Adhyaya 96
आदि पर्व, अध्याय 96 — काश्यकन्याहरणं, शाल्वसमागमः, अम्बावचनं च (Kāśī princesses taken; encounter with Śālva; Ambā’s declaration)
Upa-parva: Ambopākhyāna / Kāśī-Svayaṃvara Episode (Bhīṣma’s abduction of the Kāśī princesses)
Vaiśaṃpāyana narrates that after Citrāṅgada’s death, Bhīṣma governs the Kuru kingdom on Satyavatī’s direction and resolves to arrange Vicitravīrya’s marriage. Hearing of the Kāśī king’s three daughters holding a svayaṃvara at Vārāṇasī, Bhīṣma travels there with maternal permission. Amid the proclamation of many royal names, he asserts a unilateral selection and announces to assembled rulers his intent to take the princesses by force if opposed, explicitly situating the act within kṣatriya practice and the hierarchy of marriage forms. The gathered kings pursue; a tumulous engagement follows in which Bhīṣma intercepts volleys, counters with controlled precision, and defeats the coalition. Śālva then challenges Bhīṣma; after an intense exchange, Bhīṣma disables Śālva’s tactical capacity (including charioteer and horses) and releases him alive, after which other kings disperse. Bhīṣma returns to Hastināpura with the princesses and gives them to Vicitravīrya, but the eldest, Ambā, states in the learned assembly that she had already chosen Śālva in her mind and was previously accepted by him; she requests dharmic rectification. Bhīṣma deliberates with Veda-versed brāhmaṇas and permits Ambā to depart, while Ambikā and Ambālikā are married to Vicitravīrya by proper rite. Vicitravīrya enjoys marital life for seven years, then succumbs to illness; Bhīṣma performs the funerary rites in accordance with Satyavatī’s counsel, closing the chapter on succession secured yet ethically complicated by Ambā’s unresolved claim.
Chapter Arc: शौनकादि ऋषियों के समक्ष सूत यह स्पष्ट करते हैं कि ‘अफ-एक्राच्छ/ऋचेयु, अन्वग्भानु, अनाधृष्टि’ एक ही व्यक्ति के नाम-भेद हैं—वंश-परम्परा की स्मृति को ठीक-ठीक बाँधने का आग्रह। → श्रोता संक्षेप से संतुष्ट नहीं होता—‘लघ्वर्थसंयुक्त’ कथा प्रिय है, पर तृप्ति नहीं देती; वह प्रजापति दक्ष से मनु तक और आगे पूरु-भरत-पाण्डु वंश की कड़ी को विस्तार से सुनने की याचना करता। → वंश-धारा के बीच पाण्डु-गृह का निर्णायक क्षण उभरता है: पाण्डु कुन्ती से कहता है कि माद्री ‘सपत्न्यनपत्या’ है—उसके लिए संतान उत्पन्न कराई जाए; कुन्ती ‘एवमस्तु’ कहकर माद्री को वह विद्या (देव-आह्वान) प्रदान करती है। → वंश-परम्परा आगे बढ़ती है—पूरु की पत्नी कौसल्या से जनमेजय; ऋक्ष का तक्षक-पुत्री ज्वाला से विवाह और मतिनार का जन्म; युधिष्ठिर का देविका से विवाह और यौधेय का जन्म—वंश का प्रवाह स्थिर रूप से स्थापित होता है। → अध्याय के अंत में महाभारत-श्रवण की महिमा का संकेत (पवित्र, यशस्वी, आयुष्यवर्धक) देकर कथा को आगे के विस्तृत वंश-वर्णन/आख्यान के लिए उकसाया जाता है।
Shlokas
Verse 1
अफ-एक्रा्छ - ऋचेयु, अन्वग्भानु और अनाधृष्टि एक ही व्यक्तिके नाम हैं। पञ्चनवतितमो< ध्याय: दक्ष प्रजापतिसे लेकर पूरुवंश, भरतवंश एवं पाण्डुवंशकी परम्पराका वर्णन जनमेजय उवाच श्रुतस्त्वत्तो मया ब्रह्मन् पूर्वेषां सम्भवो महान् । उदाराश्षापि वंशे5स्मिन् राजानो मे परिश्रुता:,जनमेजय बोले--ब्रह्मन! मैंने आपके मुखसे पूर्ववर्ती राजाओंकी उत्पत्तिका महान् वृत्तान्त सुना। इस पूरुवंशमें उत्पन्न हुए उदार राजाओंके नाम भी मैंने भलीभाँति सुन लिये
జనమేజయుడు పలికెను—ఓ బ్రాహ్మణా! పూర్వ రాజుల ఉద్భవానికి సంబంధించిన మహత్తర వృత్తాంతాన్ని మీ నోట వినితిని. ఈ వంశంలో జన్మించిన ఉదార రాజుల పేర్లను కూడా నేను స్పష్టంగా వినితిని.
Verse 2
किंतु लघ्वर्थसंयुक्त प्रियाख्यानं न मामति । प्रीणात्यतो भवान् भूयो विस्तरेण ब्रवीतु मे
కానీ అర్థసంపన్నమైనదైనా సంక్షిప్తంగా చెప్పబడిన ఈ ప్రియాఖ్యానం నాకు పూర్తిగా తృప్తి కలిగించదు. అందువల్ల దయచేసి మీరు మళ్లీ విస్తారంగా నాకు వివరించండి.
Verse 3
एतामेव कथां दिव्यामाप्रजापतितो मनो: । तेषामाजनन पुण्यं कस्य न प्रीतिमावहेत्
ప్రజాపతి నుండి మనువు వరకు ఈ దివ్యకథే—ఆ రాజుల పుణ్య జననవృత్తాంతం—ఎవరి హృదయాన్ని ఆనందింపజేయదు?
