Adhyaya 1

Verse 1

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्‌ | देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्‌ ।। अन्तर्यामी नारायणस्वरूप भगवान्‌ श्रीकृष्ण, (उनके नित्य सखा) नरस्वरूप नरश्रेष्ठ अर्जुन, (उनकी लीला प्रकट करनेवाली) भगवती सरस्वती और (उन लीलाओंका संकलन करनेवाले) महर्षि वेदव्यासको नमस्कार करके जय (महाभारत) का पाठ करना चाहिये ।। युधिछिर उवाच शमो बहुविधाकार: सूक्ष्म उक्त: पितामह । न च मे हृदये शान्तिरस्ति श्रुत्वेदमीदूशम्‌,युधिष्ठिरने कहा--पितामह! आपने नाना प्रकारसे शान्तिके सूक्ष्म स्‍्वरूपका (शोकसे मुक्त होनेके विविध उपायोंका) वर्णन किया; परंतु आपका यह ऐसा उपदेश सुनकर भी मेरे हृदयमें शान्ति नहीं है इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि गौतमीलुब्धकव्यालमृत्युकालसंवादे प्रथमो5ध्याय:

Pagkaraang yumukod at magbigay-galang kay Nārāyaṇa, at gayundin kay Nara—ang pinakamainam sa mga tao—kasama ang diyosang Sarasvatī at si Vyāsa, saka dapat bigkasin ang ‘Jaya’ (ang Mahābhārata). Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “Lolo (Pitāmaha), inilarawan mo sa maraming anyo ang maselang diwa ng śama—ang pagpayapa sa loob at ang mga paraan upang makalaya sa dalamhati; subalit kahit narinig ko ang gayong aral, hindi pa rin sumisilang ang kapayapaan sa aking puso.”

Verse 2

अस्मिन्नर्थे बहुविधा शान्तिरुक्ता पितामह । स्वकृते का नु शान्ति: स्थाच्छमाद्‌ बहुविधादपि,दादाजी! आपने इस विषयमें शान्तिके बहुत-से उपाय बताये, परंतु इन नाना प्रकारके शान्तिदायक उपायोंको सुनकर भी स्वयं ही किये गये अपराधसे मनको शान्ति कैसे प्राप्त हो सकती है

Lolo, sa bagay na ito ay sinabi mo ang maraming paraan ng kapayapaan; ngunit kahit marinig ko ang sari-saring paraan ng pagpayapa, paano magkakamit ng katahimikan ang isip dahil sa kasalanang ako mismo ang gumawa?

Verse 3

शराचितशरीर हि तीव्रव्रणमुदीक्ष्य च । शर्म नोपलभे वीर दुष्कृतान्येव चिन्तयन्‌,वीरवर! बाणोंसे भरे हुए आपके शरीर और इसके गहरे घावको देखकर मैं बार-बार अपने पापोंका ही चिन्तन करता हूँ; अत: मुझे तनिक भी चैन नहीं मिलता है

O bayani, sa pagtanaw ko sa iyong katawan na punô ng mga palaso at sa malalalim, mabibigat na sugat, ang isip ko’y paulit-ulit na bumabalik sa sarili kong masasamang gawa. Kaya’t wala akong matagpuang kapayapaan kahit katiting.

Verse 4

रुधिरेणावसिक्ताडुं प्रस्रवन्तं यथाचलम्‌ । त्वां दृष्टवा पुरुषव्याप्र सीदे वर्षास्विवाम्बुजम्‌,पुरुषसिंह! पर्वतसे गिरनेवाले झरनेकी तरह आपके शरीरसे रक्तकी धारा बह रही है-- आपके सारे अड़ खूनसे लथपथ हो रहे हैं | इस अवस्थामें आपको देखकर मैं वर्षाकालके कमलकी तरह गला (दुःखित होता) जाता हूँ

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “O tigre sa mga tao, basâ sa dugo ang iyong katawan, at ang dugo’y umaagos mula sa iyo na parang talon sa bundok. Sa pagtanaw ko sa iyo sa ganitong kalagayan, O leon sa mga tao, lumulubog ang aking puso at ako’y nalalanta na parang lotus sa panahon ng tag-ulan.”

Verse 5

अतः कष्टतरं कि नु मत्कृते यत्‌ पितामह: । इमामवस्थां गमितः: प्रत्यमित्रै रणाजिरे,मेरे ही कारण समराड्डणमें शत्रुओंने जो पितामहको इस अवस्थामें पहुँचा दिया, इससे बढ़कर कष्टकी बात और क्या हो सकती है?

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Ano pang pagdurusa ang hihigit pa rito—na dahil sa akin, ang Dakilang Ninuno (Bhīṣma) ay dinala ng mga kaaway sa ganitong kalagayan sa larangan ng digmaan?”

Verse 6

तथा चान्ये नृपतय: सहपुत्रा: सबान्धवा: । मत्कृते निधन प्राप्ता: कि नु कष्टतरं ततः,आपके सिवा और भी बहुत-से नरेश मेरे ही कारण अपने पुत्रों और बान्धवोंसहित युद्धमें मारे गये हैं। इससे बढ़कर दुःखकी बात और क्या होगी?

“At bukod pa riyan, marami pang ibang hari—kasama ang kanilang mga anak at kamag-anak—ang namatay dahil sa akin. Anong dalamhati ang hihigit pa roon?”

Verse 7

वयं हि धार्तराष्ट्रश्न कालमन्युवशंगता: । कृत्वेदं निन्दितं कर्म प्राप्स्याम: कां गतिं नूप ७ ।। नरेश्वर! हम पाण्डव और धूृतराष्ट्रके सभी पुत्र काल और क्रोधके वशीभूत हो यह निन्दित कर्म करके न जाने किस दुर्गतिको प्राप्त होंगे!

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Tunay nga, kaming mga Pāṇḍava at ang mga anak ni Dhṛtarāṣṭra ay kapwa napailalim sa paghahari ng Panahon at poot, at nagawa ang kahiyahiyang gawaing ito. O hari, sa anong kapalaran kami ngayon hahantong?”

Verse 8

इदं तु धार्तराष्ट्रस्थ श्रेयो मन्ये जनाधिप । इमामवस्थां सम्प्राप्तं यदसौ त्वां न पश्यति,नरेश्वर! मैं राजा दुर्योधनके लिये उसकी मृत्युको श्रेष्ठ समझता हूँ, जिससे कि वह आपको इस अवस्थामें पड़ा हुआ नहीं देखता है

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Ngunit, O panginoon ng mga tao, iniisip kong ito’y naging ikabubuti ni Duryodhana, anak ni Dhṛtarāṣṭra—na sa pagkamatay niya, hindi na niya kailangang makita kayo sa ganitong kalagayan.”

Verse 9

सो5हं तव हान्तकर: सुहृद्वधकरस्तथा । न शान्तिमधिगच्छामि पश्यंस्त्वां दुःखितं क्षितौ,मैं ही आपके जीवनका अन्त करनेवाला हूँ और मैं ही दूसरे-दूसरे सुहदोंका भी वध करनेवाला हूँ। आपको इस दुःखमयी दुरवस्थामें भूमिपर पड़ा देख मुझे शान्ति नहीं मिलती है

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Ako ang nagdala sa inyo sa kamatayan, at ako rin ang pumatay sa iba pang minamahal na mga kaibigan. Sa pagtanaw ko sa inyo na nakahandusay sa lupa sa ganitong paghihirap, wala akong kapayapaan.”

Verse 10

दुर्योधनो हि समरे सहसैन्य: सहानुज: । निहतः क्षत्रधर्मेडस्मिन्‌ दुरात्मा कुलपांसन:,दुरात्मा एवं कुलाड्ार दुर्योधन सेना और बन्धुओं सहित क्षत्रियधर्मके अनुसार होनेवाले इस युद्धमें मारा गया

Si Duryodhana—masama ang kalooban, dungis sa kanyang angkan—ay napatay sa digmaang ito, kasama ang kanyang hukbo at mga nakababatang kapatid, ayon sa batas ng dharma ng mandirigma na namamahala sa ganitong labanan.

Verse 11

न स पश्यति दुष्टात्मा त्वामद्य पतितं क्षितौ । अतः: श्रेयो मृतं मन्‍्ये नेह जीवितमात्मन:,वह दुष्टात्मा आज आपको इस तरह भूमिपर पड़ा हुआ नहीं देख रहा है, अतः उसकी मृत्युको ही मैं यहाँ श्रेष्ठ मानता हूँ; किन्तु अपने इस जीवनको नहीं

Hindi nakikita ngayon ng masamang-kaloob na iyon na ikaw ay nakahandusay na ganyan sa lupa. Kaya hinahatulan kong ang kamatayan dito ang higit na mabuti—hindi ang pagpapatuloy ng aking buhay—kapag naganap na ang ganitong tanawin at ang gumawa ng kasamaan ay nananatiling walang hiya sapagkat hindi niya ito nasaksihan.

