Adhyaya 58

Verse 1

ऑपनआक्रात बछ। अड्-क्ाज एकोनषष्टितमो< ध्याय: धृष्टदुम्न और 55

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan nito, O Hari, muling nagsalubong sa labanan ang mga Kuru at ang mga Sṛñjaya, walang takot. Sa isang panig ay ang mga anak ni Pāṇḍu na pinangungunahan ni Yudhiṣṭhira; sa kabila naman ay kami, sa pamumuno ng anak ng kutsero, si Karṇa. Kaya’t muling nag-alab ang digmaan, matitibay ang loob, at bawat hukbo’y nagtipon sa paligid ng kanilang pangunahing kampeon.

Verse 2

ततः प्रववृते भीम: संग्रामो लोमहर्षण: । कर्णस्य पाण्डवानां च यमराष्ट्रविवर्धन:,उस समय कर्ण और पाण्डवोंका बड़ा भयंकर और रोमांचकारी संग्राम आरम्भ हुआ, जो यमराजके राज्यकी वृद्धि करनेवाला था

Noon ay nagsimula ang isang labang nakapangingilabot—kakila-kilabot sa tindi—sa pagitan ni Karṇa at ng mga Pāṇḍava, isang tunggaliang magpapalawak lamang sa kaharian ni Yama sa pagpapadala ng marami sa kamatayan.

Verse 3

तस्मिन्‌ प्रवृत्ते संग्रामे तुमुले शोणितोदके । संशप्तकेषु शूरेषु किंचिच्छिष्टेषु भारत

Sinabi ni Sañjaya: Nang magsimula ang kakila-kilabot na labanan—umuugong sa matinding ingay, at ang dugo’y umaagos na parang tubig—at nang kakaunti na lamang ang natitirang mga mandirigmang Saṁśaptaka na may panata, O Bhārata, si Dhṛṣṭadyumna, kasama ang lahat ng mga hari, ay sumalakay kay Karṇa; at ang iba pang mga dakilang mandirigmang-karwahe ng mga Pāṇḍava ay sumuporta rin sa kanya.

Verse 4

धृष्टद्युम्नो महाराज सहित: सर्वराजभि: । कर्णमेवाभिदुद्राव पाण्डवा श्व॒ महारथा:

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, si Dhṛṣṭadyumna, kasama ang lahat ng mga haring kapanalig, ay dumaluhong nang tuwiran kay Karṇa. At ang mga dakilang mandirigmang-karwahe ng mga Pāṇḍava ay sumulong din upang umalalay—sa sandaling ang kakila-kilabot na labanan ay ganap nang nag-alab, ang dugo’y ibinubuhos na parang tubig, at kakaunti na lamang ang natitirang mga mandirigmang Saṁśaptaka.

Verse 5

आगच्छमानांस्तान्‌ संख्ये प्रहशन्‌ विजयैषिण: । दधारैको रणे कर्णो जलौघानिव पर्वत:

Sinabi ni Sañjaya: Nakangiti habang sumusugod sa digmaan ang mga mandirigmang iyon, sabik sa tagumpay, si Karṇa lamang ang pumigil sa kanila sa larangan—gaya ng bundok na humahadlang sa rumaragasang agos ng tubig.

Verse 6

समासाद्य तु ते कर्ण व्यशीर्यन्त महारथा: । यथाचलं समासाद्य वार्योघा: सर्वतोदिशम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “O Karṇa, nang lumapit sa iyo ang mga dakilang mandirigmang-karwahe, sila’y nagkawatak-watak at nagkalasog-lasog—gaya ng rumaragasang tubig na pagdating sa di-matitinag na bundok ay kumakalat sa lahat ng dako.”

Verse 7

तयोरासीन्महाराज संग्रामो लोमहर्षण: । धृष्टय्युम्नस्तु राधेयं शरेणानतपर्वणा

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, sa pagitan ng dalawang iyon ay sumiklab ang labanan na nagpapangatog at nagpapataas ng balahibo. Pagkaraan, tinamaan ni Dhṛṣṭadyumna si Rādheya (Karṇa) ng isang palasong buo ang mga dugtungan, at lalo pang pinatindi ang nakapangingilabot na sagupaan ng mga kampeon.

Verse 8

विजयं च धनु: श्रेष्ठ विधुन्वानो महारथ:

Sabi ni Sañjaya: Inalog ni Karṇa, ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe, ang tanyag na busog na Vijaya, at pinutol niya kapwa ang busog ni Dhṛṣṭadyumna at maging ang mga palasong makamandag, tila mga ahas na may lason. Pagkaraan, sa pag-alab ng galit, tinamaan ni Karṇa si Dhṛṣṭadyumna ng siyam na palaso at siya’y nasugatan.

Verse 9

पार्षतस्य धनुश्कछित्त्वा शरांश्षाशीविषोपमान्‌ । ताडयामास संक्रुद्ध: पार्षत॑ नवभि: शरै:

Sabi ni Sañjaya: Matapos putulin ang busog ng anak ni Prishata at pati ang mga palasong makamandag na tila mga ahas na nakamamatay, si Karṇa, nag-aalab sa galit, ay tumama kay Dhṛṣṭadyumna mismo sa siyam na palaso.

Verse 10

ते वर्म हेमविकृतं भित्त्वा तस्य महात्मन: । शोणिताक्ता व्यराजन्त शक्रगोपा इवानघ

Sabi ni Sañjaya: O haring walang dungis, nabutas ng mga palasong iyon ang ginintuang baluting hinubog nang marikit ng dakilang mandirigma; nang mabahiran ng dugo, sila’y kumislap na parang mga insektong indragopa.

Verse 11

तदपास्य धनुश्किन्नं धृष्टद्युन्मो महारथ: । अथान्यद्‌ धनुरादाय शरांश्षाशीविषोपमान्‌

Sabi ni Sañjaya: Itinapon ni Dhṛṣṭadyumna, ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe, ang busog na naputol; saka kumuha ng isa pang busog at humawak ng mga palasong tila mga ahas na makamandag.

