Adhyaya 64

Verse 1

एकषष्टितमो< ध्याय: राजाके लिये यज्ञ, दान और ब्राह्मण आदि प्रजाकी रक्षाका उपदेश युधिछिर उवाच दानं यज्ञ: क्रिया चेह किंस्वित्‌ प्रेत्य महाफलम्‌ । कस्य ज्याय: फल प्रोक्ते कीदृशेभ्य: कथं कदा,युधिष्ठिनने पूछा--भारत! दान और यज्ञकर्म-इन दोनोंमेंसे कौन मृत्युके पश्चात्‌ महान्‌ फल देनेवाला होता है? किसका फल श्रेष्ठ बताया गया है? कैसे ब्राह्मणोंको कब दान देना चाहिये और किस प्रकार कब यज्ञ करना चाहिये? मैं इस बातको यथार्थरूपसे जानना चाहता हूँ। विद्वन! आप मुझ जिज्ञासुको दानसम्बन्धी धर्म विस्तारपूर्वक बताइये

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Sa pagitan ng pagkakawanggawa at paghahandog na sakripisyo—at sa lahat ng gawaing panrelihiyon sa mundong ito—alin ang nagbibigay ng pinakadakilang bunga pagkalipas ng kamatayan? Sa dalawa, alin ang sinasabing higit na mataas ang kinalalabasan? Sa anong uri ng mga brāhmaṇa dapat magbigay ng kaloob, kailan at paano? At sa anong paraan at sa anong panahon dapat isagawa ang mga sakripisyo? Nais kong malaman ito nang tapat at wasto. O marunong, ipaliwanag mo sa akin nang masinsinan ang dharma tungkol sa pagbibigay.”

Verse 2

एतदिच्छामि विज्ञातुं याथातथ्येन भारत । विद्वन्‌ जिज्ञासमानाय दानधर्मान्‌ प्रचक्ष्व मे,युधिष्ठिनने पूछा--भारत! दान और यज्ञकर्म-इन दोनोंमेंसे कौन मृत्युके पश्चात्‌ महान्‌ फल देनेवाला होता है? किसका फल श्रेष्ठ बताया गया है? कैसे ब्राह्मणोंको कब दान देना चाहिये और किस प्रकार कब यज्ञ करना चाहिये? मैं इस बातको यथार्थरूपसे जानना चाहता हूँ। विद्वन! आप मुझ जिज्ञासुको दानसम्बन्धी धर्म विस्तारपूर्वक बताइये

Wika ni Yudhiṣṭhira: “O Bhārata, nais kong malaman ito nang eksakto ayon sa tunay na kalagayan nito. O marunong, sa akin na sabik umunawa, ipaliwanag mo ang mga dharma ng pagbibigay—upang matukoy ko nang wasto, ayon sa sukat at pagkakataon, kung anong uri ng kawanggawa ang dapat ialay, kanino, sa anong layon, at kung paanong ang gayong mga gawa ay namumunga lampas sa kamatayan.”

Verse 3

अन्तर्वेद्यां च यद्‌ दत्तं श्रद्धया चानृशंस्यत: । किंस्विन्नै:श्रेयसं तात तन्मे ब्रूहि पितामह,तात पितामह! जो दान वेदीके भीतर श्रद्धापूर्वक दिया जाता है और जो वेदीके बाहर दयाभावसे प्रेरित होकर दिया जाता है; इन दोनोंमें कौन विशेष कल्याणकारी होता है?

Wika ni Yudhiṣṭhira: “O mahal kong lolo, sabihin mo sa akin: sa dalawang ito, alin ang nagdudulot ng higit na mataas na kabutihan—ang kaloob na ibinibigay sa loob ng sagradong pook ng altar nang may pananampalataya, o ang kaloob na ibinibigay sa labas nito na inuudyukan ng habag at di-pagmalupit?”

Verse 4

भीष्म उवाच रौद्रें कर्म क्षत्रियस्थ सततं तात वर्तते । तस्य वैतानिकं कर्म दानं चैवेह पावनम्‌,भीष्मजीने कहा--बेटा! क्षत्रियको सदा कठोर कर्म करने पड़ते हैं, अतः यहाँ यज्ञ और दान ही उसे पवित्र करनेवाले कर्म हैं

Wika ni Bhīṣma: “Anak ko, para sa taong nakatatag sa landas ng Kṣatriya, ang mabagsik at mahihigpit na gawain ay laging kasama. Kaya para sa kanya, ang mga tungkuling sakripisyong Vedic at ang pagsasagawa ng pagbibigay ang mga gawaing nagpapadalisay sa mundong ito.”

Verse 5

नतु पापकृतां राज्ञां प्रतिगृह्लन्ति साधव: । एतस्मात्‌ कारणाद्‌ यज्ञैर्यजेदू राजा$5प्तदक्षिणै:,श्रेष्ठ पुरुष पाप करनेवाले राजाका दान नहीं लेते हैं; इसलिये राजाको पर्याप्त दक्षिणा देकर यज्ञोंका अनुष्ठान करना चाहिये

Wika ni Bhīṣma: “Hindi tinatanggap ng mga matuwid ang mga kaloob mula sa mga haring gumagawa ng kasalanan. Kaya dahil dito, nararapat na magsagawa ang hari ng mga sakripisyo, na may sapat at wastong dakṣiṇā (handog na bayad sa ritwal), upang ang kanyang pagbibigay ay maging karapat-dapat at nakapagpapadalisay, at hindi marungisan.”

