक्ष्यां रणे पश्य चरन्तीं तत्र तत्र ह । रथस्थं सूतपुत्रस्य केतुं केतुमतां वर,“ध्वज धारण करनेवाले रथियोंमें श्रेष्ठ अर्जुन! देखो, सूतपुत्रके रथपर कैसी ध्वजा फहरा रही है? हाथीकी रस्सीके चिह्लसे युक्त उसकी पताका रणभूमिमें यत्र-तत्र कैसे विचरण कर रही है

Wika ni Sañjaya: “O anak ni Kuntī! Sa larangan ng digmaan, ang pulutong ng mga mandirigmang nakasakay sa karwahe, na itinaboy ni Karṇa—tagapagpuksa ng kaaway—ay tumatakas sa lahat ng dako. Masdan sa labanan: ang watawat na may sagisag ng lubid na pangbigkis sa tiyan ng elepante ay gumagalaw dito at doon. O pinakamahusay sa mga tagapagdala ng sagisag, tingnan ang mataas na bandila sa karwahe ng anak ng sūta (Karṇa).”

Verse 32

असोौ धावति राधेयो भीमसेनरयथं प्रति । किरज्शरशतान्येव विनिधघ्नंस्तव वाहिनीम्‌,“वह राधापुत्र कर्ण सैकड़ों बाणोंकी वर्षा करके तुम्हारी सेनाका संहार करता हुआ भीमसेनके रथपर धावा कर रहा है

Wika ni Sañjaya: “Masdan! Si Rādheya (Karṇa) ay sumasalakay nang tuwid patungo sa karwahe ni Bhīmasena. Habang inuulan ng daan-daang palaso, nililipol niya ang iyong hukbo sa kanyang paglusob.”

Verse 33

एतान्‌ पश्य च पज्चालान द्राव्यमाणान्‌ महारथान्‌ | शक्रेणेव यथा दैत्यान्‌ हन्यमानान्‌ महाहवे,'जैसे देवराज इन्द्र दैत्योंको खदेड़ते और मारते हैं, उसी प्रकार महासमरमें कर्णके द्वारा खदेड़े और मारे जानेवाले इन पांचाल महारथियोंको देखो

Wika ni Sañjaya: “Masdan ang mga dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe ng mga Pañcāla—itinaboy at pinabagsak sa malaking labanan—gaya ng ginawa ni Śakra (Indra), panginoon ng mga diyos, nang itaboy at patayin ang mga Dāitya. Tingnan kung paanong winawasak at pinapangalat sila ng paglusob ni Karṇa.”

Verse 34

एष कर्णो रणे जित्वा पञज्चालान्‌ पाण्डुसृञ्जयान्‌ । दिशो विप्रेक्षते सर्वास्त्वदर्थमिति मे मति:,“यह कर्ण रणभूमिमें पांचालों, पाण्डवों और सूंजयोंको जीतकर अब तुम्हें परास्त करनेके लिये सारी दिशाओंमें दृष्टिपात कर रहा है; ऐसा मेरा मत है

Wika ni Sañjaya: “Narito si Karṇa—matapos mapagtagumpayan sa labanan ang mga Pāñcāla at ang Pāṇḍu–Sṛñjaya—ngayon ay sinusuyod ng kanyang tingin ang lahat ng dako, na ikaw ang pinupuntirya. Iyan ang aking hatol.”

Verse 35

पश्य पार्थ धनुः श्रेष्ठ विकर्षन्‌ साधु शोभते । शत्रुं जित्वा यथा शक्रो देवसंघै: समावृत:,“अर्जुन! देखो, जैसे देवराज इन्द्र शत्रुपर विजय पाकर देवसमूहोंसे घिरे हुए शोभा पाते हैं, उसी प्रकार यह कर्ण कौरवोंके बीचमें अपने श्रेष्ठ धनुषको खींचता हुआ सुशोभित हो रहा है--

“Masdan mo, O Pārtha (Arjuna)! Habang hinihila niya ang kanyang dakilang pana, lalo siyang nagiging maringal. Gaya ni Śakra (Indra) na matapos magwagi sa kaaway ay nagliliwanag na napapaligiran ng mga diyos—gayundin siya.”

Verse 36

एते नर्दन्ति कौरव्या दृष्टवा कर्णस्य विक्रमम्‌ । त्रासयन्तो रणे पाण्डून्‌ सृञ्जयांश्व समनन्‍्तत:,“कर्णका पराक्रम देखकर ये कौरवयोद्धा रणभूमिमें पाण्डवों और सूंजयोंको सब ओरसे डराते हुए जोर-जोरसे गर्जना करते हैं

Wika ni Sañjaya: “Nang makita ang tapang ni Karṇa, ang mga mandirigmang Kaurava ay umuungal nang malakas; at sa larangan ng digmaan, pinangingilagan ng mga Pāṇḍava at Sṛñjaya ang kanilang pananakot mula sa lahat ng panig.”

Verse 37

एष सर्वात्मना पाणए्डूंसत्रासयित्वा महारणे । अभिभाष ति राधेय: सर्वसैन्यानि मानद,“मानद! यह राधापुत्र कर्ण महासमरमें पाण्डव-सैनिकोंको सर्वधा भयभीत करके अपनी सम्पूर्ण सेनाओंसे इस प्रकार कह रहा है

Wika ni Sañjaya: “O tagapagpugay! Si Rādheya (Karṇa), anak ni Rādhā, matapos lubusang sindakin ang mga Pāṇḍava sa dakilang labanan, ngayo’y nagsasalita sa lahat ng pangkat ng kanyang hukbo, sa pananalitang nagbibigay-sigla at nagbibigay-galang.”

Verse 38

अभिद्रवत भद्ठ वो द्रुतं द्रवत कौरवा: । यथा जीवतन्न व: कश्रिन्मुच्येत युधि सृूज्जय:

Wika ni Sañjaya: “Sumalakay kayo—nawa’y mapabuti kayo! Dumaluhong nang mabilis, O mga Kaurava, upang ni isa mang mandirigmang Sṛñjaya ay hindi makatakas nang buhay mula sa labanan.”

Verse 39

तथा कुरुत संयत्ता वयं यास्याम पृष्ठत: । “कौरवो! तुम्हारा कल्याण हो। दौड़ो और वेगपूर्वक धावा करो। आज युद्धस्थलमें कोई सूंजय तुम्हारे हाथसे जिस प्रकार भी जीवित न छूटने पावे, सावधान होकर वैसा ही प्रयत्न करो। हम सब लोग तुम्हारे पीछे-पीछे चलेंगे” ।। एवमुक्‍्त्वा गतो होष पृष्ठतो विकिरन्‌ शरान्‌,"ऐसा कहकर यह कर्ण पीछेसे बाण-वर्षा करता हुआ गया है। पार्थ! रणभूमिमें श्वेत छत्रसे विराजमान कर्णको देखो। वह चन्द्रमासे सुशोभित उदयाचलके समान जान पड़ता है

Wika ni Sañjaya: “Gawin ninyo iyon—maging handa. Susugod kami sa likuran ninyo.” Pagkasabi nito, umalis si Karṇa mula sa hulihan, nagkakalat ng ulang-palaso. O Pārtha, masdan si Karṇa sa larangan ng digmaan, maningning sa ilalim ng puting payong-hari; wari’y bundok sa silangan na pinapalamutian ng sumisikat na buwan—marangal ang anyo, ngunit nakapaloob sa mabagsik na pasya ng digmaan.