Verse 4
सद्धर्मगुणमाहात्म्यैरभिवर्धितमुत्तमम् । विष्ट भ्य लोकांस्त्रीनेषां यश: स्फीतमवस्थितम्
జనమేజయుడు అన్నాడు—సద్ధర్మమూ ఉత్తమ గుణముల మహిమచేత ఈ రాజుల శ్రేష్ఠ కీర్తి అత్యంతంగా వృద్ధి చెందింది; అది స్థిరమై విస్తరించి త్రిలోకములందు వ్యాపించి నిలిచింది.
Verse 5
गुणप्रभाववीर्यौज:सत्त्वोत्साहवतामहम् । न तृप्यामि कथां शृण्वन्नमृतास्वादसम्मिताम्
జనమేజయుడు అన్నాడు—ఈ నరేశ్వరులు ఉత్తమ గుణములు, ప్రభావము, వీర్య-పరాక్రమము, ఓజస్సు, సత్త్వము (ధైర్యము) మరియు ఉత్సాహముతో సమృద్ధులు. వారి కథ అమృతాస్వాదమువలె మధురము; వింటూ వింటూ నాకు తృప్తి కలగదు.
Verse 6
वैशम्पायन उवाच शृणु राजन् पुरा सम्यड्मया द्वैपायनाच्छुतम् । प्रोच्यमानमिदं कृत्स्नं स्ववंशजननं शुभम्
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—ఓ రాజా, వినుము. పూర్వకాలంలో నేను ద్వైపాయనుడు (వ్యాసుడు) స్వయంగా చెప్పినదాన్ని సమ్యకంగా సంపూర్ణంగా విన్నాను. ఇప్పుడు నీ స్వవంశ జననమునకు సంబంధించిన ఈ శుభవృత్తాంతమంతటిని నేను వివరిస్తాను.
Verse 7
दक्षाददितिरदितेविंवस्वान् विवस्वतो मनुर्मनो-रिला इलाया: पुरूरवा: पुरूरवस आयुरायुषो नहुषो नहुषाद ययाति:; ययाते्द्धे भारयें बभूवतु:
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—దక్షుని నుండి అదితి, అదితి నుండి వివస్వాన్ (సూర్యుడు), వివస్వానుని నుండి మనువు, మనువుని నుండి ఇళా, ఇళా నుండి పురూరవుడు, పురూరవుని నుండి ఆయువు, ఆయువు నుండి నహుషుడు, నహుషుని నుండి యయాతి జన్మించారు. యయాతి భార్య ఇడ్ఢా గర్భమున పుత్రులు పుట్టిరి—ఇట్లు క్రమానుగతంగా రాజవంశ పరంపర చెప్పబడుచున్నది.
Verse 8
उशनसो दुहिता देवयानी; वृषपर्वणश्न दुहिता शर्मिष्ठा नाम
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—ఉశనసుడు (శుక్రాచార్యుడు) కుమార్తె దేవయానీ; వృషపర్వుని కుమార్తె శర్మిష్ఠా అని పేరుగలది. దక్షుని నుండి అదితి, అదితి నుండి వివస్వాన్ (సూర్యుడు), వివస్వానుని నుండి మనువు, మనువుని నుండి ఇళా, ఇళా నుండి పురూరవుడు, పురూరవుని నుండి ఆయువు, ఆయువు నుండి నహుషుడు, నహుషుని నుండి యయాతి జన్మించారు. యయాతికి రెండు భార్యలు—శుక్రాచార్యుని కుమార్తె దేవయానీ, వృషపర్వుని కుమార్తె శర్మిష్ఠా.
Verse 9
अत्रानुवंशशलोको भवति-- यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत । ट्रह्ूं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
ఇక్కడ వంశావళిని తెలిపే శ్లోకం చెప్పబడుతుంది—దేవయానీ యదు, తుర్వసు అనే ఇద్దరు కుమారులను కనింది; వృషపర్వుని కుమార్తె శర్మిష్ఠా ద్రుహ్యు, అనూ, పూరు అనే ముగ్గురు కుమారులను ప్రసవించింది.
Verse 10
तत्र :; पूरो: पौरवा:,इनमें यदुसे यादव और पूरुसे पौरव हुए
అక్కడ యదుని నుండి యాదవులు, పూరుని నుండి పౌరవులు ఉద్భవించారు.
Verse 11
पूरोस्तु भार्या कौसलया नाम । तस्यामस्य जज्ञे जनमेजयो नाम; यस्त्रीनश्वमेधानाजहार
పూరుని భార్య పేరు కౌసల్య. ఆమె గర్భంలో జనమేజయుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు. అతడు మూడు అశ్వమేధ యజ్ఞాలు నిర్వహించాడు; అలాగే విశ్వజిత్ యజ్ఞం చేసి వనంలో ప్రవేశించాడు.
Verse 12
जनमेजय: खल्ल्वनन्तां नामोपयेमे माधवीम् । तस्यामस्य जज्ञे प्राचिन्चान; यः प्राचीं दिशं जिगाय यावत् सूर्योदयात्
జనమేజయుడు మాధవీ వంశానికి చెందిన అనంతా అనే కన్యను వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె గర్భంలో ప్రాచిన్వాన్ అనే కుమారుడు జన్మించాడు. అతడు సూర్యోదయం మొదలుకొని ఒకే రోజులో సమస్త తూర్పు దిశను జయించాడు; అందువల్ల అతనికి ‘ప్రాచిన్వాన్’ అనే పేరు వచ్చింది.
Verse 13
प्राचिन्वान् खल्वश्मकीमुपयेमे यादवीम् । तस्थामस्य जज्ञे संयाति:,प्राचिन्वानने यदुकुलकी कन्या अश्मकीको अपनी पत्नी बनाया। उसके गर्भसे उन्हें संयाति नामक पुत्र प्राप्त हुआ
ప్రాచిన్వాన్ యాదవ వంశానికి చెందిన అశ్మకీ అనే కన్యను వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె గర్భంలో సంయాతి అనే కుమారుడు జన్మించాడు.