Verse 6

अथ चेत्‌ प्रतिगृल्लीयुर्दद्यादहरहर्न्‌प: । श्रद्धामास्थाय परमां पावन होतदुत्तमम्‌,श्रेष्ठ पुरुष यदि दान स्वीकार करें तो राजाको उन्हें प्रतिदिन बड़ी श्रद्धाके साथ दान देना चाहिये; क्योंकि श्रद्धापूर्वक दिया हुआ दान आत्मशुद्धिका सर्वोत्तम साधन है

Kung tatanggapin ng mga dakilang tao ang handog, nararapat na ang hari ay magbigay araw-araw nang may sukdulang pananampalataya; sapagkat ang kaloob na ibinibigay nang may pananampalataya ang pinakamainam na paraan ng paglilinis ng sarili.

Verse 7

ब्राह्मणांस्तर्पयन्‌ द्रव्यैस्ततो यज्ञे यतव्रतः । मैत्रान्‌ साधून्‌ वेदविद: शीलवृत्ततपोर्जितान्‌,तुम नियमपूर्वक यज्ञमें सुशील, सदाचारी, तपस्वी, वेदवेत्ता, सबसे मैत्री रखनेवाले तथा साधु स्वभाववाले ब्राह्मणोंको धन देकर संतुष्ट करो

Pagkaraan, habang isinasagawa ang paghahandog na may mahigpit na panata, bigyang-kasiyahan ang mga Brahmana sa pamamagitan ng pagbibigay ng yaman—yaong mabait sa lahat, may likas na banal, bihasa sa Veda, may mabuting asal, matuwid ang kabuhayan, at may pag-aayuno at pagninilay.

Verse 8

यत्‌ ते ते न करिष्यन्ति कृतं ते न भविष्यति । यज्ञान्‌ साधय साधुभ्य: स्वाद्वन्नान्‌ दक्षिणावत:,यदि वे तुम्हारा दान स्वीकार नहीं करेंगे तो तुम्हें पुण्य नहीं होगा; अतः श्रेष्ठ पुरुषोंके लिये स्वादिष्ट अन्न और दक्षिणासे युक्त यज्ञोंका अनुष्ठान करो

Kung hindi tatanggapin ng mga karapat-dapat ang iyong handog, hindi ito magiging ganap na kabutihang-loob para sa iyo. Kaya isagawa mo nang wasto ang paghahandog para sa mga banal, na may masarap na pagkain at kaloob na dakṣiṇā, upang mamunga ang iyong pagkakawanggawa at umayon sa dharma.

Verse 9

इष्टं दत्त च मन्येथा आत्मानं दानकर्मणा | पूजयेथा यायजूकांस्तवाप्यंशो भवेद्‌ यथा,याज्ञिक पुरुषोंको दान करके ही तुम अपनेको यज्ञ और दानके पुण्यका भागी समझ लो। यज्ञ करनेवाले ब्राह्मणोंका सदा सम्मान करो। इससे तुम्हें भी यज्ञका आंशिक फल प्राप्त होगा

Ituring mo na sa mismong gawa ng pagbibigay, naihandog mo na ang ninanais na paghahandog at naipagkaloob mo na ang mga regalo. Laging igalang ang mga Brahmanang nagsasagawa ng yajña; sa gayon, magkakamit ka rin ng bahagi ng gantimpala ng paghahandog.

Verse 10

(विद्वद्धय: सम्प्रदानेन तत्राप्यंशो5स्य पूजया । यज्वभ्यश्नाथ विद्वद्धयो दत्त्वा लोक॑ प्रदापयेत्‌ ।। प्रदद्याज्ज्ञानदातृणां ज्ञानदानांशभाग (भवेत्‌ ।) विद्वानोंको दान देनेसे, उनकी पूजा करनेसे दाता और पूजकको यज्ञका आंशिक फल प्राप्त होता है। यज्ञकर्ताओं तथा ज्ञानी पुरुषोंको दान देनेसे वह दान उत्तम लोककी प्राप्ति कराता है। जो दूसरोंको ज्ञानदान करते हैं, उन्हें भी अन्न और धनका दान करे। इससे दाता उनके ज्ञानदानके आंशिक पुण्यका भागी होता है ।। प्रजावतो भरेथाश्न ब्राह्मणान्‌ बहुकारिण: । प्रजावांस्तेन भवति यथा जनयिता तथा,जो बहुतोंका उपकार करनेवाले और बाल-बच्चेवाले ब्राह्मणोंका पालन-पोषण करता है वह उस शुभ कर्मके प्रभावसे प्रजापतिके समान संतानवान्‌ होता है

Sa pagbibigay sa mga pantas—at maging sa paggalang sa kanila—ang nagbibigay at ang gumagalang ay nagkakamit ng bahagi ng gantimpala ng yajña. Ang pagbibigay sa mga nagsasagawa ng paghahandog at sa mga marurunong ay nagiging sanhi upang makamit ang isang dakilang daigdig. Magbigay rin ng pagkain at yaman sa mga nagkakaloob ng kaalaman; sa gayon, ang nagbibigay ay nakikibahagi sa isang bahagi ng kabutihang nagmumula sa kanilang ‘pagbibigay-kaalaman’. At sinumang sumusuporta sa mga Brahmanang maraming napapakinabangan at may pamilya, sa bisa ng mapalad na gawaing iyon ay pagpapalain ng supling—na wari’y siya mismo ang pinagmulan.