Verse 40

पश्य कर्ण रणे पार्थ श्वेतच्छत्रविराजितम्‌ | उदयं पर्वतं यद्वच्छशाड्केनाभिशोभितम्‌,"ऐसा कहकर यह कर्ण पीछेसे बाण-वर्षा करता हुआ गया है। पार्थ! रणभूमिमें श्वेत छत्रसे विराजमान कर्णको देखो। वह चन्द्रमासे सुशोभित उदयाचलके समान जान पड़ता है

Wika ni Sañjaya: “Masdan, O Pārtha, si Karṇa sa larangan ng digmaan, maningning sa ilalim ng puting payong-hari. Siya’y wari’y bundok sa silangan na pinasisinag ng buwan.” Inilalarawan ng taludtod ang anyong mandirigma ni Karṇa sa maringal at kosmik na larawan, at ipinahihiwatig na ang panlabas na karangyaan at dangal sa digmaan ay maaaring magkubli ng panganib sa loob at ng bigat ng moral na tunggalian sa digmaang magkakamag-anak.

Verse 41

पूर्णचन्द्रनिकाशेन मूर्श्निच्छत्रेण भारत । प्रियमाणेन समरे श्रीमच्छतशलाकिना,“भारत! प्रजानाथ! समरांगणमें जिसके मस्तकपर सौ तेजस्वी शलाकाओंसे युक्त और पूर्ण चन्द्रमाके समान प्रकाशमान श्वेत छत्र तना हुआ है, वही यह कर्ण तुम्हारी ओर कटाक्षपूर्वक देख रहा है। निश्चय ही यह युद्धस्थलमें उत्तम वेगका आश्रय लेकर तुम्हारे सामने आयेगा

Wika ni Sañjaya: “O Bhārata, panginoon ng bayan, sa gitna ng labanan ay may puting payong-hari na nakabuka sa ibabaw ng ulo ni Karṇa—nagniningning na parang kabilugan ng buwan at maringal sa sandaang makinang na tadyang. Sa isang pahilis ngunit matalim na sulyap ay tinitingnan ka niya; tiyak na naghahanda siyang sumugod nang may pinakamainam na bilis upang harapin ka sa digmaan.”

Verse 42

एष त्वां प्रेक्षेते कर्ण: सकटाक्ष॑ विशाम्पते । उत्तमं जवमास्थाय ध्रुवमेष्यति संयुगे,“भारत! प्रजानाथ! समरांगणमें जिसके मस्तकपर सौ तेजस्वी शलाकाओंसे युक्त और पूर्ण चन्द्रमाके समान प्रकाशमान श्वेत छत्र तना हुआ है, वही यह कर्ण तुम्हारी ओर कटाक्षपूर्वक देख रहा है। निश्चय ही यह युद्धस्थलमें उत्तम वेगका आश्रय लेकर तुम्हारे सामने आयेगा

Wika ni Sañjaya: “O panginoon ng bayan, si Karṇa ngayon ay nakatingin sa iyo sa isang pahilis ngunit matalim na sulyap. Taglay ang pinakamainam na bilis at matibay na pasya, tiyak na darating siyang tuwiran sa iyo sa labanan.”

Verse 43

पश्य होन॑ महाबाहो विधुन्वानं महद्‌ धनु: । शरांश्ञाशीविषाकारान्‌ विसृजन्तं महारणे,“महाबाहो! इसे देखो, यह अपना विशाल धनुष हिलाता हुआ महासमरमें विषधर सर्पोंके समान विषैले बाणोंकी वृष्टि कर रहा है

Wika ni Sañjaya: “Masdan, O makapangyarihang bisig—sa dakilang labanan, iniuuga niya ang napakalaking busog at pinakakawalan ang mga ulang-palaso, lason na parang mga makamandag na ahas.”

Verse 44

असौ निवृत्तो राधेयो दृष्टवा ते वानरध्वजम्‌ । प्रार्थयन्‌ समरे पार्थ त्वया सह परंतप

Sinabi ni Sañjaya: “Si Rādheya (Karna), nang makita ang iyong karwaheng may bandilang unggoy, ay muling bumalik. O Pārtha, tagasunog ng mga kaaway, hinahanap ka niya sa labanan, nagnanais na makipagsagupa sa iyo nang harapan.”

Verse 45

'शत्रुओंको संताप देनेवाले कुन्तीकुमार! वह देखो, तुम्हारे वानरध्वजको देखकर समरमें तुम्हारे साथ द्वैरथ युद्ध चाहता हुआ राधापुत्र कर्ण इधर लौट पड़ा है ।। वधाय चात्मनो<शभ्येति दीप्तास्यं शलभो यथा । कर्णमेकाकिनं दृष्टवा रथानीकेन भारत

Sinabi ni Sañjaya: “O anak ni Kuntī, tagapagpahirap sa mga kaaway—masdan! Nang makita ang iyong bandilang unggoy, si Karna na anak ni Rādhā ay bumalik sa dakong ito, nagnanais ng tuwirang tunggalian ng karwahe sa gitna ng labanan. Sumusugod siya sa sarili niyang kamatayan, gaya ng gamu-gamong lumilipad sa naglalagablab na apoy. O Bharata, nang makita si Karna na nag-iisa, (siya) ay hinaharap ng isang siksik na hanay ng mga karwahe.”

Verse 46

सर्वे: सहैभिवद्दुष्टात्मा वध्यतां च प्रयत्नत:

Sinabi ni Sañjaya: “Patayin ang taong yaong may masamang kaluluwa—kasama ang lahat ng kanyang mga kapanalig—sa pamamagitan ng matatag na pagsisikap.”

Verse 47

अदीनयाोर्विश्रुतयोर्युवयोर्योत्स्यमानयो:,'पार्थ! जैसे देवासुरसंग्राममें देवताओं और दानवोंका युद्ध हुआ था, उसी प्रकार जब तुम दोनों विश्वविख्यात वीरोंमें सोत्साह युद्ध होने लगे, उस समय समस्त कौरव तुम्हारा पराक्रम देखें

Sinabi ni Sañjaya: “O Pārtha, kung paanong sa sinaunang digmaan ng mga deva at asura ay nagbanggaan ang mga Deva at mga Dānava, gayon din kapag kayong dalawa—kapwa bantog sa daigdig at di matinag—ay sumabak sa labanan nang puspos ng sigla, makikita ng lahat ng Kaurava ang iyong kagitingan.”

Verse 48

देवासुरे पार्थमृथे देवदानवयोरिव । पश्यन्तु कौरवा: सर्वे तव पार्थ पराक्रमम्‌,'पार्थ! जैसे देवासुरसंग्राममें देवताओं और दानवोंका युद्ध हुआ था, उसी प्रकार जब तुम दोनों विश्वविख्यात वीरोंमें सोत्साह युद्ध होने लगे, उस समय समस्त कौरव तुम्हारा पराक्रम देखें

Sinabi ni Sañjaya: “Makita nawa ng lahat ng Kaurava ang iyong kagitingan, O Pārtha, sa pagtatagpong ito—na gaya ng bantog na sagupaan ng mga deva at asura, ang digmaan ng mga Deva at Dānava. Kapag ang dalawang bayaning kilala sa buong daigdig ay naglalaban nang puspos ng alab, nawa’y masaksihan ng lahat ang iyong tapang.”

Verse 49

त्वां च दृष्टवातिसंरब्धं कर्ण च भरतर्षभ | असौ दुर्योधन: क्रुद्धो नोत्तरं प्रतिपद्यते,“भरतश्रेष्ठ! अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए तुमको और कर्णको देखकर उस क्रोधी दुर्योधनको कोई उत्तर नहीं सूझ पड़ेगा

Wika ni Sañjaya: “O toro sa mga Bharata, sa pagkakita ni Duryodhana—na nag-aalab sa poot—sa iyo at kay Karṇa na kapwa nagngangalit sa sukdulang galit, wala siyang mahahanap na maisasagot; ang kanyang poot ang mag-iiwan sa kanya na walang tugon.”