Verse 14
संयाति: खलु दृषद्धतो दुहितरं वराड़ीं नामोपयेमे । तस्यामस्य जज्ञे अहंयाति: ।। १४ ।। संयातिने दृषद्वान्की पुत्री वरांगीसे विवाह किया। उसके गर्भसे उन्हें अहंयाति नामक पुत्र हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను—సంయాతి దృషద్ధతుని కుమార్తె వరాడీని వివాహమాడెను. ఆమె గర్భమున అతనికి అహంయాతి అనే కుమారుడు జన్మించెను.
Verse 15
अहंयाति: खलु कृतवीर्यदुहितरमुपयेमे भानुमतीं नाम । तस्यामस्य जज्ञे सार्वभौम:,अहंयातिने कृतवीर्यकुमारी भानुमतीको अपनी पत्नी बनाया। उसके गर्भसे अहंयातिके सार्वभौम नामक पुत्र उत्पन्न हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను—అహంయాతి కృతవీర్యుని కుమార్తె భానుమతిని వివాహమాడెను. ఆమె గర్భమున అహంయాతికి సార్వభౌముడు అనే కుమారుడు జన్మించెను.
Verse 16
सार्वभौम: खलु जित्वा जहार कैकेयीं सुनन्दां नाम | तामुपयेमे । तस्यामस्य जज्ञे जयत्सेनो नाम
వైశంపాయనుడు పలికెను—సార్వభౌముడు యుద్ధమున జయించి కేకయ దేశపు రాజకుమారి సునందను అపహరించి, ఆమెనే భార్యగా స్వీకరించెను. ఆమె గర్భమున అతనికి జయత్సేనుడు అనే కుమారుడు జన్మించెను.
Verse 17
जयत्सेनो खलु वैदर्भीमुपयेमे सुश्रवां नाम । तस्यामस्य जज्ञे अवाचीन:,जयत्सेनने विदर्भराजकुमारी सुश्रवासे विवाह किया। उसके गर्भसे उनके अवाचीन नामक पुत्र हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను—జయత్సేనుడు విదర్భ దేశపు రాజకుమారి సుశ్రవను వివాహమాడెను. ఆమె గర్భమున అతనికి అవాచీనుడు అనే కుమారుడు జన్మించెను.
Verse 18
अवाचीनोऊ<पि वैदर्भीमपरामेवोपयेमे मर्यादां नाम | तस्यामस्य जज्ञे अरिह: ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—అవాచీనుడుకూడా విదర్భ దేశపు మరో రాజకుమారి మర్యాదను వివాహమాడెను; ఆమె తరువాత చెప్పబడబోయే దేవాతిథి భార్యకు భిన్నురాలు. ఆమె గర్భమున అతనికి అరిహుడు అనే కుమారుడు జన్మించెను.
Verse 19
अरिह: खल्वाज्जीमुपयेमे । तस्यामस्य जज्ञे महाभौम:,अरिहने अंगदेशकी राजकुमारीसे विवाह किया और उसके गर्भसे उन्हें महाभौम नामक पुत्र प्राप्त हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను—అరిహ జీమను విధివిధానంగా వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె గర్భమున అతనికి మహాభౌముడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు.
Verse 20
महाभौम: खलु प्रासेनजितीमुपयेमे सुयज्ञा नाम | तस्यामस्य जज्ञे अयुतनायी; यः पुरुषमेधानामयुतमानयत्
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహాభౌముడు ప్రాసేనజితి, సుయజ్ఞా అనే పేరుగల ఆమెను వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె గర్భమున అయుతనాయీ అనే కుమారుడు జన్మించాడు; అతడు పది వేల పురుషమేధ యజ్ఞాలను నిర్వహించినందున అయుతనాయీ అని ప్రసిద్ధి పొందాడు.
Verse 21
अयुतनायी खलु पृथुश्रवसो दुहितरमुपयेमे कामां नाम । तस्यामस्य जज्ञे अक्रोधन:,अयुतनायीने पृथुश्रवाकी पुत्री कामासे विवाह किया, जिसके गर्भसे अक्रोधनका जन्म हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను—అయుతనాయీ పృథుశ్రవసుని కుమార్తె కామాను వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె గర్భమున అక్రోధనుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు.
Verse 22
स खलु कालिड्रीं करम्भां नामोपयेमे | तस्यामस्य जज्ञे देवातिथि:,अक्रोधनने कलिंगदेशकी राजकुमारी करम्भासे विवाह किया। जिसके गर्भसे उनके देवातिथि नामक पुत्रका जन्म हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను—అతడు (అక్రోధనుడు) కాలిడ్రీ వంశానికి చెందిన కరంభా అనే స్త్రీని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె గర్భమున దేవాతిథి అనే కుమారుడు జన్మించాడు.
Verse 23
देवातिथि: खलु वैदेहीमुपयेमे मर्यादां नाम | तस्यामस्य जज्ञे अरिहो नाम ।॥। २३ || देवातिथिने विदेहराजकुमारी मर्यादासे विवाह किया, जिसके गर्भसे अरिह नामक पुत्र उत्पन्न हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను—దేవాతిథి విదేహ రాజకుమారి మర్యాదా అనే ఆమెను వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె గర్భమున అరిహ అనే కుమారుడు జన్మించాడు.
Verse 24
अरिह: खल्वाड्रेयीमुपयेमे सुदेवां नाम । तस्यां पुत्रमजीजनदृक्षम्,अरिहने अंगराजकुमारी सुदेवाके साथ विवाह किया और उसके गर्भसे ऋक्ष नामक पुत्रको जन्म दिया
వైశంపాయనుడు పలికెను— అరిహుడు ఆంగరాజకుమార్తె సుదేవా అనే ఆడ్రేయిని వివాహమాడెను. ఆమె గర్భమున ఋక్ష అనే కుమారుడు జన్మించెను; ఈ విధముగా రాజవంశ పరంపర క్రమముగా కొనసాగెను.