Verse 11

यावत: साधुधर्मान्‌ वै सन्त: संवर्धयन्त्युत । सर्वस्वैश्वापि भर्तव्या नरा ये बहुकारिण:,जो संत पुरुष सदा समस्त सद्धर्मोंका प्रचार और विस्तार करते रहते हैं, अपना सर्वस्व देकर भी उनका भरण-पोषण करना चाहिये; क्योंकि वे राजाके अत्यन्त उपकारी होते हैं

Wika ni Bhishma: Hangga’t ang mga banal at matutuwid ay patuloy na nagtataguyod at nagpapalago ng mga anyo ng dharma na wasto, ang gayong mga tao—na nagdudulot ng malaking pakinabang sa hari at sa kaharian—ay dapat alalayan at tustusan kahit pa kapalit nito ang buong yaman. Ang pagpapakain at pag-aaruga sa kanila ay hindi lamang kawanggawa kundi tungkulin, sapagkat ang kanilang pag-iral ang nagpapalakas sa asal at kaayusan ng bayan.

Verse 12

समृद्ध: सम्प्रयच्छ त्वं ब्राह्मणे भ्यो युधिष्ठिर । धेनूरनडुहो 5न्नानि च्छत्र॑ वासांस्युपानहौ,युधिष्ठिर! तुम समृद्धिशाली हो, इसलिये ब्राह्मणोंको गाय, बैल, अन्न, छाता, जूता और वस्त्र दान करते रहो

Sabi ni Bhishma: “O Yudhishthira, yamang ikaw ay masagana, patuloy kang magbigay sa mga Brahmana—mga baka, bakang-lalaki, mga butil na pagkain, payong, mga kasuotan, at sapin sa paa.” Itinuturing ng aral na ito ang kasaganaan bilang pananagutan na dapat gawing kabutihang-loob at kabanalan sa pamamagitan ng tuluy-tuloy at praktikal na pagbibigay, upang masuportahan ang pag-aaral, buhay-ritwal, at kapakanan ng lipunan.

Verse 13

आज्यानि यजमाने भ्यस्तथान्नानि च भारत । अश्ववन्ति च यानानि वेश्मानि शयनानि च

Wika ni Bhishma: “O Bhārata, (nararapat na) magbigay ng mga kautusan/pahintulot sa mga nagsasagawa ng paghahandog, at gayundin ng mga pagkain; at magbigay rin ng mga sasakyang may kabayo, pati mga bahay at mga higaan.”

Verse 14

अजुगुप्सांश्व विज्ञाय ब्राह्म॒णान्‌ वृत्तिकर्शितान्‌

Wika ni Bhīṣma: “Kapag nakilala ang mga Brahmana na walang kapintasan at ang kabuhayan ay napinsala at napagod dahil sa hirap…”

Verse 15

राजसूयाश्चमेधाभ्यां श्रेयस्तत्‌ क्षत्रियान्‌ प्रति

Wika ni Bhīṣma: “Para sa mga kṣatriya, ang landasing iyon ang higit na kabutihan—higit pa maging sa mga paghahandog na Rājasūya at Aśvamedha.”

Verse 16

एवं पापैर्विनिर्मुक्तस्त्वं पूत: स्वर्गमाप्स्यसि । क्षत्रियोंके लिये वह कार्य राजसूय और अश्वमेध यज्ञोंस भी अधिक कल्याणकारी है। ऐसा करनेसे तुम सब पापोंसे मुक्त एवं पवित्र होकर स्वर्गलोकमें जाओगे ।। संचयित्वा पुनः कोशं यदू्‌ राष्ट्र पालयिष्यसि

Sinabi ni Bhishma: “Sa gayon, kapag napawi na ang mga kasalanan, ikaw ay magiging dalisay at makaaabot sa langit. At matapos mong muling punuin ang kabang-yaman, saka mo poprotektahan ang kaharian.”

Verse 17

आत्मनश्र परेषां च वृत्तिं संरक्ष भारत

Sinabi ni Bhishma: “O Bhārata, pangalagaan mo ang wastong kabuhayan at tamang asal—sa iyo man o sa iba.”

Verse 18

योग: क्षेमश्व ते नित्यं ब्राह्मणेष्वस्तु भारत

Sinabi ni Bhishma: “O Bhārata, nawa’y lagi kang magkaroon ng kagalingan at katiwasayan sa piling ng mga Brāhmaṇa.”