Verse 50

आत्मानं च कृतात्मानं समीक्ष्य भरतर्षभ । कृतागसं च राधेयं धर्मात्मनि युधिष्ठिरे । प्रतिपद्यस्व कौन्तेय प्राप्तकालमनन्तरम्‌,'भरतभूषण कुन्तीकुमार! तुम अपनेको पुण्यात्मा तथा राधापुत्र कर्णको धर्मात्मा युधिष्ठिरका अपराधी समझकर अब समयोचित कर्तव्यका पालन करो

“O anak ni Kuntī, hiyas ng mga Bharata! Suriin mo ang iyong sarili bilang taong may pagpipigil at dalisay ang loob; at ituring mo si Karṇa, anak ni Rādhā, na nagkasala laban kay Yudhiṣṭhira na matuwid sa Dharma. Kaya tuparin mo ang nararapat sa panahong ito—agad, nang walang pag-antala.”

Verse 51

आर्या युद्धे मतिं कृत्वा प्रत्येहि रथयूथपम्‌ । पज्च होतानि मुख्यानि रथानां रथसत्तम,अभिसंहत्य कौन्तेय पदातिप्रयुतानि च । 'युद्धविषयक श्रेष्ठ बुद्धिका आश्रय लेकर तुम रथयूथपति कर्णपर चढ़ाई करो। रथियोंमें श्रेष्ठ वीर! देखो, समरभूमिमें ये प्रचण्ड तेजस्वी, महाबली एवं मुख्य-मुख्य पाँच सौ रथी आ रहे हैं। इनके साथ ही पाँच हजार हाथी और दस हजार घोड़े हैं। कुन्तीनन्दन! ये सब-के- सब संगठित हो दस लाख पैदल योद्धाओंको साथ ले आ रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “Taglay ang marangal na pasyang nakatuon sa digmaan, sumalakay ka laban kay Karṇa, pinuno ng pangkat ng mga karwahe. O pinakamahusay sa mga mandirigmang-karwahe, masdan: limandaang pangunahing mandirigmang-karwahe ang dumarating—makapangyarihan at nagliliwanag—na magkakadikit ang hanay, o anak ni Kuntī; at kasama nila ang malalaking pulutong ng mga kawal na naglalakad.”

Verse 52

शतान्यायान्ति समरे बलिनां तिग्मतेजसाम्‌ | पञ्च नागसहस्राणि द्विगुणा वाजिनस्तथा

Wika ni Sañjaya: “Sa sagupaan ng digmaan, daan-daang makapangyarihang mandirigma na matalim at naglalagablab ang lakas ang sumusugod. Kasama nila ang limang libong elepante, at ang mga kabayo ay doble sa bilang na iyon.”

Verse 53

अन्योन्यरक्षितं वीर बल॑ त्वामभिवर्तते

Wika ni Sañjaya: “O bayani, isang hukbong nagbabantay at nagtatanggol sa isa’t isa—bawat isa’y kalasag ng kapwa—ang ngayo’y sumusulong laban sa iyo.”

Verse 54

निकृत्यैतद्रथानीकं बलिनं लोकविश्रुतम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkaraang maibagsak sa ganitong paraan ang tanyag at makapangyarihang pangkat ng mga karwaheng pandigma—na kilala sa buong daigdig—nagpatuloy ang labanan sa mabagsik na agos ng digmaan.”

Verse 55

सूतपुत्र॑ महेष्वासं दर्शयात्मानमात्मना । “इस रथसेनाका संहार करके विश्वविख्यात महाधनुर्धर बलवान सूतपुत्र कर्णके सामने स्वयं ही अपने-आपको प्रकट करो || ५४ $ || उत्तमं जवमास्थाय प्रत्येहि भरतर्षभ,'भरतभूषण! तुम उत्तम वेगका आश्रय लेकर शत्रुदलपर आक्रमण करो। वह क्रोधमें भरा हुआ कर्ण पांचालोंपर धावा बोल रहा है। मैं उसकी ध्वजाको धृष्टद्युम्नके रथके पास देख रहा हूँ

Sinabi ni Sañjaya: “Ihayag mo ang iyong sarili, sa sarili mong kagitingan, sa harap ni Karṇa—ang dakilang mamamana, anak ng kutsero. O toro sa mga Bhārata, o hiyas ng angkan ni Bharata, sumandig sa pinakamainam na bilis at sumulong—lusubin ang hukbo ng kaaway. Si Karṇa, na namamaga sa poot, ay sumasalakay sa mga Pāñcāla; nakikita ko ang kanyang watawat na malapit sa karwahe ni Dhṛṣṭadyumna.”

Verse 56

असौ कर्ण: सुसंरब्ध: पठडचालानभिधावति । केतुमस्य हि पश्यामि धृष्टद्युम्नरथं प्रति,'भरतभूषण! तुम उत्तम वेगका आश्रय लेकर शत्रुदलपर आक्रमण करो। वह क्रोधमें भरा हुआ कर्ण पांचालोंपर धावा बोल रहा है। मैं उसकी ध्वजाको धृष्टद्युम्नके रथके पास देख रहा हूँ

Sinabi ni Sañjaya: “Naroon si Karṇa, nag-aalab sa matinding galit, at dumadaluhong nang tuwiran sa mga Pāñcāla. Tunay ngang nakikita ko ang kanyang watawat na papalapit sa karwahe ni Dhṛṣṭadyumna.”

Verse 57

समुपैष्यति पञ्चालानिति मन्ये परंतप । आचक्षे च प्रियं पार्थ तवेदं भरतर्षभ,'परंतप! मैं समझता हूँ, कर्ण पांचालोंपर अवश्य ही आक्रमण करेगा। भरतश्रेष्ठ पार्थ! मैं तुमसे एक प्रिय समाचार कह रहा हूँ--धर्मपुत्र श्रीमान्‌ राजा युधिष्ठिर सकुशल हैं; क्योंकि वे महाबाहु भीमसेन सेनाके मुहानेपर लौट रहे हैं

Sinabi ni Sañjaya: “O tagasunog ng mga kaaway, iniisip kong tiyak na susugod si Karṇa laban sa mga Pāñcāla. O Pārtha, toro sa mga Bhārata, ibinabalita ko sa iyo ang isang masayang balita: ligtas si Dharmaputra, ang maringal na haring si Yudhiṣṭhira—sapagkat siya’y nagbabalik sa unahan ng hukbo kasama si Bhīmasena na may makapangyarihang mga bisig.”

Verse 58

राजासौ कुशली श्रीमान्‌ धर्मपुत्रो युधिष्ठिर: । असौ भीमो महाबाहु: संनिवृत्तश्वमूमुखे,'परंतप! मैं समझता हूँ, कर्ण पांचालोंपर अवश्य ही आक्रमण करेगा। भरतश्रेष्ठ पार्थ! मैं तुमसे एक प्रिय समाचार कह रहा हूँ--धर्मपुत्र श्रीमान्‌ राजा युधिष्ठिर सकुशल हैं; क्योंकि वे महाबाहु भीमसेन सेनाके मुहानेपर लौट रहे हैं

Sinabi ni Sañjaya: “Ang maringal na haring si Yudhiṣṭhira, anak ni Dharma, ay ligtas at maayos. At si Bhīma na may makapangyarihang mga bisig ay bumalik at nakapuwesto sa pinakaharap ng hukbo.”

Verse 59

वृतः सृ०जयसैन्येन शैनेयेन च भारत । वध्यन्त एते समरे कौरवा निशितै: शरै:

Wika ni Sañjaya: O Bhārata, napaliligiran ng hukbo ng mga Sṛñjaya at ni Śaineya rin, ang mga Kaurava na ito ay pinupuksa sa labanan ng matatalim na palaso.