Verse 25
ऋक्ष: खलु तक्षकदुहितरमुपयेमे ज्वालां नाम । तस्यां पुत्र॑ मतिनारं नामोत्पादयामास,ऋक्षने तक्षककी पुत्री ज्वालाके साथ विवाह किया और उसके गर्भसे मतिनार नामक पुत्रको उत्पन्न किया
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఋక్షుడు తక్షకుని కుమార్తె జ్వాల అనే ఆమెను వివాహమాడెను. ఆమె గర్భమున అతడు మతినార అనే కుమారుని కనెను.
Verse 26
मतिनार: खलु सरस्वत्यां गुणसमन्वितं द्वादशवार्षिकं सत्रमाहरत् | समाप्ते च सत्रे सरस्वत्य-भिगम्य तं भर्तारें वरयामास । तस्यां पुत्रमजीजनत् तंसुं नाम
వైశంపాయనుడు పలికెను— మతినారుడు సరస్వతీ తీరమున ఉత్తమ గుణసంపన్నమైన ద్వాదశవర్ష సత్రయాగాన్ని నిర్వహించెను. యాగం ముగిసిన తరువాత దేవి సరస్వతీ అతని సమీపమునకు వచ్చి అతనినే భర్తగా వరిచెను. ఆమె గర్భమున అతనికి తంసు అనే కుమారుడు జన్మించెను.
Verse 27
अत्रानुवंशशलोको भवति-- तंसुं सरस्वती पुत्र मतिनारादजीजनत् | ईलिनं जनयामास कालिंग्यां तंसुरात्मजम्
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఇక్కడ వంశానుక్రమాన్ని సూచించే శ్లోకం ఇలా ఉంది— సరస్వతీ మతినారుని ద్వారా తంసు అనే కుమారుని కనెను; తంసుడు కలింగరాజకుమార్తె గర్భమున ఇలిన అనే తన కుమారుని కనెను.
Verse 28
ईलिनस्तु रथन्तर्या दुष्यन्ताद्यान् पञज्च पुत्रानजीजनत्,ईलिनने रथन्तरीके गर्भसे दुष्यन्त आदि पाँच पुत्र उत्पन्न किये
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఇలినుని ద్వారా రథంతరీ గర్భమున దుష్యంతుడు మొదలైన ఐదుగురు కుమారులు జన్మించిరి.
Verse 29
दुष्यन्त: खलु विश्वामित्रदुहितरं शकुन्तलां नामोपयेमे | तस्यामस्य जज्ञे भरत: ।। २९ || दुष्यन्तने विश्वामित्रकी पुत्री शकुन्तलाके साथ विवाह किया; जिसके गर्भसे उनके पुत्र भरतका जन्म हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను— రాజు దుష్యంతుడు నిజముగా విశ్వామిత్రుని కుమార్తె శకుంతలతో వివాహము చేసెను. ఆమె గర్భమున అతనికి భరతుడు జన్మించెను.
Verse 30
अत्रानुवंशशलोकौ भवत:-- भस्त्रा माता पितु: पुत्रो येन जात: स एव सः । भरस्व पुत्र दुष्पन्त मावमंस्था: शकुन्तलाम्
ఇక్కడ వంశానుక్రమాన్ని సూచించే రెండు శ్లోకములు— “మాత భస్త్ర (ధమని) వంటిది; నిజముగా కుమారుడు తండ్రికే చెందును. ఎవరి వల్ల జన్మించునో, వాడే ఆ శిశురూపమున ప్రత్యక్షమగును. కనుక, దుష్యంతా! నీ కుమారుని పోషించుము; శకుంతలను అవమానించకుము.”
Verse 31
रेतोधा: पुत्र उन्नयति नरदेव यमक्षयात् | त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला
వైశంపాయనుడు పలికెను— నరదేవా! బీజమిచ్చిన తండ్రియే కుమారరూపమున మళ్లీ ఉద్ధరింపబడినవాడివలె నిలుచును. కుమారుడు యమలోకక్షయమునుండి తండ్రిని రక్షించును. ఈ గర్భానికి ధాత నీవే; శకుంతల సత్యమే పలుకుచున్నది.
Verse 32
ततो5स्य भरतत्वम् । भरत: खलु काशेयीमुपयेमे सार्वसेनीं सुनन्दां नाम । तस्यामस्य जज्ञे भुमन्यु:
అప్పుడు అతడు ‘భరతుడు’ అని ప్రసిద్ధి పొందెను. భరతుడు కాశీదేశపు రాజకుమార్తె, రాజు సర్వసేనుని కుమార్తె సునందను వివాహము చేసెను. ఆమె గర్భమున భరతునికి భూమన్యు అనే కుమారుడు జన్మించెను.
Verse 33
भुमन्यु: खलु दाशाहीमुपयेमे विजयां नाम । तस्यामस्य जज्ञे सुहोत्र:,भुमन्युने दशार्हकन्या विजयासे विवाह किया; जिसके गर्भसे सुहोत्रका जन्म हुआ
భూమన్యుడు దాశార్హకన్య విజయను వివాహము చేసెను; ఆమె గర్భమున సుహోత్రుడు జన్మించెను.
Verse 34
सुहोत्र: खल्विक्ष्वाकुकन्यामुपयेमे सुवर्णा नाम | तस्यामस्य जज्ञे हस्ती; य इदं हास्तिनपुरं स्थापयामास । एतदस्य हास्तिनपुरत्वम्
వైశంపాయనుడు పలికెను— సుహోత్రుడు ఇక్ష్వాకువంశపు రాజకన్య సువర్ణను వివాహమాడెను. ఆమె గర్భమున అతనికి హస్తీ అనే కుమారుడు జన్మించెను; అతడే ఈ హాస్తినపుర నగరమును స్థాపించెను. హస్తీ స్థాపించినందుననే ఈ నగరము ‘హాస్తినపురము’ అని ప్రసిద్ధి పొందెను.