Verse 12

अहं हि समरे वीर गमित: शत्रुभि: क्षयम्‌ । अभविष्यं यदि पुरा सह भ्रातृभिरच्युत,न त्वामेवं सुदुः:खार्तमद्राक्षं सायकार्दितम्‌ । अपनी मर्यादासे कभी नीचे न गिरनेवाले वीरवर! यदि भाइयोंसहित मैं शत्रुओंद्वारा पहले ही युद्धमें मार डाला गया होता तो आपको इस प्रकार सायकोंसे पीड़ित और अत्यन्त दुःखसे आतुर अवस्थामें नहीं देखता

Wika ni Yudhiṣṭhira: “O bayani, matatag sa hanggahan ng iyong dangal! Kung noon pa man ay napuksa na ako ng kaaway sa digmaan—kasama ang aking mga kapatid—hindi ko na sana nakita ang iyong kalagayang ito: tinuhog ng mga palaso at nilulunod ng di-matiis na dalamhati.”

Verse 13

।। नूनं हि पापकर्माणो धात्रा सृष्टा: सम हे नृप,नरेश्वर! निश्चय ही विधाताने हमें पापी ही रचा है। राजन! यदि आप मेरा प्रिय करना चाहते हैं तो मुझे ऐसा उपदेश दीजिये, जिससे परलोकमें भी मुझे इस पापसे छुटकारा मिल सके

Wika ni Yudhiṣṭhira: “O hari, O panginoon ng mga tao! Tunay ngang kami’y mga gumagawa ng kasalanan—na waring nilikha nang gayon ng Tagapag-ayos ng tadhana. Tila tiyak na hinubog kami ng Maylikha bilang mga makasalanan. O pinuno, kung ibig mong gawin ang nakalulugod sa akin, turuan mo ako nang gayon upang maging sa kabilang daigdig ay makalaya ako sa kasalanang ito.”

Verse 14

अन्यस्मिन्नपि लोके वै यथा मुच्येम किल्बिषात्‌ | तथा प्रशाधि मां राजन्‌ मम चेदिच्छसि प्रियम्‌,नरेश्वर! निश्चय ही विधाताने हमें पापी ही रचा है। राजन! यदि आप मेरा प्रिय करना चाहते हैं तो मुझे ऐसा उपदेश दीजिये, जिससे परलोकमें भी मुझे इस पापसे छुटकारा मिल सके

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Sabihin mo sa akin, O hari, kung paano maging sa kabilang daigdig ay mapapalaya kami sa kasalanan. Turuan mo ako nang gayon, kung ibig mong gawin ang nakalulugod sa akin, O panginoon ng mga tao. Sapagkat tila hinubog kami ng Maylikha bilang mga makasalanan. Kaya, O hari, kung ipagkakaloob mo ang aking hinihiling, bigyan mo ako ng payo upang maging sa kabilang-buhay ay makamtan ko ang paglaya sa pagkakasalang ito.”

Verse 15

भीष्म उवाच परतन्त्रं कथं हेतुमात्मानमनुपश्यसि । कर्मणां हि महाभाग सूक्ष्म होतदतीन्द्रियम्‌,भीष्मजी कहते हैं--महाभाग! तुम तो सदा परतन्त्र हो (काल, अदृष्ट और ईश्वरके अधीन हो), फिर अपनेको शुभाशुभ कर्मोंका कारण क्‍यों समझते हो? वास्तवमें कर्मोंका कारण क्या है, यह विषय अत्यन्त सूक्ष्म तथा इन्द्रियोंकी पहुँचसे बाहर है

Wika ni Bhishma: “O marangal na tao, yamang ikaw ay laging nakasalalay—nasasakop ng Panahon, ng di-nakikitang tadhana, at ng Panginoon—paano mo itinuturing ang iyong sarili na sanhi ng iyong mabubuti at masasamang gawa? Sapagkat ang tunay na sanhi sa likod ng mga kilos ay lubhang maselan at lampas sa abot ng mga pandama.”

Verse 16

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्‌ । संवादं मृत्युगौतम्यो: काललुब्धकपन्नगै:,इस विषयमें विद्वान्‌ पुरुष गौतमी ब्राह्मणी, व्याध, सर्प, मृत्यु और कालके संवादरूप इस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं

Wika ni Bhishma: “Dito rin, binabanggit ng mga pantas ang isang sinaunang halimbawa—isang lumang salaysay na inilahad bilang diyalogo: ang palitan ng salita ni Gautamī at ni Kamatayan, kasama ang Panahon, ang mangangaso, at ang ahas. Inihaharap ang tradisyong ito bilang huwaran sa usaping tinatalakay.”

Verse 17

गौतमी नाम कौन्तेय स्थविरा शमसंयुता । सर्पेण दष्ट॑ स्वं पुत्रमपश्यद्गतचेतनम्‌

Wika ni Bhīṣma: “O anak ni Kuntī, may isang matandang babae na nagngangalang Gautamī, puspos ng katahimikan at pagpipigil-sa-sarili. Nasaksihan niya ang sarili niyang anak na nakahandusay doon, tinuklaw ng ahas at nawalan ng malay.”

Verse 18

कुन्तीनन्दन! पूर्वकालमें गौतमी नामवाली एक बूढ़ी ब्राह्मणी थी, जो शान्तिके साधनमें संलग्न रहती थी। एक दिन उसने देखा, उसके इकलौते बेटेको साँपने डेस लिया और उसकी चेतनाशक्ति लुप्त हो गयी ।। अथ त॑ स्नायुपाशेन बद्ध्वा सर्पममर्षित: । लुब्धको<र्जुनको नाम गौतम्या: समुपानयत्‌,इतनेहीमें अर्जुनक नामवाले एक व्याधने उस साँपको ताँतके फाँसमें बाँध लिया और अमर्षवश वह उसे गौतमीके पास ले आया

Wika ni Bhishma: “O anak ni Kuntī, noong unang panahon ay may isang matandang babaeng Brahmana na nagngangalang Gautamī, na nakatuon sa mga pagsasanay ng kapayapaan at pagpipigil-sa-sarili. Isang araw, nakita niyang ang kaisa-isa niyang anak ay tinuklaw ng ahas at nawalan ng malay. Pagkaraan, isang mangangaso na ang pangalan ay Arjuna, sa tindi ng galit, ay iginapos ang ahas sa isang silo na yari sa litid at dinala ito sa harap ni Gautamī.”

Verse 19

सचाब्रवीदयं ते स पुत्रहा पन्नगाधम: । ब्रृहि क्षिप्रं महाभागे वध्यतां केन हेतुना,लाकर उसने कहा--“महाभागे! यही वह नीच सर्प है, जिसने तुम्हारे पुत्रको मार डाला है। जल्दी बताओ, मैं किस तरह इसका वध करूँ?

At sinabi niya: “O marangal na ginang, ito ang hamak na ahas na pumatay sa iyong anak. Sabihin mo agad: sa anong dahilan, at sa anong paraan, dapat ko itong patayin?”

Verse 20

अग्नौ प्रक्षिप्पतामेष च्छिद्यतां खण्डशो5पि वा । न हायं बालहा पापश्चिरं जीवितुमहति

Wika ni Bhīṣma: “Ihagis ang taong ito sa apoy, o kaya’y tadtarin siya. Sapagkat ang makasalanang pumatay ng bata ay hindi karapat-dapat mabuhay nang matagal.”

Verse 21

“मैं इसे आगमें झोंक दूँ या इसके टुकड़े-टुकड़े कर डालूँ? बालककी हत्या करनेवाला यह पापी सर्प अब अधिक समयतक जीवित रहने योग्य नहीं है” ।। गौतम्युवाच विसृजैनमबुद्धिस्त्वमवध्यो<र्जुनक त्वया । को ह्वात्मानं गुरुं कुर्यात्‌ प्राप्तव्यमविचिन्तयन्‌,गौतमी बोली--अर्जुनक! छोड़ दे इस सर्पको। तू अभी नादान है। तुझे इस सर्पको नहीं मारना चाहिये। होनहारको कोई टाल नहीं सकता--इस बातको जानते हुए भी इसकी उपेक्षा करके कौन अपने ऊपर पापका भारी बोझ लादेगा?

Wika ni Bhīṣma: “Ihahagis ko ba siya sa apoy, o tadtarin ko siya? Ang makasalanang ahas na ito, pumatay ng bata, ay hindi na dapat mabuhay pa.” Sumagot si Gautamī: “Pakawalan mo siya, Arjunaka. Kumikilos ka nang walang paghatol. Hindi mo dapat patayin ang ahas na ito. Sino ang, sa pagwawalang-bahala sa di-maiiwasang mangyayari, magpapasan sa sarili ng mabigat na bigat ng kasalanan?”