Verse 60

सेना हि धार्तराष्ट्रस्य विमुखा विक्षरद्व्रणा,इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कृष्णार्जुनसंवादे षष्टितमो5ध्याय:

Wika ni Sañjaya: Ang hukbo ng mga anak ni Dhṛtarāṣṭra ay tumalikod at umurong, ang mga sugat ay nakabuka at dumudugo. Sa gayon, sa Śrī Mahābhārata, sa Karṇa Parva, sa pag-uusap nina Kṛṣṇa at Arjuna, nagtatapos ang ikaanimnapung kabanata.

Verse 61

विपन्नसस्येव मही रुधिरेण समुक्षिता

Wika ni Sañjaya: Ang lupa ay nababad sa dugo, gaya ng bukiring nabigo ang ani—basang mabigat, ngunit walang naibibigay na sustansiya.

Verse 62

निवृत्तं पश्य कौन्तेय भीमसेनं युधां पतिम्‌

Wika ni Sañjaya: “Masdan, O anak ni Kuntī—si Bhīmasena, panginoon sa mga mandirigma, ay tumalikod na (mula sa labanan).”

Verse 63

पीतरक्तासितसितास्ताराचन्द्रार्कमण्डिता:

Wika ni Sañjaya: “Nagmistulang may mga kulay na dilaw, pula, itim, at puti—na waring pinalamutian ng mga bituin, ng buwan, at ng araw.”

Verse 64

पताका विप्रकीर्यन्ते छत्राण्येतानि चार्जुन । “अर्जुन! तारों और सूर्य-चन्द्रमाके चिह्लोंसे अलंकृत ये लाल, पीली, काली और सफेद पताकाएँ तथा ये श्वेत छत्र बिखरे पड़े हैं ।। ६३ $ ।। सौवर्णा राजताश्वैव तैजसाश्न पृथग्विधा:

Wika ni Sañjaya: “O Arjuna, nagkalat na sa lupa ang mga watawat na ito, at gayundin ang mga payong na pangmaharlika—iba’t ibang uri: may ginto, may pilak, at may mga kumikislap sa sari-saring ningning.”

Verse 65

केतवो5भिनिपात्यन्ते हस्त्यश्वृं च प्रकीर्यते । 'सोने, चाँदी तथा पीतल आदि तैजस द्रव्योंके बने हुए नाना प्रकारके ध्वज काट- काटकर गिराये जा रहे हैं। हाथी और घोड़े तितर-बितर हो गये हैं ।। ६४ $ ।। रथेभ्य: प्रपतन्त्येते रथिनो विगतासव:

Wika ni Sañjaya: Ibinabagsak at pinapabuwal ang mga sagisag; nagkawatak-watak sa kaguluhan ang mga elepante at kabayo. At ang mga mandirigmang nasa karwahe—pumanaw na ang buhay—ay nalalaglag mula sa kanilang mga karwahe.

Verse 66

निर्मनुष्यान्‌ गजानश्वान्‌ रथांश्वैव धनंजय,'धनंजय! ये वेगशाली पुरुषसिंह पांचालयोद्धा भीमसेनके बलका आश्रय लेकर मनुष्योंसे रहित हाथियों, घोड़ों, रथों और वेगशाली धृतराष्ट्र-तैनिकोंपर आक्रमण करते और उन्हें धूलमें मिलाते जा रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “O Dhananjaya (Arjuna), ang mga mandirigmang Pāñcāla—tila mga leon sa tapang at kumikilos nang ubod-bilis—na umaasa sa lakas ni Bhīmasena, ay pinababagsak ang mga elepante, kabayo, at mga karwahe, na iniiwang walang tao. Sinasalakay nila ang mabilis na hukbo ng mga Dhṛtarāṣṭra at dinudurog hanggang maging alikabok.”

Verse 67

समाद्रवन्ति पञ्चाला धार्तराष्ट्रांस्तरस्विन: । विमृद्नन्ति नरव्याप्रा भीमसेनबलाश्रयात्‌,'धनंजय! ये वेगशाली पुरुषसिंह पांचालयोद्धा भीमसेनके बलका आश्रय लेकर मनुष्योंसे रहित हाथियों, घोड़ों, रथों और वेगशाली धृतराष्ट्र-तैनिकोंपर आक्रमण करते और उन्हें धूलमें मिलाते जा रहे हैं

Wika ni Sañjaya: Ang masisigasig na mga Pāñcāla ay dumadaluhong nang tuwid sa mga Dhārtarāṣṭra. Umaasa sa lakas ni Bhīmasena, ang mga “leon na tao” na iyon—matitindi sa pagpupunyagi—ay dinudurog ang hanay ng kaaway sa siksikan ng labanan.

Verse 68

बल॑ परेषां दुर्धषस्त्यक्त्वा प्राणानरिंदम । एते नर्दन्ति पञ्चाला ध्यापयन्ति च वारिजान्‌,'शत्रुदमन वीर! दुर्जय पांचाल-सैनिक प्राणोंका मोह छोड़कर शत्रुओंकी सेनाको नष्ट करते हुए गरजते और शंख बजाते हैं

Wika ni Sañjaya: “O tagapagpabagsak ng mga kaaway, ang mga Pāñcāla—mahirap pigilan—ay itinakwil maging ang pagkapit sa buhay; umuungal sila habang sumusugod upang lipulin ang hukbo ng kalaban, at pinatutunog din nila ang kanilang mga kabibe (conch).”

Verse 69

अभिद्रवन्ति च रणे मृद्नन्त: सायके: परान्‌ | पश्यस्वैषां च माहात्म्यं पज्चाला हि पराक्रमात्‌

Wika ni Sañjaya: “Sumusugod sila sa labanan at dinudurog ang kaaway sa pamamagitan ng kanilang mga palaso. Masdan ang kanilang kadakilaan—ang mga Pañcāla, sa dalisay na kagitingan, ay nagpapamalas ng pambihirang lakas.”

Verse 70

धार्रराष्ट्रान्‌ विनिध्नन्ति क्रुद्धा: सिंहा इव द्विपान्‌ “अर्जुन! देखो, इन वीरोंकी कैसी महिमा है? जैसे क्रोधमें भरे हुए सिंह हाथियोंको मार डालते हैं, उसी प्रकार ये पांचाल-योद्धा पराक्रम करके अपने बाणोंद्वारा शत्रुओंको रौंदते हुए रणभूमिमें सब ओर दौड़ रहे हैं ।। शस्त्रमाच्छिद्य शत्रूणां सायुधानां निरायुधा:

Wika ni Sañjaya: “Pinababagsak nila ang mga Dhārtarāṣṭra na parang mga leon na nagngangalit na pumapatumba ng mga elepante. Arjuna, masdan ang kadakilaan ng mga bayaning ito! Gaya ng mga leon na namamaga sa poot na nagpapabagsak sa malalakas na elepanteng may pangil, gayon din ang mga mandirigmang Pāñcāla: ipinakikita ang kagitingan, niyuyurakan ang kaaway sa pamamagitan ng kanilang mga palaso, at humahagibis sa bawat panig ng larangan. Pinuputol nila ang mga sandata ng mga kaaway na may armas, at iniiwan silang walang sandata.”

Verse 71

तेनैवैतानमोघास्त्रा निध्नन्ति च नदन्ति च । वे स्वयं अस्त्र-शस्त्रोंसे रहित होनेपर भी आयुधधारी शत्रुओंके शस्त्र छीनकर उसीसे उन्हें मार डालते और गर्जना करते हैं; उनके अस्त्रोंका निशाना कभी खाली नहीं जाता || ७० ई || शिरांस्येतानि पात्यन्ते शत्रूणां बाहवो5पि च

Sa pamamagitan ng mga astra na di pumapalya, sila’y pumapatay at umuungal. Kahit sila mismo’y walang sandata, inaagaw nila ang sandata ng mga kaaway na may armas at iyon din ang ipinapatay nila, habang naghuhumiyaw; hindi kailanman nasasayang ang kanilang pagtudla. Nalalaglag ang mga ulo ng kaaway, pati na rin ang kanilang mga bisig.