Verse 35
हस्ती खलु त्रैगर्तीमुपयेमे यशोधरां नाम | तस्यामस्य जज्ञे विकुण्ठनो नाम ।। ३५ || हस्तीने त्रिगर्तराजकी पुत्री यशोधराके साथ विवाह किया और उसके गर्भसे विकुण्ठन नामक पुत्र उत्पन्न हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను— హస్తీ త్రిగర్తదేశానికి చెందిన యశోధరా అనే స్త్రీని వివాహమాడెను. ఆమె గర్భమున అతనికి వికుణ్ఠనుడు అనే కుమారుడు జన్మించెను॥౩౫॥
Verse 36
विकुण्ठन: खलु दाशाहीमुपयेमे सुदेवां नाम | तस्यामस्य जज्ञे अजमीढो नाम ।। ३६ || विकुण्ठनने दशाहकुलकी कन्या सुदेवासे विवाह किया और उसके गर्भसे उन्हें अजमीढ नामक पुत्र प्राप्त हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను— వికుణ్ఠనుడు దాశాహకులానికి చెందిన సుదేవా అనే కన్యను వివాహమాడెను. ఆమె గర్భమున అతనికి అజమీఢుడు అనే కుమారుడు జన్మించెను॥౩౬॥
Verse 37
अजमीढस्य चतुर्विशं पुत्रशतं बभूव कैकेय्यां गान्धार्या विशालायामक्षायां चेति । पृथक् पृथक् वंशधरा नृपतय: । तत्र वंशकर: संवरण:
వైశంపాయనుడు పలికెను— అజమీఢునికి కైకేయీ, గాంధారీ, విశాలా, అక్షా— ఈ నలుగురి గర్భములనుండి నూట ఇరవై నాలుగు మంది కుమారులు కలిగిరి. వారు ప్రతివాడూ వేర్వేరు వంశములకు ధారకులైన రాజులయ్యిరి. వారిలో సంవరణుడు వంశప్రవర్తకుడిగా విశేషంగా పేర్కొనబడెను.
Verse 38
संवरण: खलु वैवस्वतीं तपतीं नामोपयेमे । तस्यामस्य जज्ञे कुरु:,संवरणने सूर्यकन्या तपतीसे विवाह किया; जिसके गर्भसे कुरुका जन्म हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను— సంవరణుడు వివస్వాన్ (సూర్యుడు) కుమార్తె తపతీని వివాహమాడెను. ఆమె గర్భమున అతనికి కురు జన్మించెను.
Verse 39
कुरु: खलु दाशाहीमुपयेमे शुभाड़ीं नाम । तस्यामस्य जज्ञे विदूर:,कुरुने दशारहकुलकी कन्या शुभांगीसे विवाह किया। उसके गर्भसे विदूर नामक पुत्र हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను—కురు దాశార్హ వంశానికి చెందిన శుభాంగీ అనే కన్యను విధిపూర్వకంగా వివాహం చేసెను. ఆమె గర్భమున అతనికి విదూరుడు అనే కుమారుడు జన్మించెను.
Verse 40
विदूरस्तु माधवीमुपयेमे सम्प्रियां नाम । तस्या-मस्य जज्ञे अनश्वा नाम,विदूरने मधुवंशकी कन्या सम्प्रियासे विवाह किया; जिसके गर्भसे अनश्वा नामक पुत्र प्राप्त हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను—విదూరుడు మాధవ వంశానికి చెందిన సంప్రియా అనే ప్రియురాలిని విధిపూర్వకంగా వివాహం చేసెను. ఆమె గర్భమున అతనికి అనశ్వా అనే కుమారుడు జన్మించెను.
Verse 41
अनश्वा खलु मागधीमुपयेमे अमृतां नाम | तस्यामस्य जज्ञे परिक्षित्,अनश्वाने मगधराजकुमारी अमृताको अपनी पत्नी बनाया। उसके गर्भसे परिक्षित् नामक पुत्र उत्पन्न हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను—అనశ్వా మగధ దేశానికి చెందిన అమృతా అనే స్త్రీని విధిపూర్వకంగా వివాహం చేసెను. ఆమె గర్భమున అతనికి పరీక్షిత్ అనే కుమారుడు జన్మించెను.
Verse 42
परिक्षित् खलु बाहुदामुपयेमे सुयशां नाम | तस्यामस्य जज्ञे भीमसेन:,परिक्षितने बाहुदराजकी पुत्री सुयशाके साथ विवाह किया; जिसके गर्भसे भीमसेन नामक पुत्र हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను—పరీక్షిత్ బాహుద వంశానికి చెందిన సుయశా అనే స్త్రీని విధిపూర్వకంగా వివాహం చేసెను. ఆమె గర్భమున అతనికి భీమసేనుడు అనే కుమారుడు జన్మించెను.
Verse 43
भीमसेन: खलु कैकेयीमुपयेमे कुमारी नाम | तस्यामस्य जज्ञे प्रतिश्रवा नाम ।। ४३ ।। भीमसेनने केकयदेशकी राजकुमारी कुमारीको अपनी पत्नी बनाया; जिसके गर्भसे प्रतिश्रवाका जन्म हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను—భీమసేనుడు కేకయ దేశపు రాజకుమారి కుమారీని విధిపూర్వకంగా వివాహం చేసెను. ఆమె గర్భమున అతనికి ప్రతిశ్రవా అనే కుమారుడు జన్మించెను.
Verse 44
प्रतिश्रवस: प्रतीप: खलु । शैब्यामुपयेमे सुनन्दां नाम । तस्यां पुत्रानुत्पादयामास देवापिं शान्तनुं बाह्लीकं चेति
వైశంపాయనుడు పలికెను—ప్రతిశ్రవసుని నుండి నిజముగా ప్రతీపుడు జన్మించాడు. అతడు శిబి దేశపు రాజకన్య సునందను వివాహమాడెను. ఆమె గర్భమున దేవాపి, శాంతను, బాహ్లీకుడు అనే ముగ్గురు కుమారులు పుట్టిరి; ఈ విధముగా ధర్మబద్ధమైన క్రమమున రాజవంశము కొనసాగెను.