Verse 19

अनर्थो ब्राह्मणस्यैष यद्‌ वित्तनिचयो महान्‌

Sinabi ni Bhishma: “Ito ang tunay na kasawian para sa isang brāhmaṇa—kapag siya’y nagtitipon ng napakalaking bunton ng yaman.”

Verse 20

ब्राह्मणेषु प्रमूढेषु धर्मो विप्रणशेद्‌ ध्रुवम्‌ धर्मप्रणाशे भूतानामभाव: स्यान्न संशय:,ब्राह्मण जब मोहग्रस्त होते हैं, तब निश्चय ही धर्मका नाश हो जाता है और धर्मका नाश होनेपर प्राणियोंका भी विनाश हो जाता है, इसमें संशय नहीं है

Sinabi ni Bhishma: “Kapag ang mga brāhmaṇa ay nalulunod sa kamangmangan at nawawalan ng pag-unawa, tiyak na napaparam ang dharma. At kapag nawasak ang dharma, guguho rin ang pagpapatuloy ng buhay ng mga nilalang—walang pag-aalinlangan.”

Verse 21

यो रक्षिभ्य: सम्प्रदाय राजा राष्ट्र विलुम्पति । यज्ञे राष्ट्रादू धनं तस्मादानयध्वमिति ब्रुवन्‌,जो राजा प्रजासे करके रूपमें प्राप्त हुए धनको कोषकी रक्षा करनेवाले कोषाध्यक्ष आदिको देकर खजानेमें रखवा लेता है और अपने कर्मचारियोंको यह आज्ञा देता है कि “तुम लोग यज्ञके लिये राज्यसे धन वसूलकर ले आओ', इस प्रकार यज्ञके नामपर जो राज्यकी प्रजाको लूटता है तथा उसकी आज्ञाके अनुसार लोगोंको डरा-धमकाकर निष्ठ॒रतापूर्वक लाये हुए धनको लेकर जो उसके द्वारा यज्ञका अनुष्ठान करता है, उस राजाके ऐसे यज्ञकी श्रेष्ठ पुरुष प्रशंसा नहीं करते हैं

Sinabi ni Bhishma: Ang haring, matapos ipagkatiwala ang mga gawain sa mga bantay at opisyal, ay saka naman ninanakawan ang sarili niyang kaharian at nag-uutos sa mga tauhan, “Magdala kayo ng salapi mula sa kaharian para sa yajña,”—ang gayong hari ay ninanakawan ang kanyang mga nasasakupan sa ngalan ng yajña. At kapag isinagawa niya ang handog na may yaman na malupit na nakuha sa pamamagitan ng pananakot ayon sa kanyang utos, ang ganitong yajña ay hindi pinupuri ng marurunong at mararangal. Nadudungisan ang ritwal sapagkat pinondohan ito ng pang-aapi, hindi ng matuwid na paraan.

Verse 22

यच्चादाय तदाज्ञप्तं भीत॑ं दत्तं सुदारुणम्‌ । यजेदू्‌ राजा न तं॑ यज्ञ प्रशंसन्त्यस्य साधव:,जो राजा प्रजासे करके रूपमें प्राप्त हुए धनको कोषकी रक्षा करनेवाले कोषाध्यक्ष आदिको देकर खजानेमें रखवा लेता है और अपने कर्मचारियोंको यह आज्ञा देता है कि “तुम लोग यज्ञके लिये राज्यसे धन वसूलकर ले आओ', इस प्रकार यज्ञके नामपर जो राज्यकी प्रजाको लूटता है तथा उसकी आज्ञाके अनुसार लोगोंको डरा-धमकाकर निष्ठ॒रतापूर्वक लाये हुए धनको लेकर जो उसके द्वारा यज्ञका अनुष्ठान करता है, उस राजाके ऐसे यज्ञकी श्रेष्ठ पुरुष प्रशंसा नहीं करते हैं

Sinabi ni Bhīṣma: Kung ang isang hari, matapos samsamin ang yaman, ay mag-utos na ito’y ipagkaloob—yamang nakuha sa takot at sa napakabagsik na pamimilit—at saka magsagawa ng yajña gamit ang gayong kita, hindi pinupuri ng mga matuwid ang yajña niyang iyon. Ang ritwal na sa ngalan ng yajña ngunit pinondohan ng pananakot at pandarambong sa mga nasasakupan ay nadudungisan at hindi tinatanggap ng mabubuti.

Verse 23

अपीडिता: सुसंवृद्धा ये ददत्यनुकूलत: । तादृशेनाप्युपायेन यष्टव्यं नोद्यमाहतै:,इसलिये जो लोग बहुत धनी हों और बिना पीड़ा दिये ही अनुकूलतापूर्वक धन दे सकें, उनके दिये हुए अथवा वैसे ही मृदु उपायसे प्राप्त हुए धनके द्वारा यज्ञ करना चाहिये; प्रजापीड़नरूप कठोर प्रयत्नसे लाये हुए धनके द्वारा नहीं

Sinabi ni Bhīṣma: Yaong mga masagana at kayang magbigay ng yaman nang kusang-loob, nang hindi nagpapahirap kaninuman—sa yaman mula sa gayong mga nagbibigay, o sa yaman na nakuha sa kaparehong banayad na paraan, dapat isagawa ang yajña. Hindi dapat gawin ang handog gamit ang yamang dinala sa pamamagitan ng malupit na pagsisikap na nakapipinsala sa bayan.