Verse 72

सर्वतश्नाभिपन्नैषा धार्तराष्ट्री महाचमू:

Wika ni Sañjaya: “Ang malaking hukbo ng mga Dhārtarāṣṭra ay napipisil na mula sa lahat ng panig—napaliligiran at nalulunod sa gitna ng banggaan ng digmaan.”

Verse 73

सुभृशं च पराक्रान्ता: पञज्चालानां निवारणे

Wika ni Sañjaya: “Nagpumiglas sila nang buong lakas at kagitingan upang pigilan ang mga Pañcāla—nagsisikap na hadlangan ang kanilang pagsulong sa gitna ng siksikan ng labanan.”

Verse 74

कृपकर्णादयो वीरा ऋषभाणामिवर्ष भा: । “कृपाचार्य और कर्ण आदि वीर इन पांचालोंको रोकनेके लिये अत्यन्त पराक्रम दिखा रहे हैं। ठीक उसी तरह, जैसे साँड़ दूसरे साँड्रोंको दबानेकी चेष्टा करते हैं ।। भीमास्त्रेण सुनिर्भग्नान्‌ धार्तराष्ट्रानू महारथान्‌

Wika ni Sañjaya: “Si Kṛpa, si Karṇa, at ang iba pang mga bayani ay nagpapamalas ng pambihirang tapang upang pigilan ang mga Pañcāla—gaya ng malalakas na toro na nagsisikap idiin ang mga karibal na toro. Ngunit ang mga dakilang mandirigmang karwahe ng mga Dhārtarāṣṭra ay lubusang nadurog ng sandata ni Bhīma.”

Verse 75

पज्चालेष्वभि भूतेषु द्विषद्धिरपभीर्नदन्‌

Wika ni Sañjaya: Nang ang mga Pañcāla ay nalalamangan ng kanilang mga kaaway, ang walang-takot ay umungal nang malakas—ang sigaw niya’y umalingawngaw sa gitna ng labanan bilang tanda ng di matinag na loob at hamon sa kaaway.

Verse 76

विषण्णभूयिष्ठतरा धार्तराष्ट्री महाचमू:

Wika ni Sañjaya: Ang malaking hukbo ng mga Dhārtarāṣṭra ay lalo pang nanlumo at nanghina ang loob—lalo pang lumubog ang kanilang diwa sa bigat ng labanan.

Verse 77

पश्य भीमेन नाराचैरभिन्ना नागा: पतन्त्यमी

Wika ni Sañjaya: “Masdan—ang mga makapangyarihang mandirigmang iyon, tinamaan at nabiyak ng mga palasong bakal ni Bhīma, ay bumabagsak na.”

Verse 78

भीमसेनस्य निर्विद्धा बाणै: संनतपर्वभि:

Wika ni Sañjaya: Si Bhīmasena ay natusok ng mga palaso na ang mga dugtungan ay maayos ang pagkakayuko at matibay ang pagkakabit—larawan ng walang-patid na tumpak ng digmaan, kung saan kahit ang pinakamalakas na mandirigma’y kailangang tiisin ang sakit at manatiling matatag sa tungkulin sa gitna ng karahasan ng labanan.

Verse 79

स्वान्यनीकानि मृदनन्तो द्रवन्त्येते महागजा: । 'भीमसेनके झुकी हुई गाँठवाले बाणोंसे अत्यन्त घायल हुए ये विशालकाय हाथी अपनी ही सेनाओंको कुचलते हुए भागते हैं || ७८ $ ।। (एते द्रवन्ति कुरवो भीमसेनभयार्दिता: । त्यक्त्वा गजान्‌ हयांश्वैव रथांश्वैव सहस्रश: ।। हस्त्यश्वरथपत्तीनां द्रवतां निःस्वनं शूणु । भीमसेनस्यथ निनदं द्रावयाणस्य कौरवान्‌ ।।) “ये भीमसेनके भयसे पीड़ित हुए कौरव-योद्धा अपने सहस्रों हाथियों, रथों और घोड़ोंको छोड़-छोड़कर भाग रहे हैं। भागते हुए हाथी, घोड़े, रथ और पैदलोंका वह आर्तनाद तथा कौरवोंको खदेड़ते हुए भीमसेनकी यह गर्जना सुन लो। अभिजानीहि भीमस्य सिंहनादं सुदुःसहम्‌

Isinalaysay ni Sañjaya na ang malalakas na elepante, na malubhang nasugatan ng mga palasong baluktot at may buhol na ulo ni Bhīmasena, ay tumatakas sa matinding sindak—at sa kanilang pagtakbo’y niyuyurakan nila ang sarili nilang hanay. Ipinakikita ng tagpong ito kung paanong ang takot at kaguluhan ay kayang gumuho ang isang hukbo mula sa loob: kapag bumagsak ang tapang, maging ang sariling lakas (mga elepante, karwaheng pandigma, mga kabayo) ay nagiging sanhi ng pinsala sa kakampi, at ang bigat na moral ng digmaan ay nadarama sa pagdurusa at pagkalito ng lahat ng nadadamay.

Verse 80

एष नैषादिरश्येति द्विपमुख्येन पाण्डवम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Ito ang mandirigmang Naiṣāda,” at itinuro siya sa Pāṇḍava sa pamamagitan ng pangunahing elepante bilang palatandaan. Sa siksikan ng labanan, mahalaga ang pagkilala sa mga mandirigma at sa kanilang sinasakyan—para sa taktika, at para rin sa bigat na moral ng pagtudla sa kilalang kalaban sa halip na manakit nang bulag.

Verse 81

जिघांसुस्तोमरै: क्रुद्धो दण्डपाणिरिवान्तक: । “यह निषादपुत्र श्रेष्ठ गजराजपर आरूढ़ हो तोमरोंद्वारा भीमसेनको मार डालनेकी इच्छासे क्रोधमें भरे हुए दण्डपाणि यमराजके समान उनपर आक्रमण कर रहा है || ८०६ || सतोमरावस्य भुजौ छिन्नौ भीमेन गर्जत:

Sinabi ni Sañjaya: Nag-aalab sa poot at uhaw sa pagpatay, sumugod siya na may mga tomara (sibát na inihahagis)—gaya ni Antaka, ang Kamatayan mismo; gaya ni Yama na may tangan ng parusa—upang pabagsakin si Bhīmasena. Ipinakikita ng tagpong ito ang tensiyong moral ng digmaan: ang personal na galit at pagnanasa sa pagpatay ay lumalamon sa pagpipigil, habang ang kabayanihan ay sinusukat sa harap ng di-maiiwasang anyo ng Kamatayan.

Verse 82

हत्वैनं पुनरायाति नागानन्यान्‌ प्रहारिण:,“इस निषादपुत्रका वध करके वे पुनः प्रहार करनेवाले दूसरे-दूसरे हाथियोंपर आक्रमण कर रहे हैं। देखो, भीमसेन शक्ति और तोमरोंके समूहोंसे काले मेघोंकी घटाके समान हाथियोंको, जिनके कंधोंपर महावत बैठे हैं, मार रहे हैं

Sinabi ni Sañjaya: “Nang mapatay na siya, bumabalik sila upang muling manalakay. Pagkatapos patayin ang anak ng Niṣāda na ito, paulit-ulit nilang sinasalakay ang iba’t ibang elepante. Masdan si Bhīmasena—gaya ng kumpol ng maiitim na ulap-ulan—na pinabubuwal ang mga elepante, pati yaong may mahout na nakaupo sa kanilang balikat, sa pamamagitan ng sunod-sunod na hagupit ng mga sibát at tomara.”