Verse 12

तथैव राजन्‌ कर्णो5पि पार्षतं शत्रुतापनम्‌

Sabi ni Sañjaya: “O Hari, gayon din, tinakpan ni Karṇa si Dhṛṣṭadyumna—ang anak ni Prishata, tagapagpahirap sa mga kaaway—sa larangan ng digmaan ng mga palasong makamandag, tila ahas na may lason. Pagkaraan, si Dhṛṣṭadyumna, ang pumatay kay Droṇa at isang makapangyarihang mamamana, ay gumanti at sinugatan si Karṇa sa pamamagitan ng matutulis na palaso.”

Verse 13

छादयामास समरे शरैराशीविषोपमै: । द्रोणशत्रुर्महेष्वासो विव्याध निशितै: शरै:

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, ang dakilang mamamana—ang pumatay kay Droṇa, si Dhṛṣṭadyumna—ay natabunan ng mga palasong matutulis na wari’y mga ahas na may kamandag. Gayunman, ang makapangyarihang mandirigmang iyon ay tumugon din, tinuhog ang kaaway ng matatalim na palaso, ipinakikitang sa walang-humpay na palitan ng digmaan, ang tapang at sugat ay nagsasagutan nang walang pahinga.

Verse 14

तस्य कर्णो महाराज शरं कनकभूषणम्‌ | प्रेषयामास संक्रुद्धों मृत्युदण्डमिवापरम्‌,महाराज! तब कर्णने अत्यन्त कुपित हो धृष्टद्युम्नपर द्वितीय मृत्युदण्डके समान एक सुवर्ण- भूषित बाण चलाया

Wika ni Sañjaya: O Hari, noon si Karṇa, nag-aalab sa galit, ay nagpalipad sa kanya ng palasong may palamuting ginto—na wari’y ikalawang pamalo ni Yama, ang Panginoon ng Kamatayan. Pinatitingkad ng taludtod ang bigat ng aral sa digmaan: ang poot ay ginagawang kasangkapan ng parusa ang husay sa pakikidigma, at lalo nitong pinaiigting ang dahas at bunga nito.

Verse 15

तमापतन्तं सहसा घोररूप॑ विशाम्पते । चिच्छेद शतधा राजज्शैनेय: कृतहस्तवत्‌,प्रजानाथ! नरेश! सहसा आते हुए उस भयंकर बाणके सात्यकिने सिद्धहस्त योद्धाकी भाँति सौ टुकड़े कर डाले

Wika ni Sañjaya: O panginoon ng bayan, O Hari—nang ang kakila-kilabot na palasong iyon ay biglang sumugod, si Śaineya (Sātyaki), na parang ganap na maestro ng sandata, ay pinira-piraso iyon sa sandaang bahagi.

Verse 16

दृष्टवा विनिहतं बाणं शरै: कर्णो विशाम्पते । सात्यकिं शरवर्षेण समन्तात्‌ पर्यवारयत्‌,प्रजापालक नरेश! सात्यकिके बाणोंसे अपने बाणको नष्ट हुआ देख कर्णने चारों ओरसे बाण बरसाकर सात्यकिको ढक दिया

Wika ni Sañjaya: O panginoon ng bayan—nang makita ni Karṇa na nabasag ng mga palaso ni Sātyaki ang kanyang palaso, tumugon siya sa pagbuhos ng ulang-palaso mula sa lahat ng panig, pinaliligiran si Sātyaki sa bawat dako.

Verse 17

विव्याध चैनं समरे नाराचैस्तत्र सप्तभि: । त॑ प्रत्यविध्यच्छैनेय: शरैहेमपरिष्कृतै:

Wika ni Sañjaya: Sa labang iyon, tinamaan niya siya roon ng pitong palasong nārāca. Bilang ganti, ang anak ni Śini—si Śaineya (Sātyaki)—ay tumugon, sinugatan si Karṇa sa mga palasong may palamuting ginto, ginagantihan ang hampas ng hampas sa mabagsik na dangal ng digmaang kṣatriya.

Verse 18

ततो युद्ध महाराज चक्षु:श्रोत्रभयानकम्‌ | आसीदू घोर च चित्र च प्रेक्षणीयं समन्‍्तत:

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan nito, O dakilang hari, sumiklab ang labanan—nakapangingilabot sa mata at nakatatakot pakinggan sa tainga. Mabagsik at kakaiba sa sari-saring anyo, at gayunman, sa bawat panig ay humihila ng pansin bilang isang tanawin ng digmaan.

Verse 19

सर्वेषां तत्र भूतानां लोमहर्षो5भ्यजायत । तद्‌ दृष्टवा समरे कर्म कर्णशैनेययोर्नूप,नरेश्वर! समरभूमिमें कर्ण और सात्यकिका वह कर्म देखकर समस्त प्राणियोंके रोंगटे खड़े हो गये

Wika ni Sañjaya: Nang makita ang ginawa sa labanan nina Karṇa at Śaineya (Sātyaki), ang lahat ng nilalang na naroon ay kinilabutan at tumindig ang balahibo. O hari, panginoon ng mga tao, ang tanawin ng kanilang sagupaan sa larangan ay gumising ng paghanga at pangamba, at naghayag ng nakapanghihilakbot na lakas at bigat ng dharma sa gawa ng mandirigma kapag itinulak hanggang sukdulan ng digmaan.

Verse 20

एतस्मिन्नन्तरे द्रौणिरभ्ययात्‌ सुमहाबलम्‌ | पार्षतं शत्रुदमनं शत्रुवीर्यासुनाशनम्‌,इसी समय शत्रुओंके बल और प्राणोंका नाश करनेवाले शत्रुसूदन महाबली धृष्टद्युम्नके पास द्रोणकुमार अश्वत्थामा आ पहुँचा

Wika ni Sañjaya: Sa sandaling iyon, sumulong si Aśvatthāmā, anak ni Droṇa, patungo sa makapangyarihang si Dhṛṣṭadyumna, anak ni Pṛṣata—kilala sa pagsupil sa kaaway at sa pagwasak sa lakas at maging sa buhay ng mga mandirigmang kalaban. Ang sandaling ito’y hudyat ng pag-igting ng bigat-moral ng digmaan, kung saan ang personal na poot at tungkuling pangmandirigma ay nagsasanib sa isang nakamamatay na pagtatagpo.