Verse 22

प्लवन्ते धर्मलघवो लोके5म्भसि यथा प्लवा: | मज्जन्ति पापगुरव: शस्त्र स्कन्नमिवोदके,संसारमें धर्माचरण करके जो अपनेको हलके रखते हैं (अपने ऊपर पापका भारी बोझ नहीं लादते हैं), वे पानीके ऊपर चलनेवाली नौकाके समान भवसागरसे पार हो जाते हैं; परंतु जो पापके बोझसे अपनेको बोझिल बना लेते हैं, वे जलमें फेंके हुए हथियारकी भाँति नरक-समुद्रमें डूब जाते हैं

Wika ni Bhīṣma: “Sa daigdig na ito, yaong mga pinananatiling magaan ang sarili sa pamamagitan ng dharma—sa hindi pagpapasan ng mabigat na bigat ng kasalanan—ay lumulutang at nakakatawid sa karagatan ng pag-iral na makamundo na parang bangka sa tubig. Ngunit yaong pinabibigat ng kasalanan ay lumulubog, gaya ng sandatang inihagis sa tubig, at bumabagsak sa dagat ng impiyerno.”

Verse 23

हत्वा चैनं नामृतः स्यादयं मे जीवत्यस्मिन्‌ को>त्ययःस्यादयं ते । अस्योत्सर्गे प्राणयुक्तस्य जन्तो- मृत्योलोंक॑ को नु गच्छेदनन्तम्‌,इसको मार डालनेसे मेरा यह पुत्र जीवित नहीं हो सकता और इस सर्पके जीवित रहनेपर भी तुम्हारी क्या हानि हो सकती है? ऐसी दशामें इस जीवित प्राणीके प्राणोंका नाश करके कौन यमराजके अनन्त लोकमें जाय?

Wika ni Bhīṣma: “Kahit patayin mo siya, hindi mabubuhay muli ang aking anak. At kung manatiling buhay ang ahas na ito, ano nga ba ang tunay na pinsala niyon sa iyo? Sa gayong kalagayan, sino ang sisira sa buhay ng isang nilalang na nabubuhay at dahil doon ay mapapasa daigdig na walang hanggan ni Yama—ang daigdig ng kamatayan?”

Verse 24

लुब्धक उवाच जानाम्यहं देवि गुणागुणज्ञे सर्वार्तियुक्ता गुरवो भवन्ति । स्वस्थस्यैते तूपदेशा भवन्ति तस्मात क्षुद्रें सर्पमेनं हनिष्ये,व्याधने कहा--गुण और अवगुणको जाननेवाली देवि! मैं जानता हूँ कि बड़े-बूढ़े लोग किसी भी प्राणीको कष्टमें पड़ा देख इसी तरह दुःखी हो जाते हैं। परंतु ये उपदेश तो स्वस्थ पुरुषके लिये हैं (दुःखी मनुष्यके मनपर इनका कोई प्रभाव नहीं पड़ता)। अतः मैं इस नीच सर्पको अवश्य मार डालूँगा

Wika ng mangangaso: “O diyosa, nakaaalam ng kabutihan at kapintasan, batid kong ang matatanda, kapag nakakita ng alinmang nilalang na nagdurusa, ay nadadamay sa dalamhati dahil sa habag. Ngunit ang ganitong payo ay para sa taong payapa; mahina ang bisa nito sa taong nilulunod ng pagdurusa. Kaya tiyak na papatayin ko ang hamak na ahas na ito.”

Verse 25

शमार्थिन: कालगतिं वदन्ति सद्यः शुचं त्वर्थविदस्त्यजन्ति । श्रेय:क्षयं शोचति नित्यमोहात्‌ तस्माच्छुचं मुज्च हते भुजड़े,शान्ति चाहनेवाले पुरुष कालकी गति बताते हैं (अर्थात्‌ कालने ही इसका नाश कर दिया है, ऐसा कहते हुए शोकका त्याग करके संतोष धारण करते हैं)। परंतु जो अर्थवेत्ता हैं --बदला लेना जानते हैं, वे शत्रुका नाश करके तुरंत ही शोक छोड़ देते हैं। दूसरे लोग श्रेयका नाश होनेपर मोहवश सदा उसके लिये शोक करते रहते हैं; अत: इस शत्रुभूत सर्पके मारे जानेपर तुम भी तत्काल ही अपने पुत्र-शोकको त्याग देना

Sinabi ng mangangaso: “Ang mga naghahangad ng kapayapaan ay ipinapaliwanag ang mga pangyayari bilang takbo ng Panahon, kaya agad nilang iniiwan ang dalamhati. Ang mga bihasa sa praktikal na layon—yaong marunong magtamo ng pakay—ay kaagad nagwawaksi ng lungkot matapos lipulin ang kaaway. Ang iba naman, dahil sa walang humpay na pagkalito, patuloy na nananaghoy kapag nawala ang kanilang kapakanan. Kaya ngayong napatay na ang ahas na kaaway na ito, ikaw man ay agad na iwan ang pagdadalamhati sa iyong anak.”

Verse 26

गौतम्युवाच आर्तिनिवं विद्यते3स्मद्विधानां धर्मात्मान: सर्वदा सज्जना हि । नित्यायस्तो बालको<प्यस्य तस्मा- दीशे नाहं पन्नगस्य प्रमाथे,गौतमी बोली--अर्जुनक! हम-जैसे लोगोंको कभी किसी तरहकी हानिसे भी पीड़ा नहीं होती। धर्मात्मा सज्जन पुरुष सदा धर्ममें ही लगे रहते हैं। मेरा यह बालक सर्वथा मरनेहीवाला था; इसलिये मैं इस सर्पको मारनेमें असमर्थ हूँ

Sinabi ni Gautamī: “Para sa mga tulad namin, may kalayaan mula sa pagdurusa; sapagkat ang matuwid at ang mabubuti ay laging matatag sa dharma. Maging ang batang ito ay nakatakdang mamatay sa takdang panahon; kaya hindi ko magagawa—at hindi ko rin itinuturing na nararapat—na lipulin ang ahas.”

Verse 27

न ब्राह्मणानां कोपो$स्ति कुत: कोपाच्च यातनाम्‌ | मार्दवात्‌ क्षम्यतां साथो मुच्यतामेष पन्नग:,ब्राह्मणोंको क्रोध नहीं होता; फिर वे क्रोधवश दूसरोंको पीड़ा कैसे दे सकते हैं; अतः साधो! तू भी कोमलताका आश्रय लेकर इस सर्पके अपराधको क्षमा कर और इसे छोड़ दे

Sinabi ng mangangaso: “Ang mga Brahmin ay hindi alipin ng galit; at kung walang galit, paano sila makapagdudulot ng pighati dahil sa poot? Kaya, O marangal, kumapit ka sa kahinahunan—patawarin ang kasalanan ng ahas na ito at palayain siya.”

Verse 28

लुब्धक उवाच हत्वा लाभ: श्रेय एवाव्यय: स्या- ल्लभ्यो लाभ्य: स्याद्‌ बलिभ्य: प्रशस्त: । कालाल्लाभो यस्तु सत्यो भवेत श्रेयोलाभ: कुत्सिते5स्मिन्न ते स्‍्थात्‌,व्याधने कहा--देवि! इस सर्पको मार डालनेसे जो बहुतोंका भला होगा, यही अक्षय लाभ है। बलवानोंसे बलपूर्वक लाभ उठाना ही उत्तम लाभ है। कालसे जो लाभ होता है वही सच्चा लाभ है। इस नीच सर्पके जीवित रहनेसे तुम्हें कोई श्रेय नहीं मिल सकता

Sinabi ng mangangaso: “Ang pagpatay rito ay magiging pakinabang—isang kabutihang di nauubos—sapagkat magdudulot ito ng kapakinabangan sa marami. Ang pagkuha ng tubo sa pamamagitan ng lakas mula sa malalakas ay pinupuri bilang pinakamainam na pakinabang. Ang pakinabang na nagmumula lamang sa Panahon (tadhana) ang siyang tunay na pakinabang. Sa pagpapabuhay sa hamak na ahas na ito, walang kabutihang darating sa iyo.”

Verse 29

गौतग्युवाच का नु प्राप्ति्गहा शत्रुं निहत्य का कामाप्ति: प्राप्य शत्रुं न मुक्त्वा । कस्मात्‌ सौम्याहं न क्षमे नो भुजड़े मोक्षार्थ वा कस्य हेतोर्न कुर्यामू,गौतमी बोली--अर्जुनक! शत्रुको कैद करके उसे मार डालनेसे क्या लाभ होता है; तथा शत्रुको अपने हाथमें पाकर उसे न छोड़नेसे किस अभीष्ट मनोरथकी प्राप्ति हो जाती है? सौम्य! क्या कारण है कि मैं इस सर्पके अपराधको क्षमा न करूँ? तथा किसलिये इसको छुटकारा दिलानेका प्रयत्न न करूँ?

Sinabi ni Gautamī: “Anong pakinabang ang hulihin ang kaaway upang patayin lamang? At anong minimithing layon ang natutupad kung nasa kapangyarihan mo na ang kaaway ngunit hindi mo siya pinalalaya? O mahinahon, sa anong dahilan hindi ko patatawarin ang kasalanan ng ahas na ito? At para kanino ako hindi kikilos upang matamo niya ang paglaya?”