Verse 83

पश्य नीलाम्बुदनिभान्‌ महामात्रैरधिष्ठितान्‌ । शक्तितोमरसंघातैर्विनिध्नन्तं वृकोदरम्‌,“इस निषादपुत्रका वध करके वे पुनः प्रहार करनेवाले दूसरे-दूसरे हाथियोंपर आक्रमण कर रहे हैं। देखो, भीमसेन शक्ति और तोमरोंके समूहोंसे काले मेघोंकी घटाके समान हाथियोंको, जिनके कंधोंपर महावत बैठे हैं, मार रहे हैं

Sinabi ni Sañjaya: “Masdan si Bhīma—si Vṛkodara—na sa mga bugso ng sibát at tomara ay pinabubuwal ang mga elepanteng wari’y maiitim na ulap-ulan, bawat isa’y ginagabayan ng mahout na nakaupo sa kanilang balikat. Sa malupit na siksik ng digmaan, tinatagos niya ang magkakasunod na sinasakyan at ang mga nagmamaneho rito, at ginagawang mga nabubuwal na bigat ang mga ‘buhay na tanggulan’ ng kaaway.”

Verse 84

सप्तसप्त च नागांस्तान्‌ वैजयन्तीश्व॒ सध्वजा: । निहत्य निशितैर्बाणैश्छिन्ना: पार्थाग्रजेन ते,'पार्थ! तुम्हारे बड़े भाई भीमसेनने अपने पैने बाणोंसे ध्वजसहित वैजयन्ती पताकाओंको नष्ट करके उनचास हाथियोंको काट गिराया है

Wika ni Sañjaya: Sa pamamagitan ng matatalim na palaso, ibinagsak ng nakatatandang kapatid ni Pārtha ang mga elepanteng iyon—pitong ulit na pito ang bilang—at pinutol ang kanilang mga bandilang vaijayantī at mga watawat na may sagisag. Nang maputol ang mga bandila, bumagsak ang mga elepante sa labanan, at nahayag ang nakalalamang na lakas ni Bhīmasena laban sa mapagmataas na mga tanda ng kaaway.

Verse 85

दशभिर्दशभिश्नैको नाराचैर्निहतो गज: । न चासौ धार्तराष्ट्राणां श्रूयते निनदस्तथा

Wika ni Sañjaya: Sa sampu at sampung matatalim na palasong nārāca, isang mandirigma ang nagbagsak ng isang elepante. Ngunit sa hanay ng mga Dhārtarāṣṭra ay walang narinig na gayong umuugong na sigaw ng digmaan—walang dagundong na tugon, walang panawagang magpakatapang na sumagot sa gawaing iyon.

Verse 86

अक्षौहिण्यस्तथा तिस्रो धार्तराष्ट्रस्य संहता: । क़्ुद्धेन भीमसेनेन नरसिंहेन वारिता:

Wika ni Sañjaya: Kaya nga, ang tatlong ganap na akṣauhiṇī ng hukbo ni Dhṛtarāṣṭra, na nagsiksik sa iisang hanay, ay napigil at napaurong ng nagngangalit na si Bhīmasena—ang leon sa mga tao.

Verse 87

“कुपित हुए पुरुषसिंह भीमसेनने दुर्योधनकी संगठित हुई तीन अक्षौहिणी सेनाओंको आगे बढ़नेसे रोक दिया है ।। न शवनुवन्ति वै पार्थ पार्थिवा: समुदीक्षितुम्‌ । मध्यंदिनगतं सूर्य यथा दुर्बलचक्षुष:,'जैसे दुर्बल नेत्रोंवाले प्राणी दोपहरके सूर्यकी ओर नहीं देख सकते, उसी प्रकार राजा लोग कुन्तीकुमार भीमसेनकी ओर आँख उठाकर देख नहीं पा रहे हैं

Wika ni Sañjaya: Si Bhīmasena—leon sa mga lalaki—sa kanyang pagngangalit ay humarang sa tatlong akṣauhiṇī na pinagsama at inayos ni Duryodhana upang hindi makausad. Hindi magawang tumingala ng mga hari upang titigan si Bhīma, anak ni Kuntī—gaya ng mga nilalang na mahina ang mata na di makatitig sa araw sa katanghaliang-tapat.

Verse 88

एते भीमस्य संत्रस्ता: सिंहस्येवेतरे मृगा: । शरै: संत्रासिता: संख्ये न लभन्ते सुखं क्वचित्‌,जैसे सिंहसे डरे हुए दूसरे मृग चैन नहीं पाते हैं, उसी प्रकार ये भीमसेनके बाणोंसे भयभीत हुए कौरव-सैनिक युद्धस्थलमें कहीं सुख नहीं पा रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “Ang mga taong ito’y nanginginig sa takot kay Bhīma, gaya ng ibang hayop sa harap ng leon. Sa gitna ng labanan, pinangingilagan sila ng kanyang mga palaso; kaya’t ang mga kawal na Kaurava ay walang matagpuang kapayapaan saanman sa larangan.”

Verse 89

(राजानं च महाबाहुं पीडयन्त्यात्तमन्यव: । राधेयो बहुभि: सार्थमसौ गच्छति वेगत: ।। वर्जयित्वा तु भीम॑ तं॑ पार्श्वतो ह्ानयन्‌ धनु: । त॑ पालयन्‌ महाराजं धार्तराष्ट्रं बलान्वित: ।।) 'पाण्डव-सैनिक क्रोधमें भरकर महाबाहु दुर्योधनको पीड़ा दे रहे हैं। बलशाली राधापुत्र कर्ण भीमसेनको छोड़कर बगलमें धनुष लिये महाराज दुर्योधनकी रक्षाके लिये बहुतेरे सैनिकोंके साथ वेगपूर्वक उसके पास जा रहा है।' संजय उवाच ४ 28६ त्वा महाबाहुर्वासुदेवाद्‌ धनंजय: । भीमसनेन तत्‌ कर्म कृतं दृष्टवा सुदुष्करम्‌

Sabi ni Sañjaya: Ang mga hukbo ng Pāṇḍava, sinaklot ng poot, ay mariing dumidiin sa makapangyarihang-hukbong hari na si Duryodhana at pinahihirapan siya. Nang makita ito, si Rādheya (Karna), matatag at malakas, ay sumugod nang mabilis patungo sa kanya kasama ang maraming mandirigma, tangan ang busog sa tagiliran; sadyang iniwan si Bhīma, at kumilos upang ipagtanggol ang haring Dhārtarāṣṭra.

Verse 90

अर्जुनो व्यधमच्छिष्टानहितान्‌ निशितै: शरै: । संजय कहते हैं--राजन्‌! वसुदेवनन्दन भगवान्‌ श्रीकृष्णके मुखसे यह सब सुनकर और भीमसेनके द्वारा किये हुए उस अत्यन्त दुष्कर कर्मको अपनी आँखों देखकर महाबाहु अर्जुनने अपने पैने बाणोंद्वारा शेष शत्रुओंको मार भगाया ।। ते वध्यमाना: समरे संशप्तकगणा: प्रभो,प्रभो! समरांगणमें मारे जाते हुए महाबली संशप्तकगण हतोत्साह एवं भयभीत हो दसों दिशाओंमें भाग गये और कितने ही वीर इन्द्रके अतिथि बनकर तत्काल शोकसे छुटकारा पा गये

Sabi ni Sañjaya: “O Hari! Nang marinig ang lahat mula sa bibig ng Panginoong Śrī Kṛṣṇa, anak ni Vasudeva, at nang masaksihan ng sariling mga mata ang lubhang mahirap na gawang nagawa ni Bhīmasena, si Arjuna na makapangyarihan ang mga bisig ay gumamit ng mga palasong matalas na parang labaha upang patumbahin at itaboy ang natitirang mga kaaway. Habang sila’y pinapatay sa labanan, ang makapangyarihang mga pangkat ng Saṃśaptaka—sumisigaw ng ‘Panginoon! Panginoon!’—nawalan ng loob, sinaklot ng takot, at tumakas sa sampung panig; at maraming bayani, naging ‘mga panauhin ni Indra’ (ibig sabihi’y napatay), at agad na napalaya sa dalamhati.”