Verse 21

अभ्यभाषत संक्रुद्धो द्रौणि: परपुरंजय: । तिष्ठ तिष्ठाद्य ब्रह्मघ्न न मे जीवन्‌ विमोक्ष्यसे

Wika ni Sañjaya: Sa tindi ng galit, si Aśvatthāmā, anak ni Droṇa—manlulupig ng mga kuta ng kaaway—ay agad sumigaw: “Tumigil! Tumigil diyan ngayon, mamamatay-tao ng isang brāhmaṇa! Hindi ka makatatakas sa akin nang buhay.” Ang sigaw na ito’y naglatag sa labanan hindi lamang bilang paghabol sa digmaan, kundi bilang paratang na moral, na tumatawag sa mabigat na kasalanang brahma-hatyā upang bigyang-katwiran ang walang-awat na paghihiganti sa lumalalang kalupitan ng digmaan.

Verse 22

इत्युक्त्वा सुभृशं वीरं शीघ्रकृन्निशितै: शरै: । पार्षत॑ छादयामास घोररूपै: सुतेजनै:

Wika ni Sañjaya: Pagkasabi nito, agad niyang binuhusan ang makapangyarihang mandirigma ng sunod-sunod na matutulis na palaso, tinakpan ang anak ni Pṛṣata ng mga palasong nakapanghihilakbot at nagliliyab—larawan ng walang-urong na paninindigan sa digmaan, kung saan ang salita’y kaagad nagiging gawa sa larangan.

Verse 23

यथा हि समरे द्रोण: पार्षतं वीक्ष्य मारिष

Kung paanong sa digmaan, nang masilayan ni Droṇa si Dṛṣṭadyumna, anak ni Pṛṣata, ay nanlumo sa loob at inakalang siya ang sariling kamatayan—gayon din si Dṛṣṭadyumna, tagapaglipol ng mga bayani ng kaaway, nang makita si Aśvatthāmā sa larangan, ay hindi nagalak at inisip siyang siya ring kamatayan niya.

Verse 24

तथा द्रौणिं रणे दृष्टवा पार्षत: परवीरहा । नातिदह्ृष्टमना भूत्वा मन्यते मृत्युमात्मन:

Gayon din, si Dṛṣṭadyumna na anak ni Pṛṣata, mamamatay ng mga bayani ng kaaway, nang makita si Drauṇi (Aśvatthāmā) sa labanan, ay hindi lubos na nagalak at inakalang siya ang sariling kamatayan niya.

Verse 25

स ज्ञात्वा समरे55त्मानं शस्त्रेणावध्यमेव तु । जवेनाभ्याययौ द्रौणिं काल: कालमिव क्षये

Nang malaman niyang sa digmaan ay hindi siya mapapatay ng sandata, sumugod siya kay Drauṇi nang ubod ng bilis—na wari’y ang Panahon sa oras ng pagkalipol ay bumabagsak sa Panahon din.

Verse 26

द्रौणिस्तु दृष्टवा राजेन्द्र धृष्टद्युम्नमवस्थितम्‌ । क्रोधेन नि:श्वसन्‌ वीर: पार्षत॑ समुपाद्रवत्‌

Sabi ni Sañjaya: O hari, nang makita ni Aśvatthāmā, anak ni Droṇa, si Dṛṣṭadyumna na anak ni Drupada na nakatindig na handa sa harap niya, ang mandirigma—humihingal sa galit—ay dumaluhong kay Pārṣata.

Verse 27

तावन्योन्यं तु दृष्टवैव संरम्भं जग्मतु: परम्‌ । अथाब्रवीन्महाराज द्रोणपुत्र: प्रतापवान्‌

Sabi ni Sañjaya: Pagkakita nila sa isa’t isa, kapwa sila sumiklab sa sukdulang poot. Pagkaraan, O dakilang hari, nagsalita ang makapangyarihang anak ni Droṇa.

Verse 28

धृष्टद्युम्न॑ समीपस्थं त्वरमाणो विशाम्पते । महाराज! वे दोनों एक-दूसरेको देखते ही अत्यन्त क्रोधमें भर गये। प्रजानाथ! फिर प्रतापी द्रोणपुत्रने बड़ी उतावलीके साथ अपने पास ही खड़े हुए धृष्टद्युम्नसे कहा-- ।।

Sinabi ni Sanjaya: O panginoon ng mga tao! Nakatayo si Dhrishtadyumna nang malapit, at ang isa pang mandirigma ay sumugod patungo sa kanya. O dakilang hari, nang magkita ang kanilang mga mata, kapwa sila sinakmal ng mabangis na poot. Pagkaraan, ang makapangyarihang anak ni Drona, sa matinding pagmamadali, ay nagsalita kay Dhrishtadyumna na nakatayo sa tabi niya: “O kahihiyan ng mga Panchala! Ngayon ay ipapadala kita sa Kamatayan. Ang makasalanang gawa na ginawa mo noon—ang pagpatay kay Drona—ay susunog sa iyo ngayon, gaya ng masamang palad na bumabalik sa gumawa nito.”

Verse 29

पापं हि यत्‌ त्वया कर्म घ्नता द्रोणं पुरा कृतम्‌ । अद्य त्वां तप्स्यते तद्‌ वै यथा न कुशलं तथा

Sinabi ni Sanjaya: “Ang makasalanang gawa na ginawa mo noon—ang pagpatay kay Drona—ay tunay na susunog sa iyo ngayon. Pahihirapan ka nito na parang masamang kapalaran, at wala kang makakamit na kabutihan.”

Verse 30

अरक्ष्यमाण: पार्थेन यदि तिष्ठसि संयुगे । नापक्रामसि वा मूढ सत्यमेतद्‌ ब्रवीमि ते

Sinabi ni Sanjaya: “O hangal! Kung sa gitna ng labanan ay mananatili kang nakatayo nang walang pag-iingat ni Partha (Arjuna), at hindi ka uurong, tiyak na pababagsakin kita. Ito ang sinasabi ko sa iyo nang buong katotohanan.”