Verse 45
देवापि: खलु बाल एवारण्यं विवेश । शान्तनुस्तु महीपालो बभूव,देवापि बाल्यावस्थामें ही वनको चले गये, अत: शान्तनु राजा हुए
వైశంపాయనుడు పలికెను—దేవాపి బాలుడిగానే అరణ్యమున ప్రవేశించెను. అందుచేత శాంతనుడే భూమిపాలక రాజయ్యెను.
Verse 46
अत्रानुवंशशलोको भवति-- य॑ यं कराभ्यां स्पृशति जीर्ण स सुखमश्ुते ॥ पुनर्युवा च भवति तस्मात् त॑ शान्तनुं विदु:ः ॥। इति तदस्य शान्तनुत्वम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఇక్కడ ఒక అనువంశ శ్లోకము ప్రసిద్ధమై యున్నది— “ఎవరి జీర్ణదేహమును అతడు రెండు చేతులతో స్పృశించునో, వారు సుఖశాంతులను పొందుదురు; మరల యౌవనమును పొందుదురు.” అందుచేతనే జనులు అతనిని ‘శాంతను’ అని తెలిసికొనిరి; ఇదే అతని నామార్థము.
Verse 47
शान्तनु: खलु गड्ां भागीरथीमुपयेमे । तस्यामस्यथ जज्ञे देववब्रतो नाम: यमाहुर्भीष्ममिति
వైశంపాయనుడు పలికెను—శాంతనుడు నిజముగా భాగీరథీ గంగను వివాహమాడెను. ఆమె గర్భమున దేవవ్రతుడు అనే కుమారుడు జన్మించెను; జనులు అతనిని ‘భీష్మ’ అని పిలిచిరి.
Verse 48
भीष्फ:ः खलु॒ पितु:ः प्रियचिकीर्षया सत्यवतीं मातरमुदवाहयत्; यामाहुर्गन्धकालीति,भीष्मने अपने पिताका प्रिय करनेकी इच्छासे उनके साथ माता सत्यवतीका विवाह कराया; जिसे गन्धकाली भी कहते हैं
వైశంపాయనుడు పలికెను—భీష్ముడు తండ్రికి ప్రియమగుటకై సత్యవతిని (తండ్రితో) వివాహమాడించెను; ఆమెను ‘గంధకాళీ’ అని కూడా అంటారు.
Verse 49
तस्यां पूर्व कानीनो गर्भ: पराशराद् द्वैधायनो5$भवत् । तस्यामेव शान्तनोरन्यौ द्वौ पुत्रौो बभूवतु:
వైశంపాయనుడు పలికెను—మునుపు సత్యవతి కన్యావస్థలో ఉండగానే మహర్షి పరాశరుని ద్వారా ఆమె గర్భంలో ద్వైధాయనుడు (వ్యాసుడు) జన్మించాడు. తరువాత అదే సత్యవతికి రాజు శాంతనుని ద్వారా మరి ఇద్దరు కుమారులు పుట్టారు.
Verse 50
विचित्रवीर्यक्षित्राडदक्ष॒ । तयोरप्राप्तपयौवन एव चित्राड़दो गन्धर्वेण हत:; विचित्रवीर्यस्तु राजा5डसीत्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరి పేర్లు విచిత్రవీర్యుడు మరియు చిత్రాంగదుడు. వారిలో చిత్రాంగదుడు యౌవనాన్ని చేరకముందే ఒక గంధర్వుని చేత హతుడయ్యాడు; అయితే విచిత్రవీర్యుడు రాజయ్యాడు.
Verse 51
विचित्रवीर्य: खलु कौसल्यात्मजे अम्बिकाम्बालिके काशिराजदुहितरावुपयेमे ।। ५१ || विचित्रवीर्यने अम्बिका और अम्बालिकासे विवाह किया। वे दोनों काशिराजकी पुत्रियाँ थीं और उनकी माताका नाम कौसल्या था
వైశంపాయనుడు పలికెను—విచిత్రవీర్యుడు కౌసల్యాదేవి కుమార్తెలైన, కాశీరాజుని ఇద్దరు కుమార్తెలు అంబికా మరియు అంబాలికలను వివాహం చేసుకున్నాడు.
Verse 52
विचित्रवीर्यस्त्वनपत्य एव विदेहत्वं प्राप्त: | ततः: सत्यवत्यचिन्तयन्मा दौष्यन्तो वंश उच्छेदं व्रजेदिति
వైశంపాయనుడు పలికెను—విచిత్రవీర్యుడు సంతానం లేకుండానే దేహాన్ని విడిచాడు. అప్పుడు సత్యవతి ఆలోచించింది—“దుష్యంతుని వంశం నశించకూడదు.”
Verse 53
सा द्वैपायनमृषिं मनसा चिन्तयामास । स तस्या: पुरत: स्थित:, कि करवाणीति [,उसने मन-ही-मन द्वैपायन महर्षि व्यासका चिन्तन किया। फिर तो व्यासजी उसके आगे प्रकट हो गये और बोले--'क्या आज्ञा है?”
ఆమె మనసులో ద్వైపాయన మహర్షి వ్యాసుని స్మరించింది. వెంటనే ఆయన ఆమె ఎదుట ప్రత్యక్షమై నిలిచి—“నేను ఏమి చేయాలి?” అని అడిగాడు.
Verse 54
सा तमुवाच--भ्राता तवानपत्य एव स्वर्यातों विचित्रवीर्य: । साध्वपत्यं तस्योत्पादयेति
సత్యవతి అతనితో ఇలా చెప్పింది—“బిడ్డా! నీ అన్న విచిత్రవీర్యుడు సంతానం లేకుండానే స్వర్గానికి వెళ్లిపోయాడు. కాబట్టి అతని వంశరక్షణకై, వంశపరంపర నిలిచేందుకు అతనికోసం ఉత్తమ సంతానాన్ని కనుగొనిపించు (ఉత్పత్తి చేయు).”