Verse 30

लुब्धक उवाच अस्मादेकाद्‌ बहवो रक्षितव्या नैको बहुभ्यो गौतमि रक्षितव्य: । कृतागसं धर्मविदस्त्यजन्ति सरीसूृपं पापमिमं जहि त्वम्‌,व्याधने कहा--गौतमी! इस एक सर्पसे बहुतेरे मनुष्योंके जीवनकी रक्षा करनी चाहिये। (क्योंकि यदि यह जीवित रहा तो बहुतोंको काटेगा।) अनेकोंकी जान लेकर एककी रक्षा करना कदापि उचित नहीं है। धर्मज्ञ पुरुष अपराधीको त्याग देते हैं; इसलिये तुम भी इस पापी सर्पको मार डालो

Wika ng mangangaso: “O Gautamī, dapat iligtas ang maraming buhay kahit kapalit ang buhay ng iisang ito. Hindi tama na iligtas ang isang nilalang kung inilalagay nito sa panganib ang nakararami. Ang mga nakaaalam ng dharma ay iniiwan ang nagkasala; kaya, patumbahin mo ang makasalanang ahas na gumagapang na ito.”

Verse 31

गौतम्युवाच नास्मिन्‌ हते पन्नगे पुत्रको मे सम्प्राप्स्यते लुब्धक जीवित वै । गुणं चान्य॑ नास्य वधे प्रपश्ये तस्मात्‌ सर्प लुब्धक मुज्च जीवम्‌,गौतमी बोली--व्याध! इस सर्पके मारे जानेपर मेरा पुत्र पुनः जीवन प्राप्त कर लेगा, ऐसी बात नहीं है। इसका वध करनेसे दूसरा कोई लाभ भी मुझे नहीं दिखायी देता है। इसलिये इस सर्पको तुम जीवित छोड़ दो

Sinabi ni Gautamī: “O mangangaso, kahit mapatay ang ahas na ito, hindi na mabubuhay muli ang aking anak. Wala rin akong nakikitang ibang pakinabang sa pagpatay rito. Kaya, o mangangaso, pakawalan mo ang ahas na ito nang buhay.”

Verse 32

लुब्धक उवाच वृत्रं हत्वा देवराट्‌ श्रेष्ठभाग्‌ वै यज्ञ हत्वा भागमवाप चैव । शूली देवो देववृत्तं चर त्वं क्षिप्रं सर्प जहि मा भूत्‌ ते विशड्का,व्याधने कहा--देवि! वृत्रासुरका वध करके देवराज इन्द्र श्रेष्ठ पदके भागी हुए और त्रिशूलधारी रुद्रदेवने दक्षके यज्ञका विध्वंस करके उसमें अपने लिये भाग प्राप्त किया। तुम भी देवताओंद्वारा किये गये इस बर्तावका ही पालन करो। इस सर्पको शीघ्र ही मार डालो। इस कार्यमें तुम्हें शंका नहीं करनी चाहिये

Wika ng mangangaso: “O mahal na ginang, nang mapatay ni Indra—hari ng mga diyos—si Vṛtra, nakamit niya ang pinakamataas na bahagi at katayuan. Gayundin, ang diyos na may trident (si Rudra), matapos wasakin ang handog ni Dakṣa, ay nakuha rin ang kanyang bahagi roon. Ikaw man ay sumunod sa halimbawang ito ng gawi ng mga diyos: patayin mo agad ang ahas na ito. Huwag kang mag-alinlangan sa gawaing ito.”

Verse 33

भीष्य उवाच असकृत्‌ प्रोच्यमानापि गौतमी भुजगं प्रति । लुब्धकेन महाभागा पापे नैवाकरोन्मतिम्‌,भीष्मजी कहते हैं--राजन्‌! व्याधके बार-बार कहने और उकसानेपर भी महाभागा गौतमीने सर्पको मारनेका विचार नहीं किया

Sinabi ni Bhīṣma: “O Hari, kahit paulit-ulit siyang hinimok ng mangangaso, ang marangal na si Gautamī ay hindi nagpasya sa pagpatay sa ahas—kahit pa nagkasala ang ahas.”

Verse 34

ईषदुच्छवसमानस्तु कृच्छात्‌ संस्तभ्य पन्नग: । उत्ससर्ज गिरं मन्दां मानुषीं पाशपीडित:,उस समय बन्धनसे पीड़ित होकर धीरे-धीरे साँस लेता हुआ वह साँप बड़ी कठिनाईसे अपनेको सँभालकर मन्दस्वरसे मनुष्यकी वाणीमें बोला

Sinabi ni Bhīṣma: “Noon, habang mahigpit na nakagapos at pinahihirapan ng tali, bahagya na lamang humihinga ang ahas. Sa matinding pagpupunyagi ay napigil nito ang sarili, at sa mahinang tinig ay nagsalita sa wika ng tao.”

Verse 35

सर्प उवाच को न्वर्जुनक दोषोअत्र विद्यते मम बालिश । अस्वतन्त्र हि मां मृत्युर्विवशं यदचूचुदत्‌,सर्पने कहा--ओ नादान अर्जुनक! इसमें मेरा क्या दोष है? मैं तो पराधीन हूँ। मृत्युने मुझे विवश करके इस कार्यके लिये प्रेरित किया था

Wika ng ahas: “O hangal na Arjunaka, anong kasalanan ko sa bagay na ito? Hindi ako ang may-ari ng aking sarili. Pinilit ako ng Kamatayan laban sa aking kalooban at itinulak akong gawin ang gawang ito.”

Verse 36

तस्यायं वचनाद्‌ू दष्टो न कोपेन न काम्यया । तस्य तत्किल्बिषं लुब्ध विद्यते यदि किल्बिषम्‌,उसके कहनेसे ही मैंने इस बालकको डँसा है, क्रोधसे और कामनासे नहीं। व्याध! यदि इसमें कुछ अपराध है तो वह मेरा नहीं, मृत्युका है

Wika ng ahas: “Sa mismong salita niya ko kinagat ang batang ito—hindi dahil sa galit at hindi dahil sa pagnanasa. Kung may kasalanan man dito, O mangangaso, hindi iyon akin; ang sisi, kung mayroon, ay sa Kamatayan (tadhana).”

Verse 37

लुब्धक उवाच यद्यन्यवशगेनेदं कृतं ते पन्नगाशुभम्‌ । कारणं वै त्वमप्यत्र तस्मात्‌ त्वमपि किल्बिषी,व्याधने कहा--ओ सर्प! यद्यपि तूने दूसरेके अधीन होकर यह पाप किया है तथापि तू भी तो इसमें कारण है ही; इसलिये तू भी अपराधी है

Sabi ng mangangaso: “O ahas, kahit ginawa mo ang masamang gawang ito sa ilalim ng kapangyarihan ng iba, ikaw pa rin ay isa sa mga sanhi nito. Kaya ikaw man ay may sala.”

Verse 38

मृत्पात्रस्य क्रियायां हि दण्डचक्रादयो यथा । कारणत्वे प्रकल्प्यन्ते तथा त्वमपि पन्नग,सर्प! जैसे मिट्टीका बर्तन बनाते समय दण्ड और चाक आदिको भी उसमें कारण माना जाता है, उसी प्रकार तू भी इस बालकके वधमें कारण है

Sabi ng mangangaso: “Kung paanong sa paggawa ng palayok na luwad, ang patpat, ang gulong, at iba pang kasangkapan ay binibilang na mga sanhi, gayon din, O ahas—ikaw man ay sanhi sa pagkamatay ng batang ito.”

Verse 39

किल्बिषी चापि मे वध्य: किल्बिषी चासि पन्नग । आत्मानं कारणं द्वात्र त्वमाख्यासि भुजड्रम,भुजंगम! जो भी अपराधी हो, वह मेरे लिये वध्य है; पन्नग! तू भी अपराधी है ही; क्योंकि तू स्वयं अपने आपको इसके वधमें कारण बताता है

Sabi ng mangangaso: “Ang sinumang nagkasala ay dapat kong patayin; at ikaw man, O ahas, ay nagkasala. Sapagkat ikaw mismo ang nagsasabing ikaw ang sanhi rito—kaya, O ahas, ikaw ang naglalagay sa sarili mo sa pananagutan sa sarili mong kamatayan.”

Verse 40

सर्प उवाच सर्व एते हास्ववशा दण्डचक्रादयो यथा । तथाहमपि तस्मान्मे नैष दोषो मतस्तव,सर्पने कहा--व्याध! जैसे मिट्टीका बर्तन बनानेमें ये दण्ड-चक्र आदि सभी कारण पराधीन होते हैं, उसी प्रकार मैं भी मृत्युके अधीन हूँ। इसलिये तुमने जो मुझपर दोष लगाया है, वह ठीक नहीं है

Wika ng ahas: “Kung paanong ang lahat ng kasangkapang ito—gaya ng patpat at gulong na ginagamit sa paghubog ng palayok na luwad—ay kumikilos lamang sa ilalim ng pamamahala ng iba, gayon din ako’y nasa ilalim ng kapangyarihan ng Kamatayan. Kaya ang sisi na ibinabato mo sa akin, sa aking palagay, ay hindi tunay na akin.”