Verse 31

एवमुक्त: प्रत्युवाच धृष्टद्युम्न: प्रतापवान्‌ | प्रतिवाक्यं स एवासिमामको दास्यते तव

Sinabi ni Sanjaya: Nang masabihan nang gayon, sumagot ang matapang na si Dhrishtadyumna: “Ikaw mismo ang tatanggap ng nararapat na sagot mula sa akin—ang aking tabak ay ihahatid sa iyo.”

Verse 33

एवमुक्‍्त्वा महाराज सेनापतिरमर्षण:

Sinabi ni Sanjaya: Pagkasabi niyon, O hari, ang kumander ng hukbo—nag-aalab sa poot—ay nagpatuloy sa paglusob.

Verse 34

ततो द्रौणि: सुसंक्रुद्ध: शरै: संनतपर्वभि:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, ang anak ni Droṇi (Aśvatthāmā), nag-aalab sa matinding poot, ay sumalakay gamit ang mga palasong ang mga dugtungan ay maayos na nakabaluktot at matibay ang pagkakabit—mga sandatang pinakawalan sa disiplinadong husay sa gitna ng kaguluhang moral ng digmaan, kung saan ang galit ang nagtutulak sa pagkilos at ang kahusayan sa armas ay nagiging mapagpasya, bagaman mabigat sa budhi.

Verse 35

नैवान्तरिक्षं न दिशो नापि योधा: समन्तत:

Sinabi ni Sañjaya: Ni ang langit sa itaas, ni ang mga panig sa paligid, ni maging ang mga mandirigma sa bawat dako ay hindi na maaninaw—tila nilamon ng ugong at kaguluhan ng labanan ang lahat.

Verse 36

दृश्यन्ते वै महाराज शरैश्छन्ना: सहस्रश: । महाराज! उस समय सब ओरसे बाणोंद्वारा आच्छादित होनेके कारण न तो आकाश दिखायी देता था, न दिशाएँ दीखती थीं और न सहसौरों योद्धा ही दृष्टिगोचर होते थे ।।

Sinabi ni Sañjaya: O dakilang Hari, libu-libo ang nakitang lubusang natabunan ng mga palaso. Sa sandaling iyon, dahil sa mga ulang-palaso mula sa bawat panig na tumabing sa lahat, hindi na makita ang langit, hindi na matukoy ang mga direksiyon, at maging ang nagkakapal na hanay ng mga mandirigma ay hindi na malinaw—gayon kakapal at nakakasilaw ang digmaan.

Verse 37

राधेयो5पि महाराज पञज्चालान्‌ सह पाण्डवै:,महाराज! सब ओरसे दर्शनीय राधापुत्र कर्णने भी पाण्डवोंसहित पांचालों, द्रौपदीके पाँचों पुत्रों, युधामन्‍्यु और महारथी सात्यकिको अकेले ही आगे बढ़नेसे रोक दिया था

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, si Radheya (Karna) rin—marilag na tanawin mula sa bawat panig—ay mag-isang pumigil sa pagsulong ng mga Panchala na kakampi ng mga Pandava, kasama ang limang anak ni Draupadi, si Yudhamanyu, at ang dakilang mandirigmang-karwahe na si Satyaki. Sa sandaling ito, lantad ang mabagsik na etika ng digmaan: ang lakas ng isang tao ay kayang humarang sa bugso ng marami, ngunit ang kapangyarihang iyon ay ginagamit sa walang-humpay na makinang pangdigma na ginagabayan ng tungkulin.

Verse 38

द्रौपदेयान्‌ युधामन्युं सात्यकिं च महारथम्‌ । एक: संवारयामास प्रेक्षणीय: समनन्‍्ततः

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, si Karna—anak ni Radha, karapat-dapat pagmasdan ng lahat—ay mag-isang pumigil sa pagsulong ng mga Panchala na kakampi ng mga Pandava, kabilang ang limang anak ni Draupadi, si Yudhamanyu, at ang dakilang mandirigmang-karwahe na si Satyaki. Sa sandaling iyon, ang kanyang nag-iisang pagtindig ay naghayag ng mabangis na paninindigan at disiplinang pandigma, na lalo pang nagpaigting sa digmaan, kahit pinalalalim nito ang moral na kabayarang pasan ng magkabilang panig.

Verse 39

धृष्टझ्ुम्नस्तु समरे द्रौणेश्चिच्छेद कार्मुकम्‌ । तदपास्य भनुद्रौणिरन्यदादाय कार्मुकम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Sa gitna ng mabangis na labanan, pinutol ni Dhṛṣṭadyumna ang busog ni Aśvatthāman. Itinapon ang naputol na sandata, agad na dinampot ng maningning na anak ni Droṇa ang isa pang busog at, sa mabilis na ulang-palaso, sa isang kisapmata’y pinabagsak ang mga kabayo, ang kutsero, at ang karwahe ni Dhṛṣṭadyumna.

Verse 40

वेगवान्‌ समरे घोरे शरांश्वाशीविषोपमान्‌ । स पार्षतस्य राजेन्द्र धनुः शक्ति गदां ध्वजम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Sa kakila-kilabot na labanan, mabilis niyang pinakawalan ang mga palaso na wari’y mga makamandag na ahas. O hari, pinabagsak niya ang busog, sibat (śakti), pamalo (gada), at watawat ng anak ni Pṛṣata.

Verse 41

सच्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वचो हतसारथि:

Sinabi ni Sañjaya: Napira-piraso ang kanyang busog, nawalan siya ng karwahe, napatay ang mga kabayo at ang kutsero—kaya’t ang mandirigma’y tumindig sa digmaang-karwahe na lubos na naparalisa.