Verse 55
स तथेत्युक्त्वा त्रीन् पुत्रानुत्पादयामास; धृतराष्ट्रं पाण्डुं विदुरं चेति,उन्होंने “तथास्तु”/ कहकर धुृतराष्ट्र, पाण्डु और विदुर--इन तीन पुत्रोंको उत्पन्न किया
అతడు “తథాస్తు” అని పలికి ధృతరాష్ట్రుడు, పాండుడు, విదురుడు—ఈ ముగ్గురు కుమారులను ఉత్పత్తి చేశాడు.
Verse 56
तत्र धृतराष्ट्रस्य राज्ञ: पुत्रशतं बभूव गान्धार्या वरदानाद् द्वैधायनस्थ,उनमेंसे राजा धृतराष्ट्रके गान्धारीके गर्भसे व्यासजीके दिये हुए वरदानके प्रभावसे सौ पुत्र हुए
అక్కడ రాజు ధృతరాష్ట్రునికి గాంధారీ గర్భమున, ద్వైధాయనుడు (వ్యాసుడు) ప్రసాదించిన వరదాన ప్రభావంతో వంద మంది కుమారులు కలిగారు.
Verse 57
तेषां धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां चत्वार: प्रधाना बभूवु:; दुर्योधनो दुःशासनो विकर्णश्षित्रसेनक्षेति,धृतराष्ट्रके उन सौ पुत्रोंमें चार प्रधान थे-दुर्योधन, दुःशासन, विकर्ण और चित्रसेन
ధృతరాష్ట్రుని కుమారులలో నలుగురు ప్రధానులుగా నిలిచారు—దుర్యోధనుడు, దుఃశాసనుడు, వికర్ణుడు, చిత్రసేనుడు.
Verse 58
पाण्डोस्तु द्वे भार्ये बभूवतु: कुन्ती पृथा नाम माद्री च इत्युभे स्त्रीरत्ने,पाण्डुकी दो पत्नियाँ थीं; कुन्तिभोजकी कन्या पृथा और माद्री। ये दोनों ही स्त्रियोंमें रत्नस्वरूपा थीं
పాండునికి ఇద్దరు భార్యలు—కుంతీ (పృథా అని కూడా పిలువబడేది) మరియు మాద్రీ; ఆ ఇద్దరూ స్త్రీరత్నాలుగా ప్రసిద్ధులు.
Verse 59
अथ पाणए्डुमुगययां चरन् मैथुनगतमृषिमपश्यन्मृग्यां वर्तमानम्ू । तथैवाद्भुतमनासादितकामरसमतृप्तं च बाणेनाजघान
వైశంపాయనుడు చెప్పెను— ఒకనాడు రాజు పాండువు వేటకు వెళ్లి అడవిలో సంచరిస్తుండగా, జింకరూపం ధరించిన ఒక ఋషి తన జింకరూపిణి భార్యతో సంభోగంలో నిమగ్నుడై ఉన్నాడు. ఆ దృశ్యాన్ని చూసి ఆశ్చర్యం, అవివేకం కలగలిసి రాజు వెంటనే బాణం వదిలి అతనిని చంపెను—కామరసాన్ని పూర్తిగా ఆస్వాదించకముందే, తృప్తి పొందకుండానే అతడు మరణించెను.
Verse 60
स बाणविद्ध उवाच पाण्डम--चरता धर्ममिमं॑ येन त्वयाभिकज्ञेन कामरसस्याहमनवाप्तकामरसो निहतस्तस्मात् त्वमप्येतामवस्थामासाद्यानवाप्तकामरस: पज्चत्वमाप्स्यसि क्षिप्रमेवेति । स विवर्णरूपस्तथा पाण्डु:ः शापं परिहरमाणो नोपासर्पत भार्ये | वाक््यं चोवाच --
బాణవిద్దుడైన ఆ ముని పాండువుతో అన్నాడు— “రాజా! నీవు గృహస్థధర్మాన్ని ఆచరించేవాడవు, కామరసాన్ని తెలిసినవాడవు; అయినా తృప్తి పొందకముందే నన్ను చంపితివి. అందుచేత నీవు కూడా ఇదే స్థితికి చేరి, కామరసాన్ని ఆస్వాదించకముందే త్వరగా మరణిస్తావు.” ఇది విని పాండువు వర్ణహీనుడై విషణ్ణుడయ్యాడు; శాపపరిహారార్థం భార్యల సమీపానికి వెళ్లడం మానివేశాడు. తరువాత అతడు ఇలా పలికెను—
Verse 61
स्वचापल्यादिदं प्राप्तवानहं शृूणोमि च नानपत्यस्य लोका: सन््तीति । सा त्वं मदर्थ पुत्रानुत्पादयेति कुन्तीमुवाच । सा तथोक्ता पुत्रानुत्पादयामास । धर्माद् युधिष्ठिरं मारुताद् भीमसेन॑ शक्रादर्जुनमिति
వైశంపాయనుడు చెప్పెను— “నా అవివేకం వల్లనే ఈ శాపం నాకు వచ్చింది; సంతానం లేనివారికి పుణ్యలోకాలు లభించవని నేను వింటున్నాను. కనుక నా కోసం నీవు కుమారులను ప్రసవించు” అని పాండువు కుంతీతో అన్నాడు. అలా చెప్పబడిన కుంతీ మూడు కుమారులను కనెను—ధర్మదేవుని నుండి యుధిష్ఠిరుడు, మారుతుని (వాయుదేవుని) నుండి భీమసేనుడు, శక్రుని (ఇంద్రుని) నుండి అర్జునుడు.