Verse 24

यदा परिनिषिच्येत निहितो वै यथाविधि । तदा राजा महायज्ञैर्यजेत बहुदक्षिणै:,जब राजाका विधिपूर्वक राज्याभिषेक हो जाय और वह राज्यासनपर बैठ जाय तब राजा बहुत-सी दक्षिणाओंसे युक्त महान्‌ यज्ञका अनुष्ठान करे

Sinabi ni Bhishma: Kapag ang hari ay naitalaga na nang wasto ayon sa itinakdang mga ritwal at naipaupo nang nararapat sa trono, saka niya dapat isagawa ang mga dakilang yajña na may saganang dakṣiṇā—mga kaloob para sa mga paring tagapagganap. Sa ganitong paraan, ang kapangyarihang panghari ay naitatag sa dharma sa pamamagitan ng tamang kaayusan ng ritwal at bukas-palad na pagtangkilik sa banal na tungkulin, hindi sa lakas lamang.

Verse 25

वृद्धबालधन रक्ष्यमन्धस्य कृपणस्य च । न खाततपूर्व कुर्वीत न रुदन्ती धनं हरेत्‌,राजा वृद्ध, बालक, दीन और अन्धे मनुष्यके धनकी रक्षा करे। पानी न बरसनेपर जब प्रजा कुआँ खोदकर किसी तरह सिंचाई करके कुछ अन्न पैदा करे और उसीसे जीविका चलाती हो तो राजाको वह धन नहीं लेना चाहिये तथा किसी क्लेशमें पड़कर रोती हुई सत्रीका भी धन न ले

Sinabi ni Bhishma: Dapat pangalagaan ng hari ang yaman ng matatanda, ng mga bata, ng mga bulag, at ng mga dukha. Sa panahon ng tagtuyot, kapag ang bayan ay napipilitang maghukay ng balon at magsikap na magpatubig upang makapagpalago lamang ng kaunting pagkain para mabuhay, hindi dapat magpataw ang hari ng singil o kumuha ng kanilang ari-arian. Ni hindi rin niya dapat kunin ang pag-aari ng babaeng umiiyak sa matinding dalamhati. Ang kita ng pinuno ay hindi kailanman dapat buuin sa pamamagitan ng pagsasamantala sa mga walang laban o sa mga dinurog na ng kapahamakan.

Verse 26

हृतं कृपणवित्तं हि राष्ट्र हन्ति नृपश्रियम्‌ । दद्याच्च महतो भोगान्‌ क्षुद्धयं प्रणुदेत्‌ सताम्‌,यदि किसी दरिद्रका धन छीन लिया जाय तो वह राजाके राज्यका और लक्ष्मीका विनाश कर देता है। अत: राजाको चाहिये कि दीनोंका धन न लेकर उन्हें महान्‌ भोग अर्पित करे और श्रेष्ठ पुरुषोंको भूखका कष्ट न होने दे

Wika ni Bhīṣma: “Tunay na ang yaman na inagaw mula sa mga dukha ay sumisira sa kaharian at sa kasaganaan ng hari. Kaya’t ang pinuno ay hindi dapat kumuha ng ari-arian ng mahihirap; sa halip, dapat niyang bigyan sila ng saganang ikabubuhay at itaboy ang pighati ng gutom mula sa mga taong matuwid.”

Verse 27

येषां स्वादूनि भोज्यानि समवेक्ष्यन्ति बालका: । नाश्नन्ति विधिवत्‌ तानि कि नु पापतरं तत:,जिसके स्वादिष्ट भोजनकी ओर छोटे-छोटे बच्चे तरसती आँखोंसे देखते हों और वह उन्हें न्‍न्यायतः खानेको न मिलता हो, उस पुरुषके द्वारा इससे बढ़कर पाप और क्‍या हो सकता है?

“Kung ang maliliit na bata ay tumitingin sa masasarap na pagkain nang may pananabik, ngunit hindi nila iyon makain nang ayon sa nararapat—ano pang kasalanan ang hihigit pa roon para sa taong iyon?”

Verse 28

यदि ते तादृशो राष्ट्रे विद्वान सीदेत्‌ क्षुधा द्विज: । भ्रूणहत्यां च गच्छेथा: कृत्वा पापमिवोत्तमम्‌,राजन! यदि तुम्हारे राज्यमें कोई वैसा विद्वान्‌ ब्राह्मण भूखसे कष्ट पा रहा हो तो तुम्हें भ्रूण-हत्याका पाप लगेगा और कोई बड़ा भारी पाप करनेसे मनुष्यकी जो दुर्गति होती है, वही तुम्हारी भी होगी

Wika ni Bhīṣma: “O Hari, kung sa iyong nasasakupan ang isang marunong na Brahmana na may gayong halaga ay manghina dahil sa gutom, mapapasan mo ang kasalanang tulad ng pagpatay sa sanggol sa sinapupunan; at ang mabigat na pagbagsak na dumarating sa gumagawa ng malaking krimen ay sasapit din sa iyo.”