Verse 42

द्रौणिस्तदपि राजेन्द्र भल्लै: क्षिप्रं महारथ:

Sinabi ni Sañjaya: O hari, gayon man, si Aśvatthāman—dakilang mandirigmang-karwahe, mabilis kumilos at matatag sa sandata—ay sa larangan ng digmaan, sa pamamagitan ng maraming matutulis na palaso, pinutol pati ang kalasag at espada ni Dhṛṣṭadyumna bago pa man siya makababa sa karwahe. Tunay na kagila-gilalas ang gawang iyon.

Verse 43

चिच्छेद समरे वीर: क्षिप्रहस्तो दृढायुध: । रथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Ang bayaning iyon—mabilis ang kamay at matatag ang sandata—ay pinutol iyon sa gitna ng labanan. O pinakadakilang hari, bago pa makababa sa karwahe ang kanyang katunggali, naputol na niya ang kalasag at espada nito; at iyon ay wari’y isang kababalaghan.

Verse 44

धृष्टय्युम्नं हि विरथं हताश्चं छिन्नकार्मुकम्‌ । शरैश्व बहुधा विद्धमस्त्रैश्न शकलीकृतम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Tunay ngang si Dhṛṣṭadyumna ay naiwan nang walang karwahe, patay ang mga kabayo, putol ang busog; tinamaan ng mga palaso sa maraming dako at winasak ng mga hampas ng sandata.”

Verse 45

तस्यान्तमिषुभी राजन्‌ यदा द्रौणिर्न जग्मिवान्‌

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, nang ang anak ni Droṇa (Droṇi) ay hindi pa rin maabot ang kanyang wakas kahit sa ulang ng mga palaso…”

Verse 46

आसीदाप्लवतो वेगस्तस्य राजन्‌ महात्मन:

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, ang pagsalakay ng dakilang mandirigmang iyon ay hindi mapipigil—ang kanyang bugso’y sumiklab na parang baha.”

Verse 47

एतस्मिन्नेव काले तु माधवो<र्जुनमब्रवीत्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Sa mismong sandaling iyon, sinabi ni Mādhava (Kṛṣṇa) kay Arjuna: ‘Pārtha, masdan—si Aśvatthāmā, anak ni Droṇa, ay nagsisikap nang ubod-lakas upang patayin si Dhṛṣṭadyumna. Kaya niya itong patayin; walang alinlangan.’”

Verse 48

पश्य पार्थ यथा द्रौणि: पार्षतस्य वरध॑ प्रति । यत्नं करोति विपुलं हन्याच्चैनं न संशय:

Sinabi ni Sañjaya: “Masdan, O Pārtha—kung paanong si Droṇi (Aśvatthāmā) ay nagbubuhos ng napakalaking pagsisikap laban sa anak ni Pārṣata (Dhṛṣṭadyumna). Tunay na kaya niya itong patayin; walang pag-aalinlangan.”

Verse 49

त॑ मोचय महाबाहो पार्षतं शत्रुकर्शन । द्रौणेरास्यमनुप्राप्तं मृत्योरास्यगतं यथा,“महाबाहो! शत्रुसूदन! जैसे कोई मौतके मुखमें पड़ गया हो, उसी प्रकार अश्वत्थामाके मुखमें पहुँचे हुए धृष्टद्युम्मको छुड़ाओ'

Sinabi ni Sañjaya: “O makapangyarihang may bisig, O pandurog ng mga kaaway, iligtas mo ang anak ni Pṛṣata (Dhṛṣṭadyumna), na napasok na sa mismong bibig ng anak ni Droṇa (Aśvatthāmā)—na para bang pumasok siya sa mga panga ng Kamatayan mismo.”

Verse 50

एवमुकक्‍्त्वा महाराज वासुदेव: प्रतापवान्‌ | प्रैषयत्‌ तुरगांस्तत्र यत्र द्रौणिव्यवस्थित:,महाराज! ऐसा कहकर प्रतापी वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णने अपने घोड़ोंको उसी ओर हाँका जहाँ द्रोणकुमार अश्वत्थामा खड़ा था

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, matapos sabihin iyon, ang makapangyarihang Vāsudeva (Kṛṣṇa), na nagliliwanag sa tapang, ay pinaharurot ang mga kabayo sa mismong direksiyong iyon—patungo sa kinaroroonan ng anak ni Droṇa (Aśvatthāmā) na nakahanda.”

Verse 51

ते हयाश्रन्द्रसंकाशा: केशवेन प्रचोदिता: । आपिबन्त इव व्योम जम्मुद्रौणिरथं प्रति

Sinabi ni Sañjaya: “Sa pag-udyok ni Keśava (Śrī Kṛṣṇa), ang mga kabayong yaon—maputi at maningning na gaya ng buwan—ay sumugod patungo sa karwahe ni Aśvatthāmā, na wari’y iniinom nila ang mismong langit.”

Verse 52

दृष्टवा55यातौ महावीर्यावुभौ कृष्णधनंजयौ । धृष्टद्युम्नवधे यत्नं चक्रे राजन्‌ महाबल:

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, nang makita niyang papalapit ang dalawang dakilang bayani—si Kṛṣṇa at si Dhanañjaya (Arjuna)—ang napakalakas na si Aśvatthāmā ay lalo pang nagsikap upang patayin si Dhṛṣṭadyumna.”

Verse 53

विकृष्यमाणं दृष्टवैव धृष्टट्युम्न॑ नरेश्वर । शरांभ्षिक्षेप वै पार्थो द्रौणिं प्रति महाबल:,नरेश्वर! धृष्टद्युम्मनको खींचे जाते देख महाबली अर्जुनने अश्वत्थामापर बहुत-से बाण चलाये

Sinabi ni Sañjaya: “O hari, nang makita niyang hinihila palayo si Dhṛṣṭadyumna, ang makapangyarihang si Pārtha (Arjuna) ay nagpaulan ng siksik na mga palaso laban kay Drauṇi (Aśvatthāmā).”

Verse 54

ते शरा हेमविकृता गाण्डीवप्रेषिता भृशम्‌ | द्रौणिमासाद्य विविशुर्वल्मीकमिव पन्नगा:

Wika ni Sañjaya: Ang mga palasong iyon, hinubog sa ginto at pinakawalan nang ubod-lakas mula sa Gāṇḍīva, ay umabot sa anak ni Droṇa (Aśvatthāmā) at bumaon sa kanyang katawan—gaya ng mga ahas na dumudulas papasok sa bunton ng anay.