Verse 41

अथवा मततमेतत्ते ते5प्यन्योन्यप्रयोजका: । कार्यकारणसंदेहो भवत्यन्योन्यचोदनात्‌,अथवा यदि तुम्हारा यह मत हो कि ये दण्ड-चक्र आदि भी एक-दूसरेके प्रयोजक होते हैं; इसलिये कारण हैं ही। किंतु ऐसा माननेसे एक-दूसरेको प्रेरणा देनेवाला होनेके कारण कार्य-कारणभावके निर्णयमें संदेह हो जाता है

“O kung ito ang palagay mo—na maging ang mga iyon (gaya ng gulong at mga katulad) ay nagtutulakan sa isa’t isa at kaya maituturing na sanhi—kung gayon, sa pagtanggap ng gayong pag-uudyok na pabalik-balik, nagkakaroon ng pag-aalinlangan sa paghatol kung alin ang sanhi at alin ang bunga. Kapag sinasabing ang bawat isa’y nagtutulak sa kapwa, nagiging malabo ang pasya sa unang sanhi.”

Verse 42

एवं सति न दोषो मे नास्मि वध्यो न किल्बिषी । किल्विषं समवाये स्यान्मन्यसे यदि किल्बिषम्‌,ऐसी दशामें न तो मेरा कोई दोष है और न मैं वध्य अथवा अपराधी ही हूँ। यदि तुम किसीका अपराध समझते हो तो वह सारे कारणोंके समूहपर ही लागू होता है

“Kung gayon ang kalagayan, wala akong kasalanan; hindi ako dapat patayin, ni ako’y makasalanan. Kung ituturing mo pa ring may kasalanan dito, ang kasalanang iyon ay dapat mapunta sa buong kalipunan ng mga sanhi na nag-ambag.”

Verse 43

लुब्धक उवाच कारणं यदि न स्याद्‌ वै न कर्ता स्यास्त्वमप्युत । विनाशकारणं त्वं च तस्माद्‌ वध्योडसि मे मतः,व्याधने कहा--सर्प! यदि मान भी लें कि तू अपराधका न तो कारण है और न कर्ता ही है तो भी इस बालककी मृत्यु तो तेरे ही कारण हुई है, इसलिये मैं तुझे मारने योग्य समझता हूँ

Sinabi ng mangangaso: “Ahas! Kahit ipalagay pa nating hindi ka sanhi at hindi ka rin ang gumawa ng kasalanan, ang pagkamatay ng batang ito’y naganap dahil sa iyo. Kaya sa aking palagay, nararapat kang patayin.”

Verse 44

असत्यपि कृते कार्य नेह पन्नग लिप्यते । तस्मान्नात्रैव हेतु: स्याद्‌ वध्य: कि बहु भाषसे

Sinabi ng mangangaso: “Kahit pa ginamit ang isang kasinungalingan upang maisakatuparan ang isang kailangang layon, ang ahas dito ay hindi nagkakasala dahil doon. Kaya sa bagay na ito, walang wastong batayan upang patayin siya. Bakit ka nagsasalita nang napakahaba?”

Verse 45

सर्प! तेरे मतके अनुसार यदि दुष्टतापूर्ण कार्य करके भी कर्ता उस दोषसे लिप्त नहीं होता है, तब तो चोर या हत्यारे आदि जो अपने अपराधोंके कारण राजाओंके यहाँ वध्य होते हैं, उन्हें भी वास्तवमें अपराधी या दोषका भागी नहीं होना चाहिये। (फिर तो पाप और उसका दण्ड भी व्यर्थ ही होगा) अतः तू क्यों बहुत बकवाद कर रहा है ।। सर्प उवाच कार्याभावे क्रिया न स्यात्‌ सत्यसत्यपि कारणे । तस्मात्‌ समे5स्मिन्‌ हेतौ मे वाच्यो हेतुर्विशेषत:,सर्पने कहा--व्याध! प्रयोजक (प्रेरक) कर्ता रहे या न रहे, प्रयोज्य कर्ताके बिना क्रिया नहीं होती; इसलिये यहाँ यद्यपि हमलोग (मैं और मृत्यु) समानरूपसे हेतु हैं; तो भी प्रयोजक होनेके कारण मृत्युपर ही विशेषरूपसे यह अपराध लगाया जा सकता है। यदि तुम मुझे इस बालककी मृत्युका वस्तुतः कारण मानते हो तो यह तुम्हारी भूल है। वास्तवमें विचार करनेपर प्रेरणा करनेके कारण दूसरा ही (मृत्यु ही) अपराधी सिद्ध होगा; क्योंकि वही प्राणियोंके विनाशमें अपराधी है

The Serpent said: “Without an effect, no action can be said to occur, even if a cause is present. Therefore, although in this matter we appear to be equally ‘causes,’ the cause that truly deserves to be singled out for blame is the one that impels and directs the deed. If you take me to be the real cause of this child’s death, you are mistaken; on reflection, it is the instigator—Death—who is culpable, for he is the agent who drives the destruction of living beings.”

Verse 46

यद्य॒हं कारणत्वेन मतो लुब्धक तत्त्वतः । अन्य: प्रयोगे स्यादत्र किल्बिषी जन्तुनाशने,सर्पने कहा--व्याध! प्रयोजक (प्रेरक) कर्ता रहे या न रहे, प्रयोज्य कर्ताके बिना क्रिया नहीं होती; इसलिये यहाँ यद्यपि हमलोग (मैं और मृत्यु) समानरूपसे हेतु हैं; तो भी प्रयोजक होनेके कारण मृत्युपर ही विशेषरूपसे यह अपराध लगाया जा सकता है। यदि तुम मुझे इस बालककी मृत्युका वस्तुतः कारण मानते हो तो यह तुम्हारी भूल है। वास्तवमें विचार करनेपर प्रेरणा करनेके कारण दूसरा ही (मृत्यु ही) अपराधी सिद्ध होगा; क्योंकि वही प्राणियोंके विनाशमें अपराधी है

The serpent said: “If, O hunter, you truly regard me as the cause, then consider the matter rightly: in this act of killing a living being, another is the culpable one here—the one who impels the deed. Without the agent who is set in motion, no action occurs; thus, even if we are both in some sense causes, the blame falls especially on the instigator. If you think I am in truth the cause of this boy’s death, that is your error. On reflection, it is the other—Death itself—that stands guilty, for it is the destroyer of creatures.”

Verse 47

लुब्धक उवाच वध्यस्त्वं मम दुर्बुद्धे बालघाती नृशंसकृत्‌ । भाषसे किं बहु पुनर्वध्य: सन्‌ पन्नगाधम,व्याधने कहा--खोटी बुद्धिवाले नीच सर्प! तू बालहत्यारा और क्रूरतापूर्ण कर्म करनेवाला है; अतः निश्चय ही मेरे हाथसे वधके योग्य है। तू वध्य होकर भी अपनेको निर्दोष सिद्ध करनेके लिये क्‍यों बहुत बातें बना रहा है?

The hunter said: “You are fit to be slain by me, you wicked fool— a killer of the young and a doer of cruel deeds. Why do you speak so much again and again? Though you stand condemned to death, you base serpent, you keep arguing as if to prove yourself blameless.”

Verse 48

सर्प उवाच यथा हवींषि जुद्दाना मखे वै लुब्धकर्त्विज: । न फल प्राप्रुवन्त्यत्र फलयोगे तथा हाहम्‌,सर्पने कहा--व्याध! जैसे यजमानके यहाँ यज्ञमें ऋत्विज्‌ लोग अग्निमें आहुति डालते हैं; किंतु उसका फल उन्हें नहीं मिलता। इसी प्रकार इस अपराधके फल या दण्डको भोगनेमें मुझे नहीं सम्मिलित करना चाहिये (क्योंकि वास्तवमें मृत्यु ही अपराधी है)

The serpent said: “Just as greedy officiating priests, though they pour oblations into the fire at a sacrifice, do not themselves obtain the fruit of that rite, so too should I not be made to share in the enjoyment of the fruit—namely the punishment—of this wrongdoing. The true agent of death is the real offender.”

Verse 49

भीष्म उवाच तथा ब्रुवति तस्मिंस्तु पन्नगे मृत्युचोदिते । आजगाम ततो मृत्यु: पन्नगं चाब्रवीदिदम्‌,भीष्मजी कहते हैं--राजन! मृत्युकी प्रेरणासे बालकको डँसनेवाला सर्प जब बारंबार अपनेको निर्दोष और मृत्युको दोषी बताने लगा तब मृत्यु देवता भी वहाँ आ पहुँचा और सर्पसे इस प्रकार बोला

Bhishma said: While that serpent—urged on by Death—kept speaking in this manner, repeatedly declaring himself blameless and placing the fault upon Death, the god Death arrived there and addressed the serpent as follows. The episode frames a moral inquiry into agency and accountability: when harm is done under another’s prompting, who bears the true responsibility?