Verse 29

धिक्‌ तस्य जीवित राज्ञो राष्ट्र यस्यावसीदति । द्विजो<न्यो वा मनुष्योडपि शिबिराह वचो यथा,राजा शिबिका कथन है कि “जिसके राज्यमें ब्राह्मण या कोई और मनुष्य क्षुधासे पीड़ित हो रहा हो, उस राजाके जीवनको धिककार है

Wika ni Bhīṣma: “Kasuklam-suklam ang buhay ng haring yaon na ang kanyang nasasakupan ay nalulugmok sa paghihirap—kapag sa kanyang kaharian, ang isang Brahmana o kahit sinumang tao ay pinahihirapan ng gutom. Ito ang diwa ng kasabihang ukol kay Śibikā.”

Verse 30

यस्य सम विषये राज्ञ: स्नातक: सीदति क्षुधा । अवृद्धिमेति तद्राष्ट्र विच्दते सहराजकम्‌,जिस राजाके राज्यमें स्नातक ब्राह्मण भूखसे कष्ट पाता है, उसके राज्यकी उन्नति रुक जाती है; साथ ही वह राज्य शत्रु राजाओंके हाथमें चला जाता है

Wika ni Bhīṣma: “Sa nasasakupan ng haring namamahala nang pantay at walang kinikilingan, kung ang isang snātaka na Brahmana ay naghihirap dahil sa gutom, hihinto ang pag-unlad ng kaharian; at ang estadong iyon—kasama ang hari—ay guguho at mapapasa kamay ng mga haring kaaway.”

Verse 31

क्रोशन्त्यो यस्य वै राष्ट्रादू हयन्ते तरसा स्त्रिय: । क्रोशतां पतिपुत्राणां मृतोड्सौ न च जीवति,जिसके राज्यसे रोती-बिलखती स्त्रियोंका बलपूर्वक अपहरण हो जाता हो और उनके पति-पुत्र रोते-पीटते रह जाते हों, वह राजा नहीं, मुर्दा है। अर्थात्‌ वह जीवित रहते हुए मुर्देके समान है

Wika ni Bhīṣma: Sa kahariang kung saan ang mga babae ay marahas na dinadala habang sumisigaw at umiiyak, at ang kanilang mga asawa at anak na lalaki ay naiiwang humahagulhol—ang gayong tao ay hindi tunay na hari. Siya’y parang patay; bagama’t humihinga, hindi siya tunay na nabubuhay, sapagkat nabigo siya sa pangunahing tungkulin ng pinuno: ang magtanggol at mag-ingat.

Verse 32

अरक्षितारं हर्तारें विलोप्तारमनायकम्‌ | तं वै राजकलिं हन्यु: प्रजा: सन्नह निर्धणम्‌,जो प्रजाकी रक्षा नहीं करता, केवल उसके धनको लूटता-खसोटता रहता है, तथा जिसके पास कोई नेतृत्व करनेवाला मन्त्री नहीं है, वह राजा नहीं, कलियुग है। समस्त प्रजाको चाहिये कि ऐसे निर्दयी राजाको बाँधकर मार डाले

Wika ni Bhīṣma: Ang pinunong hindi nagtatanggol, kundi sa halip ay nang-aagaw at nangloloob, at walang wastong paggabay o pamumuno—siya’y hindi tunay na hari kundi isang “Kali” na nag-anyong hari. Dapat mag-armas ang bayan, gapusin, at patayin ang malupit na mapang-api na nagpapahirap at nagpapadukha sa mga tao.

Verse 33

अहं वो रक्षितेत्युक्त्वा यो न रक्षति भूमिप: । स संहत्य निहन्तव्य: श्वेव सोन्‍न्माद आतुर:

Wika ni Bhīṣma: “Ang haring nagsabing, ‘Ako ang magtatanggol sa inyo,’ ngunit hindi naman tunay na nagtatanggol, ay dapat pabagsakin sa nagkakaisang pagkilos—gaya ng asong tinamaan ng rabies.”

Verse 34

जो राजा प्रजासे यह कहकर कि “मैं तुमलोगोंकी रक्षा करूँगा” उनकी रक्षा नहीं करता, वह पागल और रोगी कुत्तेकी तरह सबके द्वारा मार डालने योग्य है ।। पापं कुर्वन्ति यत्‌ किंचित्‌ प्रजा राज्ञा हारक्षिता: | चतुर्थ तस्य पापस्य राजा विन्दति भारत,भरतनन्दन! राजासे अरक्षित होकर प्रजा जो कुछ भी पाप करती है, उस पापका एक चौथाई भाग राजाको भी प्राप्त होता है

Wika ni Bhīṣma: Ang haring nagsasabi sa kanyang mga nasasakupan, “Ako ang magtatanggol sa inyo,” ngunit hindi naman nagtatanggol, ay nagiging tulad ng asong baliw at may sakit—karapat-dapat patayin ng lahat. At anuman ang kasalanang magawa ng mga tao kapag sila’y iniwang walang pag-iingat ng hari, O Bharata, ang hari mismo ay tumatanggap ng ikaapat na bahagi ng kasalanang iyon.