Verse 91

प्रभग्ना: समरे भीता दिशो दश महाबला: । शक्रस्यातिथितां गत्वा विशोका हाुभवंस्तदा,प्रभो! समरांगणमें मारे जाते हुए महाबली संशप्तकगण हतोत्साह एवं भयभीत हो दसों दिशाओंमें भाग गये और कितने ही वीर इन्द्रके अतिथि बनकर तत्काल शोकसे छुटकारा पा गये

Sabi ni Sañjaya: Nang mabuwag sa labanan at masaklot ng takot, tumakas ang makapangyarihang mga mandirigma sa sampung panig. At marami sa mga bayani, naging “mga panauhin ni Śakra”—ibig sabihi’y nabuwal sa digmaan at nakarating sa daigdig ni Indra—at agad na napalaya sa dalamhati, o panginoon.

Verse 92

पार्थश्व पुरुषव्याप्र: शरै: संनतपर्वभि: । जघान धार्तराष्ट्रस्य चतुर्विधबलां चमूम्‌,पुरुषसिंह पार्थने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा दुर्योधनकी चतुरंगिणी सेनाका संहार कर डाला

Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Pārtha (Arjuna), tigre sa mga tao, ay gumamit ng mga palasong ang katawan ay nakabaluktot sa mga dugtungan, at kanyang pinabagsak at winasak ang apat-na-sangay na hukbo ng anak ni Dhṛtarāṣṭra.

Verse 453

रिरक्षिषु: सुसंवृत्तो धार्तराष्ट्रो निवर्तते 'जैसे पतंग प्रजजलित आगके मुखमें आ पड़ता है, उसी प्रकार यह कर्ण अपने वधके लिये ही तुम्हारे पास आ रहा है। भारत! कर्णको अकेला देख उसकी रक्षाके लिये धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधन भी रथसेनासे घिरा हुआ इधर ही लौट रहा है

Sabi ni Sañjaya: “Nagnanais na ipagsanggalang siya, at mahigpit na nababantayan, ang anak ni Dhṛtarāṣṭra ay bumabalik (patungo kay Karṇa).” Sa daloy ng pangyayari, si Karṇa ay sumusulong sa kamatayang itinakda; nang makita siyang nag-iisa, si Duryodhana—napalilibutan ng mga kawal na nasa mga karwaheng pandigma—ay nagbalik upang siya’y ipagtanggol.

Verse 463

त्वया यशश्च्‌ राज्यं च सुखं चोत्तममिच्छता । “तुम यश, राज्य और उत्तम सुखकी अभिलाषा रखकर इन सबके साथ दुष्टात्मा कर्णका प्रयत्नपूर्वक वध कर डालो

Wika ni Sañjaya: “Kung hinahangad mo ang dangal, paghahari, at ang pinakamataas na kaligayahan, kung gayon sa matatag na pasiya ay dapat mong idulot ang kamatayan ni Karṇa, na ang diwa’y napalihis sa kasamaan.”

Verse 523

अभिसंहत्य कौन्तेय पदातिप्रयुतानि च । 'युद्धविषयक श्रेष्ठ बुद्धिका आश्रय लेकर तुम रथयूथपति कर्णपर चढ़ाई करो। रथियोंमें श्रेष्ठ वीर! देखो, समरभूमिमें ये प्रचण्ड तेजस्वी, महाबली एवं मुख्य-मुख्य पाँच सौ रथी आ रहे हैं। इनके साथ ही पाँच हजार हाथी और दस हजार घोड़े हैं। कुन्तीनन्दन! ये सब-के- सब संगठित हो दस लाख पैदल योद्धाओंको साथ ले आ रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “O anak ni Kuntī, pag-isahin mo ang mga kawal na naglalakad sa masinsing hanay; umasa sa pinakamainam na payong pangdigma at salakayin si Karṇa, pinuno ng mga pangkat ng karwaheng pandigma. O pinakadakila sa mga mandirigmang nakasakay sa karwahe, masdan—sa larangan ng digmaan ay sumusugod ang limandaang pangunahing mandirigmang karwahe, nagliliyab ang ningning at napakalalakas. Kasama nila ang limang libong elepante at sampung libong kabayo. O anak ni Kuntī, silang lahat ay nagkakaisa at maayos ang pagkakaayos, at may kasamang isang milyong kawal na naglalakad.”

Verse 536

द्रोणपुत्रं पुरस्कृत्य तच्छीघ्र॑ं संनिषुदय । “वीर! द्रोणपुत्र अश्वत्थामाको आगे करके एक-दूसरेके द्वारा सुरक्षित यह सेना तुमपर आक्रमण कर रही है। तुम शीघ्र ही इसका संहार कर डालो

Wika ni Sañjaya: “Inilagay sa unahan ang anak ni Droṇa, si Aśvatthāmā, ang hukbong ito—nagkakalinga sa isa’t isa—ay rumaragasa upang salakayin ka. Dumagok nang mabilis at lipulin sila.”

Verse 596

भीमसेनेन कौन्तेय पज्चालैश्न महात्मभि: । “भारत! उनके साथ सूंजयोंकी सेना और सात्यकि भी हैं। कुन्तीकुमार! भीमसेन तथा महामनस्वी पांचाल वीर समरांगणमें अपने तीखे बाणोंद्वारा इन कौरवोंका वध कर रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “O anak ni Kuntī, si Bhīmasena—kasama ang mga mandirigmang Pāñcāla na dakila ang loob—ay pumapatay sa mga Kaurava sa larangan ng digmaan sa pamamagitan ng kaniyang matutulis na palaso.”

Verse 606

विप्रधावति वेगेन भीमस्याभिहता शरै: | 'भीमके बाणोंसे घायल हो दुर्योधनकी सेना युद्धसे मुँह फेरकर बड़े वेगसे भाग रही है। उसके घावोंसे रक्तकी धारा बह रही है

Wika ni Sañjaya: “Tinamaan ng mga palaso ni Bhīma, ang hukbo ni Duryodhana ay tumalikod sa labanan at tumakas nang ubod ng bilis. Mula sa kanilang mga sugat ay bumubuhos ang mga agos ng dugo.”

Verse 616

भारती भरतश्रेष्ठ सेना कृपणदर्शना । “भरतश्रेष्ठ खूनसे लथपथ हुई कौरव-सेना, जहाँकी खेती नष्ट हो गयी है उस भूमिके समान अत्यन्त दयनीय दिखायी देती है

Sinabi ni Sañjaya: “O pinakamainam sa mga Bharata, ang hukbong Kaurava ay lubhang kahabag-habag—balot ng dugo—na wari’y lupang winasak ang pagsasaka.”

Verse 623

आशीविषमिव क्रुद्धं द्रावयन्तं वरूथिनीम्‌ । “कुन्तीनन्दन! देखो, योद्धाओंके अधिपति भीमसेन लौटकर विषधर सर्पके समान कुपित हो कौरव-सेनाको खदेड़ रहे हैं

Sinabi ni Sañjaya: Gaya ng makamandag na ahas na nagngangalit sa galit, si Bhīmasena—anak ni Kuntī—ay nagbalik na nag-aalab ang poot at itinataboy ang hanay ng Kaurava hanggang magsitakas.