Verse 55

स विद्धस्तै: शरैघरिद्रोंणपुत्र: प्रतापवान्‌ उत्सृज्य समरे राजन्‌ पाज्चाल्यममितौजसम्‌

Wika ni Sañjaya: O Hari, ang magiting na anak ni Droṇa—si Aśvatthāmā—na tinamaan ng mga kakila-kilabot na palaso, ay umurong sa gitna ng labanan, iniwan ang makapangyarihang mandirigmang Pāñcāla na si Dhṛṣṭadyumna. Sumakay siya sa sarili niyang karwahe; at dahil sa matinding sakit mula sa mga palaso ni Dhanañjaya, hinawakan niya ang kanyang napakahusay na busog at gumanti, sinugatan si Arjuna sa ulang ng mga palaso.

Verse 56

रथमारुरुहे वीरो धनंजयशरार्दित: । प्रगृह्य च धनु: श्रेष्ठ पार्थ विव्याध सायकै:

Wika ni Sañjaya: O Hari, ang mandirigmang iyon, sugatan ng mga palaso ni Dhanañjaya, ay muling sumakay sa kanyang karwahe. Hinawakan ni Pārtha (Arjuna) ang kanyang napakahusay na busog at tinamaan siya ng mga palaso, O Hari.

Verse 57

एतस्मिन्नन्तरे वीर: सहदेवो जनाधिप । अपोवाह रथेनाजोौ पार्षत॑ शत्रुतापनम्‌,नरेश्वर! इसी बीचमें वीर सहदेव शत्रुओंको संताप देनेवाले धृष्टद्युम्नको अपने रथके द्वारा रणभूमिमें अन्यत्र हटा ले गये

Wika ni Sañjaya: O Hari, sa sandaling iyon, ang magiting na Sahadeva ay inalis sa pamamagitan ng kanyang karwahe ang bayani ng Pārṣata na si Dhṛṣṭadyumna, ang nagpapahirap sa mga kaaway, at inilipat siya sa ibang dako ng larangan.

Verse 58

इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें भगवान्‌ श्रीकृष्णका वाक्यविषयक अद्गदावनवाँ अध्याय पूरा हुआ

Wika ni Sañjaya: O Hari, si Arjuna man ay sinugatan din si Drauṇi (Aśvatthāmā) sa pamamagitan ng kanyang mga palaso. Sa tindi ng galit, gumanti ang anak ni Droṇa at tinamaan ang mga bisig at dibdib ni Arjuna.

Verse 59

क्रोधितस्तु रणे पार्थो नाराचं कालसम्मितम्‌ । द्रोणपुत्राय चिक्षेप कालदण्डमिवापरम्‌

Sa gitna ng labanan, nagngitngit si Pārtha (Arjuna) at inihagis sa anak ni Droṇa ang isang nārāca na kasingtulad ni Kāla—na wari’y isa pang pamalo ng kaparusahan ng Kamatayan.

Verse 60

ब्राह्मणस्यांसदेशे स निपपात महाद्युति: । स विह्वलो महाराज शरवेगेन संयुगे

Sinabi ni Sañjaya: Ang mandirigmang yaong maningning ay bumagsak sa may balikat ng isang Brahmin. O Hari, sa gitna ng sagupaan siya’y nataranta at nayanig sa marahas na lakas ng palaso.

Verse 61

निषसाद रथोपस्थे वैक्लव्यं च परं॑ ययौ । महाराज! वह महातेजस्वी नाराच उस ब्राह्मणके कंधेपर जा लगा। अभश्वत्थामा युद्धस्थलमें उस बाणके वेगसे व्याकुल हो रथकी बैठकमें धम्मसे बैठ गया और अत्यन्त मूर्च्छित हो गया ।।

Sinabi ni Sañjaya: Siya’y lumugmok sa upuan ng karwahe at napasailalim sa sukdulang kawalang-lakas. Ang naglalagablab na palasong nārāca ay tumama sa balikat ng Brahmin. Si Aśvatthāmā, nayayanig sa bagsik ng palaso sa larangan, ay bumagsak nang mabigat sa bangko ng karwahe at nalugmok sa malalim na pagkawalang-malay. Pagkaraan, O Hari, itinaas ni Karṇa ang kaniyang busog na tinatawag na Vijaya. O panginoon ng mga hari, matapos nito si Karṇa, nagngitngit sa digmaan at paulit-ulit na tumitingin kay Arjuna, ay pinatunog ang Vijaya sa matinis na twang—nananabik sa dakilang digmaang iyon sa isang tuwirang tunggaliang karwahe laban karwahe kay Arjuna.

Verse 62

अर्जुनं समरे क्रुद्धः प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहुः | दैरथं चापि पार्थेन कामयानो महारणे

Sinabi ni Sañjaya: Si Karṇa, nagngitngit sa labanan, ay paulit-ulit na tumitingin kay Arjuna. Sa dakilang sagupaan, sa pagnanais na makipagduwelo ng karwahe laban karwahe sa anak ni Pṛthā, pinatunog niya ang kaniyang busog na tila hamon sa tunggalian.

Verse 63

विह्वलं तं तु वीक्ष्याथ द्रोणपुत्रं च सारथि: । अपोवाह रथेनाजौ त्वरमाणो रणाजिरात्‌,द्रोणकुमारको विह्नलल देखकर उसका सारथि बड़ी उतावलीके साथ उसे रथके द्वारा समरांगणसे दूर हटा ले गया

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ng kutsero ang anak ni Droṇa na lugmok at litó, dali-dali niyang inilayo ang karwahe sa labanan, iniahon siya mula sa gitna ng sagupaan.