Verse 35

अथाहु: सर्वमेवैति भूयो<5र्धमिति निश्चय: । चतुर्थ मतमस्माकं मनो: श्रुत्वानुशासनम्‌,कुछ लोगोंका कहना है कि सारा पाप राजाको ही लगता है। दूसरे लोगोंका यह निश्चय है कि राजा आधे पापका भागी होता है। परंतु मनुका उपदेश सुनकर हमारा मत यही है कि राजाको उस पापका एक चतुर्थाश ही प्राप्त होता है

Wika ni Bhīṣma: “May ilan na nagsasabing ang buong bigat ng kasalanan ay sa hari napupunta; ang iba nama’y naniniwalang higit sa kalahati ang pasan ng hari. Ngunit matapos marinig ang aral ni Manu, ito ang aming pasya: ang hari ay tumatanggap lamang ng ikaapat na bahagi ng kasalanang iyon.”

Verse 36

शुभं वा यच्च कुर्वन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिता: | चतुर्थ तस्य पुण्यस्य राजा चाप्रोति भारत,भारत! राजासे भलीभाँति सुरक्षित होकर प्रजा जो भी शुभ कर्म करती है, उसके पुण्यका चौथाई भाग राजा प्राप्त कर लेता है

Wika ni Bhīṣma: “O Bhārata, kapag ang hari ay mahusay na nagtatanggol sa kanyang mga nasasakupan, anumang mabubuting gawa at mapalad na kilos na gawin ng bayan, ang hari man ay tumatanggap ng ikaapat na bahagi ng kabutihang-loob na iyon.”

Verse 37

जीवन्तं त्वानुजीवन्तु प्रजा: सर्वा युधिष्ठिर । पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिवाण्डजा:

Wika ni Bhīṣma: “O Yudhiṣṭhira, nawa’y mabuhay ang lahat ng iyong nasasakupan sa pag-iral ng iyong buhay at umunlad na kasama mo. Gaya ng mga nilalang na umaasa sa ulan, at gaya ng mga ibong umaasa sa isang malaking punò, gayon nawa’y umasa sa iyo ang bayan.”

Verse 38

कुबेरमिव रक्षांसि शतक्रतुमिवामरा: । ज्ञातयस्त्वानुजीवन्तु सुहृदश्च परंतप

Wika ni Bhīṣma: “Nawa’y maglingkod sa iyo ang mga Rākṣasa gaya ng paglilingkod nila kay Kubera; at nawa’y maglingkod sa iyo ang mga walang-kamatayang diyos gaya ng paglilingkod nila kay Śatakratu (Indra). Nawa’y mabuhay ang iyong mga kamag-anak na umaasa sa iyo, at nawa’y tumindig din sa iyong panig ang mga may mabuting kalooban, O tagasunog ng mga kaaway.”

Verse 60

इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें साठवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sa ganito nagwakas ang ikaanimnapung kabanata ng bahaging Dāna-dharma sa loob ng Anuśāsana Parva ng banal na Mahābhārata.

Verse 61

परंतप युधिष्ठिर! जैसे सब प्राणी मेघके सहारे जीवन धारण करते हैं, जैसे पक्षी महान्‌ वृक्षका आश्रय लेकर रहते हैं, तथा जिस प्रकार राक्षस कुबेरके और देवता इन्द्रके आश्रित रहकर जीवन धारण करते हैं, उसी प्रकार तुम्हारे जीते-जी सारी प्रजा तुमसे ही अपनी जीविका चलाये तथा तुम्हारे सुहृद्‌ एवं भाई-बन्धु भी तुमपर ही अवलम्बित होकर जीवन निर्वाह करें ।। इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकषष्टितमो5ध्याय:

Wika ni Bhīṣma: “O Yudhiṣṭhira, manlulupig ng mga kaaway! Kung paanong ang lahat ng nilalang ay nabubuhay na umaasa sa mga ulap na nagdadala ng ulan, kung paanong ang mga ibon ay naninirahan sa pagkanlong sa isang malaking punò, at kung paanong ang mga Yakṣa at Rākṣasa ay nabubuhay na umaasa kay Kubera samantalang ang mga diyos ay umaasa kay Indra—gayon din, habang ikaw ay nabubuhay, nawa’y ang buong bayan ay magpanatili ng kabuhayan sa pamamagitan mo; at nawa’y ang iyong mga kaibigang tapat at mga kamag-anak, ang iyong mga kapatid at mga kaanu-ano, ay mamuhay ring umaasa sa iyo.” Ito ang ikaanimnapu’t isang kabanata ng Dāna-dharma sa Anuśāsana Parva ng Mahābhārata.