Verse 656

नानावर्णहता बाणै: पञ्चालैरपलायिभि: | 'युद्धसे पीठ न दिखानेवाले पांचाल-वीरोंके विभिन्न रंगोंवाले बाणोंसे मारे जाकर ये प्राणशून्य रथी रथोंसे नीचे गिर रहे हैं

Sinabi ni Sañjaya: Tinamaan ng mga palasong sari-sari ang kulay mula sa mga Pāñcāla—mga mandirigmang hindi tumatalikod at tumatakas—ang mga mandirigmang nasa karwahe ay nawalan ng buhay at nalalaglag mula sa kanilang mga karwahe.

Verse 716

रथनागहया वीरा यशस्या: सर्व एव च । 'ये शत्रुओंके मस्तक, भुजाएँ, रथ, हाथी, घोड़े और समस्त यशस्वी वीर धरतीपर गिराये जा रहे हैं

Sinabi ni Sañjaya: “Ang mga karwahe, elepante, at kabayo—kasama ang lahat ng bantog na mandirigma—ay pinababagsak. Nalalaglag ang mga ulo at bisig ng kaaway, at ang kanilang mga karwahe, elepante, at kabayo ay ibinubuwal sa lupa.”

Verse 723

पज्चालैर्मानसादेत्य हंसैर्गड़ेव वेगितै: । “जैसे वेगशाली हंस मानसरोवरसे निकलकर गंगाजीपर सब ओरसे छा जाते हैं, उसी प्रकार पांचाल-सैनिकोंद्वारा दुर्योधनकी यह विशाल सेना चारों ओरसे आक्रान्त हो रही है

Sinabi ni Sañjaya: “Kung paanong ang mga matuling sisne, paglipad mula sa Lawa ng Mānasarovara, ay kumakalat sa Ilog Gaṅgā mula sa lahat ng panig, gayon din ang mga mandirigmang Pāñcāla ay sumusugod mula sa bawat dako, nililigid at dinadaganan ang napakalaking hukbo ni Duryodhana.”

Verse 743

धृष्टद्युम्नमुखा वीरा घ्नन्ति शत्रूनू सहस्रश: । 'भीमसेनके बाणोंसे हतोत्साह होकर भागनेवाले कौरवमहारथियों तथा सहस्रों शत्रुओंको धृष्टद्युम्न आदि वीर मार रहे हैं

Wika ni Sañjaya: Sa pangunguna ni Dhrishtadyumna, ang matatapang na mandirigma ay pumapatay sa mga kaaway nang libu-libo. Ang mga dakilang mandirigmang karwahe ng Kaurava, naputol ang loob dahil sa mga palaso ni Bhimasena, ay tumatalikod upang tumakas; at habang sila’y umurong nang magulo, si Dhrishtadyumna at ang iba pang bayani ay pumuputol at pumapatay kapwa sa mga pangunahing mandirigma at sa nagkakapal na hanay—ipinapakita na sa digmaan, ang pagkawala ng loob ay mabilis na nauuwi sa kapahamakan.

Verse 753

शत्रुपक्षमवस्कन्द्य शरानस्यति मारुति: । शत्रुओंद्वारा पांचालोंके पराजित होनेपर ये वायुपुत्र भीमसेन निर्भय गर्जना करते हुए शत्रुदलपर आक्रमण करके बाणोंकी वर्षा कर रहे हैं

Wika ni Sañjaya: Nang salakayin niya ang pakpak ng hukbo ng kaaway, ang anak ni Māruti (Bhimasena) ay nagpaulan ng mga palaso. Matapos mapaurong ang mga Pāñcāla, sumulong siya nang walang takot, umuungal nang malakas, at sinugod ang hanay ng kalaban—larawan ng matatag na tapang at pagtupad sa dharma sa gitna ng kaguluhan ng digmaan.

Verse 763

रथाश्रैते सुवित्रस्ता भीमसेनभयार्दिता: | “दुर्योधनकी विशाल सेनाके अधिकांश वीर अत्यन्त खिन्न हो उठे हैं और वे रथी भीमसेनके भयसे पीड़ित हो संत्रस्त हो गये हैं

Isinalaysay ni Sañjaya na marami sa mga mandirigma ni Duryodhana, yumanig at lubhang nayanig ang loob, ay nagsiksikan sa paligid ng kanilang mga karwahe upang humanap ng kanlungan, sapagkat dinadaganan sila ng takot kay Bhimasena. Ipinapakita ng taludtod na ang pagbagsak sa kalooban—takot at pagkawala ng paninindigan—ay kayang bumasag sa hukbo bago pa man ang sandata.

Verse 776

वज़िवजहतानीव शिखराणि धराभूताम्‌ | “देखो, इन्द्रके वज़्से आहत होकर गिरनेवाले पर्वतशिखरोंके समान ये बड़े-बड़े हाथी भीमसेनके चलाये हुए नाराचोंसे विदीर्ण होकर पृथ्वीपर गिर रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “Masdan—gaya ng mga tuktok ng bundok na binasag ng vajra ni Indra at ibinagsak sa lupa, gayon din ang malalaking elepanteng ito: niluray ng mga palasong nārāca na pinakawalan ni Bhimasena, at bumabagsak sa lupa.” Ipinapakita ng larawang ito ang nakalulunod na lakas na pinakakawalan sa labanan at ang madilim, walang-kinikilingang agos ng digmaan, kung saan maging ang pinakamakapangyarihang katawan ay bumabagsak na tila nabasag na bangin.

Verse 796

नदतोरर्जुन संग्रामे वीरस्य जितकाशिन: । “अर्जुन! विजयश्रीसे सुशोभित हो गर्जना करनेवाले वीर भीमसेनका संग्राममें जो अत्यन्त दुःसह सिंहनाद हो रहा है, उसे पहचानो

Wika ni Sañjaya: “O Arjuna, sa gitna ng labanan, kilalanin mo ang di-matiis na ungol na tila leon ng bayaning si Bhimasena—yaong nagniningning sa luwalhati ng tagumpay—na dumadagundong bilang hamong nakapanghihilakbot.”

Verse 816

तीक्ष्णैरग्निरविप्रख्यैर्नाराचैर्द शभिहत: । “देखो, भीमसेनने गरजते हुए निषादपुत्रकी तोमरसहित दोनों भुजाओंको काट दिया और अग्नि एवं सूर्यके समान तेजस्वी दस तीखे नाराचोंद्वारा उसे मार डाला

Sabi ni Sañjaya: Siya’y napatay ng sampung nārāca na ubod-talím, nagliliyab na parang apoy at lantad ang ningning. Sa gitna ng kaguluhan ng labanan, si Bhīmasena—umungal—ay pumutol sa dalawang bisig ng anak ng Niṣāda, kasama ang kaniyang tomara, at saka siya tinapos sa mga palasong nag-aapoy, kasingliwanag ng araw.

Verse 853

पुरंदरसमे क्रुद्धे निवृत्ते भरतर्षभ । “उन्होंने दस-दस नाराचोंसे एक-एक हाथीका वध किया है। भरतभूषण! इन्द्रके समान पराक्रमी भीमसेनके क्रोधपूर्वक लौटनेपर धृतराष्ट्रपुत्रोंका वह सिंहनाद अब नहीं सुनायी दे रहा है

Sabi ni Sañjaya: “O bantog na toro sa angkan ng Bharata, nang umurong ang nagngangalit—kapantay ni Purandara (Indra)—sinasabing pinatay niya ang bawat elepante sa tig-sampu at tig-sampung palasong bakal. O palamuti ng lahing Bharata, ngayong si Bhīmasena, na ang tapang ay kaagapay ni Indra, ay bumalik na may poot, hindi na naririnig ang ungol na parang leon ng mga anak ni Dhṛtarāṣṭra.”