Verse 64

अथोकत्क्रुष्ट महाराज पज्चालैर्जितकाशिभि: । मोक्षितं पार्षतं दृष्टवा द्रोणपुत्रं च पीडितम्‌

Wika ni Sañjaya: “O Hari, nang makita ng nagwaging mga Pāñcāla—yaong mga sumakop sa Kāśī—na si Dhṛṣṭadyumna (anak ni Pṛṣata) ay nakaligtas sa panganib at ang anak ni Droṇa ay napipisil at napipighati, sila’y umatungal nang malakas sa galak ng tagumpay.”

Verse 65

वादित्राणि च दिव्यानि प्रावाद्यन्त सहस्रश: । सिंहनादांश्व चक्रुस्ते दृष्टवा संख्ये तदद्भुतम्‌,उस समय सहसौरों दिव्य वाद्य बजने लगे। वे पांचाल-सैनिक युद्धस्थलमें वह अद्भुत कार्य देखकर सिंहनाद करने लगे

Wika ni Sañjaya: “Pagkaraan, libu-libo ang tumunog na mga banal na instrumento. Nang masaksihan nila sa larangan ng digmaan ang kahanga-hangang gawaing iyon, sila’y nagpalabas ng mga ungol na tila leon—isang sigaw ng pagpupugay.”

Verse 66

एवं कृत्वाब्रवीत्‌ पार्थों वासुदेवं धनंजय: । याहि संशप्तकान्‌ कृष्ण कार्यमेतत्‌ परं मम

Matapos ipamalas ang gayong kagitingan, si Pārtha (Arjuna), ang tagapagwagi ng yaman, ay nagsalita kay Vāsudeva (Kṛṣṇa): “Kṛṣṇa, itaboy mo ang karwahe patungo sa mga Saṁśaptaka. Ito ang pinakamahalagang tungkulin ko sa sandaling ito.”

Verse 67

ततः प्रयातो दाशार्ह: श्रुत्वा पाण्डवभाषितम्‌ | रथेनातिपताकेन मनोमारुतरंहसा,श्रीकृष्ण अर्जुनका वह कथन सुनकर मन और वायुके समान वेगशाली तथा अत्यन्त ऊँची पताकावाले रथके द्वारा वहाँसे चल दिये

Wika ni Sañjaya: “Nang marinig ang sinabi ng Pāṇḍava, ang inapo ng Daśārha (Śrī Kṛṣṇa) ay umalis mula roon, sakay ng karwaheng may napakataas na watawat at tumatakbong kasingbilis ng isip at hangin.”

Verse 116

कर्ण विव्याध सप्तत्या शरै: संनतपर्वभि: । महारथी धृष्टद्युम्नने उस कटे हुए धनुषको फेंककर दूसरा धनुष और विषधर सर्पके समान विषैले बाण हाथमें लेकर झुकी हुई गाँठवाले सत्तर बाणोंसे कर्णको बींध डाला

Wika ni Sañjaya: “Si Dhrishtadyumna, ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe, ay itinapon ang busog na naputol, saka kumuha ng isa pang busog at humawak ng mga palasong makamandag na tila ahas na may lason. Sa pitumpung palasong may nakabaluktot na mga dugtungan, tinuhog niya si Karna.”

Verse 226

यतमानं परं शक्‍त्या यतमानो महारथ: । ऐसा कहकर शीघ्रता करनेवाले प्रयत्नशील महारथी अभ्व॒त्थामाने अत्यन्त तेज, घोर एवं पैने बाणोंद्वारा यथाशक्ति विजयके लिये प्रयत्न करनेवाले वीर धृष्टद्युम्नको ढक दिया

Wika ni Sañjaya: Sa buong lakas na kanyang maibubuhos, ang dakilang mandirigmang karwahe—na siya man ay nagsisikap hanggang sukdulan—ay tinakpan ng napakabangis at matatalim na mga palaso ang magiting na si Dhṛṣṭadyumna, na siya rin ay nagsusumikap para sa tagumpay ayon sa kanyang makakaya.

Verse 316

येनैव ते पितुर्दत्तं यतमानस्य संयुगे । अश्वत्थामाके ऐसा कहनेपर प्रतापी धृष्टद्युम्नने उससे इस प्रकार उत्तर दिया--“अरे! तेरी इस बातका जवाब तुझे मेरी वही तलवार देगी

Wika ni Sañjaya: “Sa mismong (sandata) ring iyon na ikinabagsak ng iyong ama habang nagsisikap para sa tagumpay sa labanan…” Nang sabihin ito ni Aśvatthāmā, sumagot ang makapangyarihang si Dhṛṣṭadyumna: “Hoy! Ang sagot sa sinabi mo ay ibibigay sa iyo ng aking mismong tabak—yaong tabak na siyang sumagot na rin sa iyong ama sa larangan ng digmaan.”

Verse 326

यदि तावन्मया द्रोणो निहतो ब्राह्मणब्रुव: ३२ ।।

Wika ni Sañjaya: “Kung napatay ko na si Droṇa—na tanging nag-aangking brāhmaṇa lamang—paano ngayon, sa digmaang ito, hindi ko rin mapababagsak ikaw sa lakas ng aking kagitingan?”

Verse 333

निशितेनातिबाणेन द्रौणिं विव्याध पार्षत: । महाराज! ऐसा कहकर अमर्षशील सेनापति ट्रुपदकुमारने अत्यन्त तीखे बाणसे द्रोणपुत्रको बींध डाला

Wika ni Sañjaya: “O Hari! Pagkasabi niyon, ang mabagsik at di-matinag na pinunong-kawal—ang anak ni Drupada—ay tumusok sa anak ni Droṇa sa pamamagitan ng isang palasong ubod ng talim.”

Verse 343

आच्छादयद्‌ दिशो राजन धृष्टद्युम्नस्य संयुगे । इससे अभश्वत्थामाका क्रोध बहुत बढ़ गया। राजन्‌! उसने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंसे युद्धस्थलमें धृष्टद्युम्नकी सम्पूर्ण दिशाओंको आच्छादित कर दिया

Wika ni Sañjaya: O Hari, dahil dito ay lalo pang sumiklab ang poot ni Aśvatthāmā. Sa larangan ng digmaan, tinakpan niya ng mga palaso—yaong may baluktot at buhol-buhol na dugtungan—ang lahat ng panig sa paligid ni Dhṛṣṭadyumna, anupa’t napalibutan ito sa bawat dako.