Verse 50

मृत्युरुवाच प्रचोदितो5हं कालेन पन्नग त्वामचूचुदम्‌ । विनाशहेतुर्नास्य त्वमहं न प्राणिन: शिशो:,मृत्युने कहा--सर्प! कालसे प्रेरित होकर ही मैंने तुओ इस बालकको डँसनेके लिये प्रेरणा दी थी; अतः इस शिशुप्राणीके विनाशमें न तो तू कारण है और न मैं ही कारण हूँ

Wika ni Kamatayan: “Sa udyok ng Panahon, O ahas, ako ang nagtulak sa iyo upang kumagat. Kaya sa pagkapuksa ng munting nilalang na ito, hindi ikaw at hindi rin ako ang tunay na sanhi.”

Verse 51

यथा वायुर्जलधरान्‌ विकर्षति ततस्तत: । तद्धज्जलदवत्‌ सर्प कालस्याहं वशानुग:,सर्प! जैसे हवा बादलोंको इधर-उधर उड़ा ले जाती है, उन बादलोंकी ही भाँति मैं भी कालके वशमें हूँ

Wika ni Bhīṣma: “Kung paanong itinataboy ng hangin ang mga ulap-ulan sa iba’t ibang dako, gayon din ako—tulad ng mga ulap na iyon—ay tinatangay sa ilalim ng kapangyarihan ng Panahon. Hindi ako kumikilos sa ganap na kasarinlan; gumagalaw ako ayon sa udyok ng Panahon.”

Verse 52

साच्विका राजसाश्षैव तामसा ये च केचन । भावा: कालात्मका: सर्वे प्रवर्तन्ते ह जन्तुषु,सात्विक, राजस और तामस जितने भी भाव हैं, वे सब कालात्मक हैं और कालकी ही प्रेरणासे प्राणियोंको प्राप्त होते हैं

Wika ni Bhīṣma: “Anumang mga hilig at disposisyon na sumisibol sa mga nilalang—maging sāttvika, rājasika, o tāmasika, at iba pa—lahat ay nakaugat sa Panahon. Ang mismong udyok ng Panahon ang nagpapakilos sa mga kalagayang ito sa loob ng mga nilalang.”

Verse 53

जड़मा: स्थावराश्नैव दिवि वा यदि वा भुवि | सर्वे कालात्मका: सर्प कालात्मकमिदं जगत्‌,सर्प! पृथ्वी अथवा स्वर्गलोकमें जितने भी स्थावर-जड़म पदार्थ हैं, वे सभी कालके अधीन हैं। यह सारा जगत्‌ ही कालस्वरूप है

Wika ni Bhīṣma: “Maging sa langit o sa lupa, lahat ng bagay na walang-malay at di-nakikilos ay, walang pagbubukod, pinamamahalaan ng Panahon. O Ahas, ang lahat ay may likas na anyo ng Panahon; tunay, ang buong daigdig na ito ay ang Panahon mismo.”

Verse 54

प्रवृत्तयश्च लोके5स्मिंस्तथैव च निवृत्तय: । तासां विकृतयो याश्व्‌ सर्व कालात्मकं स्मृतम्‌,इस लोकमें जितने प्रकारकी प्रवृत्ति-निवृत्ति तथा उनकी विकृतियाँ (फल) हैं, ये सब कालके ही स्वरूप हैं

Wika ni Bhīṣma: “Sa daigdig na ito, ang sari-saring paraan ng pakikibahagi (pravṛtti) at pag-urong o pagtalikod (nivṛtti), at ang anumang pagbabago at bunga na nagmumula sa mga ito, ay nauunawaang walang iba kundi mga pagpapakita ng Panahon.”

Verse 55

आदित्यश्रन्द्रमा विष्णुरापो वायु: शतक्रतुः । अग्नि:खं पृथिवी मित्र: पर्जन्यो वसवो5दिति:

Wika ni Bhīṣma: “Ang Araw, ang Buwan, si Viṣṇu, ang mga Tubig, ang Hangin, si Śatakratu (Indra), ang Apoy, ang Kalawakan, ang Daigdig, si Mitra, si Parjanya (diyos ng ulan), ang mga Vasu, at si Aditi—ang mga ito’y dapat maunawaang mga kapangyarihang banal na lumalaganap sa buong sanlibutan.” Sa aral na ito, itinuturo ni Bhīṣma na sa maraming pangalan at anyo, iisang sagradong kaayusan ang kinikilala; kaya nararapat ang paggalang, pagpipigil, at matuwid na asal sa lahat ng nilalang at sa mga sangkap na nagtataguyod ng buhay.

Verse 56

सरित: सागराश्षैव भावाभावौ च पन्नग । सर्वे कालेन सृज्यन्ते द्वियन्ते च पुन: पुन:

Wika ni Bhīṣma: “O ahas, maging ang mga ilog at karagatan, at maging ang mga kalagayan ng pag-iral at di-pag-iral—lahat ay nililikha ng Panahon, at paulit-ulit ding pinapahina at inuubos ng Panahon.”

Verse 57

पन्नग! सूर्य, चन्द्रमा, जल, वायु, इन्द्र, अग्नि, आकाश, पृथ्वी, मित्र, पर्जन्य, वसु, अदिति, नदी, समुद्र तथा भाव और अभाव--ये सभी कालके द्वारा ही रचे जाते हैं और काल ही इनका संहार कर देता है ।। एवं ज्ञात्वा कथं मां त्वं सदोषं सर्प मन्यसे । अथ चैवंगते दोषे मयि त्वमपि दोषवान्‌

“Ahas! Ang Araw, ang Buwan, ang tubig, ang hangin, si Indra, ang apoy, ang kalawakan, ang daigdig, si Mitra, si Parjanya, ang mga Vasu, si Aditi, ang mga ilog, ang dagat, at ang pag-iral at di-pag-iral—lahat ng ito’y nililikha ng Panahon, at ang Panahon din ang pumupuksa sa mga ito. Kaya, yamang batid mo ito, paano mo pa ako maituturing na may sala, ahas? At kung sa ganitong kalagayan ay maaari pa ring isisi sa akin ang kasalanan, kung gayon ikaw man ay may sala.”

Verse 58

सर्प! यह सब जानकर भी तुम मुझे कैसे दोषी मानते हो? और यदि ऐसी स्थितिमें भी मुझपर दोषारोपण हो सकता है, तब तो तू भी दोषी ही है ।। सर्प उवाच निर्दोषं दोषवन्तं वा न त्वां मृत्यो ब्रवीम्यहम्‌ । त्वयाहं चोदित इति ब्रवीम्येतावदेव तु,सर्पने कहा--मृत्यो! मैं तुम्हें न तो निर्दोष बताता हूँ और न दोषी ही। मैं तो इतना ही कह रहा हूँ कि इस बालकको डँसनेके लिये तूने ही मुझे प्रेरित किया था

“Ahas! Sa kabila ng pagkaalam mo sa lahat ng ito, paano mo pa ako maituturing na may sala? At kung sa ganitong kalagayan ay maaari pa ring isisi sa akin ang kasalanan, kung gayon ikaw man ay may sala.” Sumagot ang ahas: “O Kamatayan, hindi ko sinasabing ikaw ay walang sala o may sala. Ito lamang ang sinasabi ko: ikaw ang nag-udyok sa akin upang tuklawin ang batang ito.”

Verse 59

यदि काले तु दोषो<स्ति यदि तत्रापि नेष्यते । दोषो नैव परीक्ष्यो मे न ह्ृत्राधिकृता वयम्‌,इस विषयमें यदि कालका दोष है अथवा यदि वह भी निर्दोष है तो हो, मुझे किसीके दोषकी जाँच नहीं करनी है और जाँच करनेका मुझे कोई अधिकार भी नहीं है

“Kung may sala man sa Panahon, o kung kahit iyon ay hindi dapat tanggapin bilang sala—hayaan na. Wala akong hangaring siyasatin ang kasalanan ninuman; at sa katunayan, wala rin akong karapatang maupo rito bilang hukom.”

Verse 60

निर्मोक्षस्त्वस्य दोषस्य मया कार्या यथा तथा । मृत्योरपि न दोष: स्यादिति मे<त्र प्रयोजनम्‌,परंतु मेरे ऊपर जो दोष लगाया गया है, उसका निवारण तो मुझे जैसे-तैसे करना ही है। मेरे कहनेका यह प्रयोजन नहीं है कि मृत्युका भी दोष सिद्ध हो जाय

Wika ng ahas: “Kailangan kong, sa anumang paraan, maalis ang paratang na ibinato sa akin. Ang layunin ng aking pagsasalita ay hindi upang patunayang maging si Kamatayan ay may sala.”