Verse 133

एते देया व्युष्टिमन्तो लघूपायाश्न भारत । भारत! जो ब्राह्मण यज्ञ करते हों, उन्हें घी, अन्न, घोड़े जुते हुए रथ आदिकी सवारियाँ, घर और शगय्या आदि वस्तुएँ देनी चाहिये। भरतनन्दन! राजाके लिये ये दान सरलतासे होनेवाले और समृद्धिको बढ़ानेवाले हैं

Wika ni Bhishma: “O Bharata, ang mga handog na ito ang dapat ibigay—mga handog na nagdudulot ng pangmatagalang kapakinabangan at madaling maipagkaloob. Sa mga Brahmin na nagsasagawa ng yajna (hain), dapat magbigay ng ghee at butil, mga sasakyang gaya ng karwaheng hinihila ng mga kabayo, gayundin ng mga bahay at higaan at iba pang katulad na pangangailangan. O pinakamainam sa mga Bharata, para sa isang hari ang mga pag-aalay na ito ay madaling maisakatuparan at nagpapalago ng kasaganaan.”

Verse 143

उपच्छन्नं प्रकाशं वा वृत्त्या तान्‌ प्रतिपालयेत्‌ । जिन ब्राह्मणोंका आचरण निन्दित न हो, वे यदि जीविकाके बिना कष्ट पा रहे हों तो उनका पता लगाकर गुप्त या प्रकट रूपमें जीविकाका प्रबन्ध करके सदा उनका पालन करते रहना चाहिये

Wika ni Bhishma: “Dapat alalayan ang gayong mga Brahmin—sa paraang lihim man o hayagan—sa pamamagitan ng pag-aayos ng kanilang ikabubuhay at patuloy na pagsuporta sa kanila, lalo na kung ang kanilang asal ay walang kapintasan ngunit sila’y nagdurusa dahil sa kakulangan ng kabuhayan. Ang diwang-dharma nito: ang mga tagapangalaga ng lipunan ay dapat kusang maghanap sa mga karapat-dapat at tiyaking sila’y napapanatili, nang hindi nasasaktan ang kanilang dangal.”

Verse 166

तेन त्वं ब्रह्म भूयत्वमवाप्स्यसि धनानि च । कोषका संग्रह करके यदि तुम उसके द्वारा राष्ट्रकी रक्षा करोगे तो तुम्हें दूसरे जन्मोंमें धन और ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति होगी

Wika ni Bhishma: “Sa ganyang landas ng asal, matatamo mo ang kalagayang Brahmin at magkakamit ka rin ng yaman. Kung sa pamamagitan ng pagtipon at pag-iingat sa kabang-yaman ng kaharian ay mapangangalagaan mo ang bansa, sa mga susunod na kapanganakan ay makakamtan mo ang kasaganaan at ang katayuang Brahmin.”

Verse 186

तदर्थ जीवितं ते<स्तु मा तेभ्यो5प्रतिपालनम्‌ । भारत! ब्राह्मणोंके पास जो वस्तु न हो, उसे उनको देना और जो हो उसकी रक्षा करना भी तुम्हारा नित्य कर्तव्य है। तुम्हारा जीवन उन्हींकी सेवामें लग जाना चाहिये। उनकी रक्षासे तुम्हें कभी मुँह नहीं मोड़ना चाहिये

Wika ni Bhishma: “Iukol ang iyong mismong buhay sa layuning iyon; huwag kailanman magkulang sa pag-iingat at pagprotekta sa kanila. O Bharata, ang anumang wala sa mga Brahmin ay ibigay mo sa kanila, at ang anumang mayroon na sila ay ingatan mo rin—iyan ang iyong palagiang tungkulin. Ang iyong buhay ay dapat ilaan sa paglilingkod sa kanila, at hindi ka dapat kailanman tumalikod sa kanilang pag-iingat.”

Verse 196

श्रिया हाभीक्ष्णं संवासो दर्पयेत्‌ सम्प्रमोहयेत्‌ । ब्राह्मणोंके पास यदि बहुत धन इकट्ठा हो जाय तो यह उनके लिये अनर्थका ही कारण होता है; क्योंकि लक्ष्मीका निरन्तर सहवास उन्हें दर्प और मोहमें डाल देता है

Wika ni Bhishma: “Ang palagiang paglapit sa kasaganaan (Lakshmi) ay nagbubunga ng pagmamataas at humahantong sa pagkalito ng isip. Kaya kung ang isang Brahmin ay magtipon ng napakalaking yaman, madalas itong maging sanhi ng kapahamakan para sa kanya; sapagkat ang walang patid na pakikisama sa kayamanan ay nagtutulak sa kanya sa kayabangan at pagkaligaw sa tama.”

Verse 1736

पुत्रवच्चापि भृत्यान्‌ स्वान्‌ प्रजाश्न परिपालय । भरतनन्दन! तुम अपनी और दूसरोंकी भी जीविकाकी रक्षा करो तथा अपने सेवकों और प्रजाजनोंका पुत्रकी भाँति पालन करो

Wika ni Bhishma: “Ingatan at pangalagaan mo ang iyong mga umaasa at ang iyong mga nasasakupan; at ingatan mo rin ang ikabubuhay—sa iyo man o sa iba. O ligaya ng angkan ng Bharata, arugain mo ang iyong mga lingkod at ang bayan na parang sarili mong mga anak.”