Verse 366

शरै: संछादयामास सूतपुत्रस्य पश्यत: । राजन! उसी प्रकार युद्धमें शोभा पानेवाले अश्वत्थामाको धूृष्टद्युम्नने भी कर्णके देखते- देखते बाणोंसे ढक दिया

Wika ni Sañjaya: “O Hari, habang nakatingin si Karṇa, siya’y natabingan ng mga palaso. Gayon din, si Aśvatthāmā na naghahangad ng karangalan sa digmaan, sa mismong harap ng mga mata ni Karṇa, ay binalot din si Dhṛṣṭadyumna ng ulang-palaso.”

Verse 406

हयान्‌ सूतं रथं चैव निमेषाद्‌ व्यधमच्छरै: । धष्टद्युम्नने समरांगणमें अश्वत्थामाके धनुषको काट डाला। राजेन्द्र! तब वेगवान्‌ अश्वत्थामाने उस कटे हुए धनुषको फेंककर दूसरा धनुष और विषधर सर्पोके समान भयंकर बाण हाथमें लेकर उनके द्वारा पलक मारते-मारते धृष्टद्युम्नके धनुष

Wika ni Sañjaya: “Sa isang kisapmata, sa pamamagitan ng kanyang mga palaso, pinabagsak niya ang mga kabayo, ang kutsero, at ang karwahe. Sa larangan ng digmaan, pinutol niya ang busog ni Dhṛṣṭadyumna. Pagkaraan, O Hari, itinapon ng matulin na si Aśvatthāmā ang naputol na busog, dumampot ng isa pa, at tangan ang mga palasong kakila-kilabot na parang mga makamandag na ahas, sa isang iglap ay winasak niya ang mga sandata at sagisag ni Dhṛṣṭadyumna—ang busog, ang śakti (sibat), ang gada (pamalo), ang watawat—pati ang mga kabayo, kutsero, at karwahe.”

Verse 416

खड्गमादत्त विपुलं शतचन्द्रं च भानुमत्‌ धनुष कट जाने और घोड़ों तथा सारथिके मारे जानेपर रथहीन हुए धृष्टद्युम्नने विशाल खड्ग और सौ चन्द्राकार चिह्नोंसे युक्त चमकती हुई ढाल हाथमें ले ली

Wika ni Sañjaya: “Nang maputol ang kanyang busog at mapatay ang mga kabayo at kutsero, si Dhṛṣṭadyumna—na ngayo’y wala nang karwahe—ay dumampot ng isang napakalaking espada at isang maningning na kalasag na may sandaang tatak na tila mga buwan.”

Verse 446

नाशकद्‌ भरतश्रेष्ठ यतमानो महारथ: । भरतश्रेष्ठ! यद्यपि धृष्टद्युम्न रथहीन हो गये थे

Wika ni Sañjaya: “O pinakadakila sa mga Bharata, bagama’t buong lakas na nagsikap ang dakilang mandirigmang-karwahe na si Aśvatthāmā, hindi niya napatay si Dhṛṣṭadyumna. Kahit si Dhṛṣṭadyumna ay nawalan na ng karwahe, napatay ang mga kabayo, naputol ang busog, at paulit-ulit na nasugatan ng mga palaso—ang katawan ay lupaypay sa hagupit ng mga sandata—si Aśvatthāmā, sa kabila ng walang tigil na pagsisikap, ay nabigong kitlin ang kanyang buhay.”

Verse 453

अथ त्यक्त्वा धर्नुर्वीर: पार्षतं त्वरितोडन्वगात्‌ । राजन! जब वीर द्रोणकुमार बाणोंद्वारा उनका वध न कर सका, तब वह धनुष फेंककर तुरंत ही धृष्टद्युम्नकी ओर दौड़ा

Wika ni Sañjaya: “Pagkaraan, itinapon ng mandirigma ang kanyang busog at mabilis na hinabol ang anak ni Pṛṣata (si Dhṛṣṭadyumna). O Hari, nang hindi siya mapatay ng magiting na anak ni Droṇa sa pamamagitan ng mga palaso, ibinagsak niya ang busog at agad na sumugod kay Dhṛṣṭadyumna.”

Verse 463

गरुडस्थेव पततो जिघृक्षो: पन्नगोत्तमम्‌ । नरेश्वर! रथसे उछलकर दौड़ते हुए महामना अश्वत्थामाका वेग बहुत बड़े सर्पको पकड़नेके लिये झपटे हुए गरुड़के समान प्रतीत हुआ

Wika ni Sañjaya: “O hari, nang siya’y tumalon sa kanyang karwahe at sumugod pasulong, ang marangal na si Aśvatthāman ay nagmistulang si Garuḍa na dumadagundong na sumisisid mula sa langit, hangad na dakmain ang pinakamainam sa mga ahas. Ang kanyang rumaragasang bilis at mapanunggab na pagtuon ay naghayag ng mabagsik na agos ng digmaan—kung saan ang lakas at layon ay maaaring manaig sa pagpipigil.”

Verse 736

ताडयामास समरे तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌ । महाराज! उस समय उन दोनोंमें रोमांचकारी युद्ध होने लगा। धृष्टद्युम्नने समरांगणमें झुकी हुई गाँठवाले बाणसे राधापुत्र कर्णको चोट पहुँचायी और कहा--'खड़ा रह, खड़ा रह'

Wika ni Sañjaya: “Maharaja, sa gitna ng labanan ay tinamaan niya ito at sumigaw, ‘Manindigan—manindigan!’ Kaya’t ang sagupaan nilang dalawa ay lalo pang tumindi at nakapangingilabot. Sa larangan ng digmaan, sinugatan ni Dhṛṣṭadyumna si Karṇa, anak ni Rādhā, gamit ang palasong may buhol-buhol na kasukasuan at bahagyang baluktot, at hinamon siyang manatili sa kanyang kinatatayuan.”