Verse 61

भीष्म उवाच सर्पो3थार्जुनकं प्राह श्रुतं ते मृत्युभाषितम्‌ । नानागसं मां पाशेन संतापयितुमरहसि,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! तदनन्तर सर्पने अर्जुनकसे कहा--“तुमने मृत्युकी बात तो सुन ली न? अब मुझ निरपराधको बन्धनमें बाँधकर कष्ट देना तुम्हारे लिये उचित नहीं है

Sabi ni Bhishma: Pagkaraan, sinabi ng ahas kay Arjunaka, “Narinig mo na ang sinabi ni Kamatayan, hindi ba? Kaya hindi nararapat na itali mo ako—na walang sala—at pahirapan sa pamamagitan ng tali.”

Verse 62

लुब्धक उवाच मृत्यो: श्रुतं मे वचनं तव चैव भुजड़म । नैव तावददोषत्वं भवति त्वयि पन्नग,व्याधने कहा--पन्नग! मैंने मृत्युकी और तेरी--दोनोंकी बातें सुन लीं; किंतु भुजंगम! इससे तेरी निर्दोषता नहीं सिद्ध हो रही है

Sabi ng mangangaso: “Narinig ko ang mga salita ni Kamatayan at ang sa iyo rin, O ahas. Ngunit, O serpiyente, hindi pa rin napatutunayang wala kang sala dahil doon lamang.”

Verse 63

मृत्युस्त्वं चैव हेतुर्हि बालस्यास्य विनाशने । उभयं कारणं मन्ये न कारणमकारणम्‌,इस बालकके विनाभमें तू और मृत्यु--दोनों ही कारण हो; अतः मैं दोनोंको ही कारण या अपराधी मानता हूँ, किसी एकको अपराधी या निरपराध नहीं मानता

“Ikaw at si Kamatayan ang mga sanhi ng pagkapahamak ng batang ito. Itinuturing kong kapwa kayo may pananagutan; hindi ko tinatanggap na isa lamang ang dapat sisihin at ang isa’y walang sala o walang kinalaman.”

Verse 64

धिड़मृत्युं च दुरात्मानं क्रूरं दु:खकरं सताम्‌ | त्वां चैवाहं वधिष्यामि पापं पापस्य कारणम्‌,श्रेष्ठ पुरुषोंको दुःख देनेवाले इस क्रूर एवं दुरात्मा मृत्युको धिक्‍्कार है और तू तो इस पापका कारण है ही; इसलिये तुझ पापात्माका वध मैं अवश्य करूँगा

“Sumpain ang Kamatayan—malupit, masamang-loob, at tagapagdulot ng dalamhati sa mga mararangal. At ikaw, ikaw ang sanhi ng kasalanang ito; kaya tiyak na papatayin kita, O makasalanan.”

Verse 65

मृत्युरुवाच विवशौ कालवशगावावां निर्दिष्टकारिणौ । नावां दोषेण गन्तव्यौ यदि सम्यक्‌ प्रपश्यसि

Wika ni Kamatayan: “Kami ay kapwa walang magawa, sapagkat kami’y nasa ilalim ng Kāla (Panahon/Tadhana), at kumikilos lamang ayon sa itinakda sa amin. Kung malinaw ang iyong pagtanaw, huwag mo kaming sisihin na para bang ito’y sariling kasalanan namin.”

Verse 66

मृत्युने कहा--व्याध! हम दोनों कालके अधीन होनेके कारण विवश हैं। हम तो केवल उसके आदेशका पालनमात्र करते हैं। यदि तुम अच्छी तरह विचार करोगे तो हमलोगोंपर दोषारोपण नहीं करोगे ।। लुब्धक उवाच युवामुभी कालवशोौ यदि मे मृत्युपन्नगौ । हर्षक्रोधौ यथा स्यातामेतदिच्छामि वेदितुम्‌,व्याधने कहा--मृत्यु और सर्प! यदि तुम दोनों कालके अधीन हो तो मुझ तटस्थ व्यक्तिको परोपकारीके प्रति हर्ष और दूसरोंका अपकार करनेवाले तुम दोनोंपर क्रोध क्‍यों होता है, यह मैं जानना चाहता हूँ

Sinabi ng mangangaso: “O Kamatayan at O Ahas, kung kayo’y kapwa kumikilos sa ilalim ng pag-uutos ng Kāla (Panahon/Tadhana), nais kong maunawaan ito: bakit sumisibol sa akin ang galak sa taong gumagawa ng kabutihan sa kapwa, at bakit sumisibol ang poot sa inyong dalawa na nagdadala ng pinsala? Kung ang lahat ay nakagapos sa kautusan ng Panahon, sa anong batayan nananatili sa isip ang papuri at sisi, ligaya at hinanakit?”

Verse 67

मृत्युरुवाच या काचिदेव चेष्टा स्यात्‌ सर्वा कालप्रचोदिता । पूर्वमेवैतदुक्त हि मया लुब्धक कालत:,मृत्युने कहा--व्याध! जगत्‌में जो कोई भी चेष्टा हो रही है, वह सब कालकी प्रेरणासे ही होती है। यह बात मैंने तुमसे पहले ही बता दी है

Wika ni Kamatayan: “Anumang kilos o galaw na nagaganap sa daigdig—bawat pagsisikap—ay lubos na itinutulak ng Kāla. Nasabi ko na ito sa iyo noon pa, O mangangaso: ang Panahon ang siyang nagtutulak sa lahat.”

Verse 68

तस्मादुभौ कालवशावावां निर्दिष्टकारिणौ । नावां दोषेण गन्तव्यौ त्वया लुब्धक कहिचित्‌,अतः व्याध! हम दोनोंको कालके अधीन और कालके ही आदेशका पालक समझकर तुम्हें कभी हमारे ऊपर दोषारोपण नहीं करना चाहिये

Kaya nga, kaming dalawa ay nasa ilalim ng Kāla at kumikilos lamang ayon sa itinakda ng Panahon. O mangangaso, huwag mo kaming sisihin kailanman—huwag mo kaming hatulan na para bang ito’y sariling kasalanan namin.

Verse 69

भीष्म उवाच अथोपगम्य कालस्तु तस्मिन्‌ धर्मार्थसंशये । अब्रवीत्‌ पन्नगं मृत्युं लुब्धं चार्जुनकं तथा,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! तदनन्तर धार्मिक विषयमें संदेह उपस्थित होनेपर काल भी वहाँ आ पहुँचा; तथा सर्प, मृत्यु एवं अर्जुनक व्याधसे इस प्रकार बोला

Sinabi ni Bhishma: “O Yudhiṣṭhira, nang sumapit ang pag-aalinlangan tungkol sa dharma (ang nararapat) at artha (ang kapakinabangan), dumating doon ang Kāla mismo. Pagkaraan, nagsalita ito sa ahas, sa Kamatayan, sa sakim na mangangaso, at kay Arjunaka rin.”

Verse 70

काल उवाच न हाहं नाप्ययं मृत्युर्नायं लुब्धक पन्नग: । किल्बिषी जन्तुमरणे न वयं हि प्रयोजका:,कालने कहा--व्याथ! न तो मैं, न यह मृत्यु और न यह सर्प ही इस जीवकी मृत्युमें अपराधी हैं। हमलोग किसीकी मृत्युमें प्रेरक या प्रयोजक भी नहीं हैं

Wika ni Kāla: “Hindi ako, ni ang Kamatayang ito, ni ang ahas na ito, O mangangaso, ang dapat sisihin sa pagkamatay ng nilalang na ito. Hindi kami ang mga nang-uudyok o mga kasangkapan na nagdudulot ng kamatayan ng sinuman. Ang tunay na sanhi ay nasa iba—sa sariling karma ng nilalang at sa batas ng dharma na nagpapahinog ng bunga nito.”

Verse 71

अकरोद्‌ यदयं कर्म तन्नोडर्जुनक चोदकम्‌ | विनाशहेतुर्नान्यो5स्य वध्यते5यं स्वकर्मणा,अर्जुनक! इस बालकने जो कर्म किया है वही इसकी मृत्युमें प्रेरक हुआ है, दूसरा कोई इसके विनाशका कारण नहीं है। यह जीव अपने कर्मसे ही मरता है

Wika ni Kāla: “O Arjunaka, anumang gawa ang nagawa ng isang ito—iyon lamang ang nagtulak sa kinalabasan. Wala nang ibang sanhi ng kanyang pagkapuksa. Ang nilalang na ito ay dinadala sa kamatayan ng sarili niyang gawa.”

Verse 72

यदनेन कृतं कर्म तेनायं निधनं गतः । विनाशहेतु: कर्मास्य सर्वे कर्मवशा वयम्‌,इस बालकने जो कर्म किया है, उसीसे यह मृत्युको प्राप्त हुआ है। इसका कर्म ही इसके विनाशका कारण है। हम सब लोग कर्मके ही अधीन हैं

Wika ni Kāla: “Sa mismong gawa na ginawa ng isang ito, siya’y sumapit sa kamatayan. Ang sarili niyang kilos ang sanhi ng kanyang pagkapuksa. Tunay ngang tayong lahat ay nasa ilalim ng paghahari ng karma.”

Verse 73

कर्मदायादवॉल्लोक: कर्मसम्बन्धलक्षण: । कर्माणि चोदयन्तीह यथान्योन्यं तथा वयम्‌,संसारमें कर्म ही मनुष्योंका पुत्र-पौत्रके समान अनुगमन करनेवाला है। कर्म ही दुःख- सुखके सम्बन्धका सूचक है। इस जगतमें कर्म ही जैसे परस्पर एक-दूसरेको प्रेरित करते हैं, वैसे ही हम भी कर्मोंसे ही प्रेरित हुए हैं

Wika ng Panahon: “Sa daigdig na ito, ang karma’y sumusunod sa tao na parang tagapagmana—gaya ng anak o apo na nagpapatuloy ng lahi. Ang karma ang tatak na nagpapakilala ng ugnayan ng tao sa ligaya at dalamhati. Dito, ang mga gawa’y nagtutulakan sa isa’t isa sa sunod-sunod na daloy; gayon din, kami man ay kumikilos lamang dahil sa karma.”

Verse 74

यथा मृत्पिण्डत: कर्ता कुरुते यद्‌ यदिच्छति । एवमात्मकृतं कर्म मानव: प्रतिपद्यते,जैसे कुम्हार मिट्टीके लोंदेसे जो-जो बर्तन चाहता है वही बना लेता है। उसी प्रकार मनुष्य अपने किये हुए कर्मके अनुसार ही सब कुछ पाता है

“Gaya ng magpapalayok na mula sa isang tipak na luwad ay hinuhubog ang anumang sisidlang nais niya, gayon din ang tao’y dumaranas ng mga bungang hinubog ng sarili niyang mga gawa.”

Verse 75

यथा च्छायातपौ नित्यं सुसम्बद्धौ निरन्तरम्‌ । तथा कर्म च कर्ता च सम्बद्धावात्मकर्मभि:,जैसे धूप और छाया दोनों नित्य-निरन्तर एक-दूसरेसे मिले रहते हैं, उसी प्रकार कर्म और कर्ता दोनों अपने कर्मानुसार एक-दूसरेसे सम्बद्ध होते हैं

Gaya ng sikat ng araw at anino na laging magkaugnay at di mapaghihiwalay, gayon din ang gawa at ang gumagawa: walang patid ang pagkakabigkis—ang bawat tao’y nakadugtong sa bunga at sa bigat-moral ng mga kilos na sumisibol mula sa sariling likas at asal.

Verse 76

एवं नाहं न वै मृत्युने सर्पो न तथा भवान्‌ । नचेयं ब्राह्मणी वृद्धा शिशुरेवात्र कारणम्‌,इस प्रकार विचार करनेसे न मैं, न मृत्यु, न सर्प, न तुम (व्याध) और न यह बूढ़ी ब्राह्यणी ही इस बालककी मृत्युमें कारण है। यह शिशु स्वयं ही कर्मके अनुसार अपनी मृत्युमें कारण हुआ है

Wika ni Kāla: “Kaya nga, hindi ako, hindi si Kamatayan, hindi ang ahas, hindi ikaw (mangangaso), ni maging ang matandang brāhmaṇī na ito ang tunay na sanhi ng pagkamatay ng bata. Sa bagay na ito, ang bata mismo—sa lakas ng sarili niyang nagdaang mga gawa—ang naging sanhi ng kanyang kamatayan.”

Verse 77

तस्मिंस्तथा ब्रुवाणे तु ब्राह्मणी गौतमी नृप । स्वकर्मप्रत्ययाँललोकान्‌ मत्वार्जुनकमब्रवीत्‌

O hari, habang nagsasalita siya nang gayon, ang brāhmaṇī na si Gautamī—na nagmuni-muning ang mga nilalang ay dumarating sa kani-kanilang daigdig ayon sa katiyakan ng sarili nilang mga gawa—ay nagsalita kay Arjunaka.

Verse 78

नरेश्वरर कालके इस प्रकार कहनेपर गौतमी ब्राह्मणीको यह निश्चय हो गया कि मनुष्यको अपने कर्मोंके अनुसार ही फल मिलता है। फिर वह अर्जुनकसे बोली ।। गौतम्युवाच नैव कालो न भुजगो न मृत्युरिह कारणम्‌ । स्वकर्मभिरयं बाल: कालेन निधनं गत:,गौतमीने कहा--व्याध! न यह काल, न सर्प और न मृत्यु ही यहाँ कारण हैं। यह बालक अपने कर्मोसे ही प्रेरित हो कालके द्वारा विनाशको प्राप्त हुआ है

Sinabi ni Gautamī: “Dito, hindi si Panahon, hindi ang ahas, at hindi si Kamatayan ang tunay na sanhi. Ang batang ito, na itinulak ng sarili niyang mga gawa, ay sumapit sa pagkapuksa sa pamamagitan ng pagkilos ni Panahon.”

Verse 79

मया च तत्‌ कृतं कर्म येनायं मे मृत: सुतः । यातु कालस्तथा मृत्युर्मुज्चार्जुनक पन्नगम्‌,अर्जुनक! मैंने भी वैसा कर्म किया था जिससे मेरा पुत्र मर गया है। अत: काल और मृत्यु अपने-अपने स्थानको पधारें; और तू इस सर्पको छोड़ दे

Wika ni Kāla: “Ako man ay minsang gumawa ng gayong gawain, at dahil doon namatay ang aking anak na lalaki. Kaya’t hayaang si Kāla at si Mṛtyu ay magbalik sa kani-kanilang nasasakupan; at ikaw, Arjunaka, pakawalan mo ang ahas na ito.”

Verse 80

भीष्म उवाच ततो यथागतं जम्मुर्मुत्यु: कालो5थ पन्नग: । अभूद्‌ विशोकोअर्जुनको विशोका चैव गौतमी

Wika ni Bhīṣma: Pagkaraan nito, ang Kamatayan, ang Panahon, at ang Ahas ay umalis, bumalik sa daang kanilang dinaanan. Nawala ang dalamhati ni Arjunaka, at gayundin kay Gautamī—kapwa napawi ang pagdadalamhati.

Verse 81

भीष्मजी कहते हैं--राजन्‌! तदनन्तर काल, मृत्यु और सर्प जैसे आये थे वैसे ही चले गये; और अर्जुनक तथा गौतमी ब्राह्मणीका भी शोक दूर हो गया ।। एतत्‌ श्र॒ुत्वा शमं गच्छ मा भू: शोकपरो नृप । स्वकर्मप्रत्ययॉल्लोकान्‌ सर्वे गच्छन्ति वै नूप

Sinabi ni Bhīṣma: “O Hari! Pagkaraan nito, ang Panahon, ang Kamatayan, at ang Ahas ay umalis gaya ng kanilang pagdating; at napawi ang dalamhati ni Arjunaka at ng babaeng Brahmana na si Gautamī. Pagkarinig mo nito, magbalik-loob sa kapanatagan—huwag kang lamunin ng pighati, O pinuno. Ang lahat ng nilalang, na nakagapos sa bunga ng sarili nilang gawa, ay tunay na napaparoon sa mga daigdig na itinakda para sa kanila.”

Verse 82

नरेश्वर! इस उपाख्यानको सुनकर तुम शान्ति धारण करो, शोकमें न पड़ो। सब मनुष्य अपने-अपने कर्मोके अनुसार प्राप्त होनेवाले लोकोंमें ही जाते हैं ।। नैव त्वया कृतं कर्म नापि दुर्योधनेन वै । कालेनैतत्‌ कृतं विद्धि निहता येन पार्थिवा:,तुमने या दुर्योधनने कुछ नहीं किया है। कालकी ही यह सारी करतूत समझो, जिससे समस्त भूपाल मारे गये हैं

Sinabi ni Bhīṣma: “O hari, matapos marinig ang sinaunang salaysay na ito, panatilihin mo ang kapayapaan ng loob at huwag mahulog sa dalamhati. Ang lahat ng tao’y umaalis lamang patungo sa mga daigdig na idinudulot ng kani-kanilang gawa. Hindi ito ginawa mo, ni ginawa ni Duryodhana; alamin mong ang Panahon ang siyang gumawa nito—kaya nalipol ang mga hari sa ibabaw ng lupa.”

Verse 83

वैशम्पायन उवाच इत्येतद्‌ वचन श्रुत्व बभूव विगतज्वर: । युधिष्ठिरो महातेजा: पप्रच्छेद॑ च धर्मवित्‌,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! भीष्मकी यह बात सुनकर महातेजस्वी धर्मज्ञ राजा युधिष्ठिरकी चिन्ता दूर हो गयी; तथा उन्होंने पुनः इस प्रकार प्रश्न किया

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang marinig ang mga salitang iyon, si Yudhiṣṭhira na dakila ang ningning—ang nakaaalam ng dharma—ay napawi ang lagnat ng pag-aalala sa kanyang kalooban, at muling nagtanong.