Verse 62
तां संहृष्ट: पाण्डुरुवाच-- इयं ते सपत्न्यनपत्या; साध्वस्या अपत्यमुत्पाद्यतामिति । एवमस्त्विति कुन्ती तां विद्यां माद्रया: प्रायच्छत्
వైశంపాయనుడు చెప్పెను— అప్పుడు పాండువు ఆనందంతో కుంతీతో అన్నాడు— “నీ సహపత్నీ మాద్రీ ఇంకా సంతానం లేనిదే ఉంది; కనుక ఆమెకూ సంతానం కలిగేలా ఏర్పాటుచేయి.” కుంతీ “అలాగే” అని చెప్పి, దేవతలను ఆహ్వానించే ఆ విద్యను మాద్రీకి అందజేసింది.
Verse 63
माद्रयामश्चिभ्यां नकुलसहदेवावुत्पादितौ,माद्रीके गर्भसे अश्विनीकुमारोंने नकुल और सहदेवको उत्पन्न किया
వైశంపాయనుడు చెప్పెను— మాద్రీ ద్వారా అశ్వినీదేవతల వలన నకులుడు, సహదేవుడు జన్మించారు.
Verse 64
माद्रीं खल्वलंकृतां दृष्टवा पाण्डुर्भावं चक्रे च तां स्पृष्टवैव विदेहत्वं प्राप्त:
Vaiśampāyana said: Seeing Mādrī adorned, Pāṇḍu became overcome with desire; and the very moment he touched her, he met death, his body falling lifeless. Thereafter, as her husband’s corpse lay upon the blazing funeral pyre, Mādrī mounted the pyre with him and spoke to Kuntī: “Sister, be ever vigilant in the nurturing and upbringing of my twin sons as well.”
Verse 65
तत्रैनं चिताग्निस्थं माद्री समन्वारुरोह उवाच कुन्तीम; यमयोरप्रमत्तया त्वया भवितव्यमिति
Vaiśampāyana said: There, seeing him lying amid the fire of the funeral pyre, Mādrī mounted the pyre after him and spoke to Kuntī: “Sister, you must remain ever vigilant in rearing and protecting my twin sons.” The episode underscores the gravity of duty toward dependents in the wake of tragedy and the transfer of maternal responsibility within the family.
Verse 66
ततस्ते पाण्डवा: कुन्त्या सहिता हास्तिनपुर-मानीय तापसैर्भीष्मस्य च विदुरस्य च निवेदिता: । सर्ववर्णानां च निवेद्यान्तर्हितास्तापसा बभूवु: प्रेक्ष्य-माणानां तेषाम्
Then those Pāṇḍavas, accompanied by Kuntī, were brought to Hāstinapura by the ascetic sages and formally entrusted to Bhīṣma and to Vidura. After also informing the people of all social orders of the news, the sages vanished from sight even as everyone watched. The episode underscores the ethical duty of guardianship and the public accountability of those who protect vulnerable heirs and preserve the continuity of righteous rule.
Verse 67
तच्च वाक्यमुपश्रुत्य भगवतामन्तरिक्षात् पुष्पवृष्टि: पपात; देवदुन्दुभयश्च प्रणेदु:,उन ऐश्वर्यशशाली मुनियोंकी बात सुनकर आकाशसे फूलोंकी वर्षा होने लगी और देवताओंकी दुन्दुभियाँ बज उठीं
Hearing those words of the venerable sages, a shower of flowers fell from the sky, and the drums of the gods resounded. The narrative marks divine approval: when speech accords with dharma and spiritual authority, the cosmos itself responds in affirmation.
Verse 68
प्रतिगृहीताश्च पाण्डवा: पितुर्निधनमावेदयन् तस्यौर्ध्वदेहिकं न्यायतश्न कृतवन्तः । तांस्तत्र निवसतः पाण्डवान् बाल्यात् प्रभृति दुर्योधनो नामर्षयत्
Vaiśampāyana said: When the Pāṇḍavas had been received into the care of Bhīṣma and Dhṛtarāṣṭra, they informed them of their father’s death. Thereafter, they duly performed the prescribed post-funeral rites for him and continued living there. But Duryodhana, from childhood onward, could not bear the Pāṇḍavas residing alongside him—an early sign of envy and intolerance that would later ripen into open hostility.
Verse 69
पापाचारो राक्षसीं बुद्धिमश्रितोडनेकैरुपायैरुद्धतुं च व्यवसित:; भावित्वाच्चार्थस्य न शकितास्ते समुद्धर्तुम्
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—పాపాచారుడైన దుర్యోధనుడు రాక్షసీ బుద్ధిని ఆశ్రయించి అనేక ఉపాయాలతో పాండవులను మూలముతో పెకలించుటకు నిత్యము నిశ్చయముగా యత్నించెను. అయితే భవితవ్యమేది అయితే అది తప్పక జరుగును; అందుచేత అతడును అతని పక్షమువారును పాండవులను నశింపజేయలేకపోయిరి.
Verse 70
ततश्न धृतराष्ट्रेण व्याजेन वारणावतमनुप्रेषिता गमनमरोचयन्,इसके बाद धृतराष्ट्रने किसी बहानेसे पाण्डवोंको जब वारणावत नगरमें जानेके लिये प्रेरित किया, तब उन्होंने वहाँसे जाना स्वीकार कर लिया
అనంతరం ధృతరాష్ట్రుడు ఒక నెపముతో పాండవులను వారణావత నగరమునకు వెళ్లుటకు ప్రేరేపించెను; వారు కూడా ఆ మాటను అంగీకరించి అక్కడి నుండి బయలుదేరుటకు సమ్మతించిరి.
Verse 71
तत्रापि जतुगृहे दग्धुं समारब्धा न शकिता विदुरमन्त्रितेनेति
అక్కడ కూడా లాక్షాగృహములో వారిని దహించుటకు యత్నించిరి; కాని పాండవులు విదురుని మంత్రానుసారము జాగ్రత్తగా ప్రవర్తించుటవలన శత్రువులు వారిని అగ్నిలో దహింపజేయలేకపోయిరి.
Verse 72
तस्माच्च हिडिम्बमन्तरा हत्वा एकचक्रां गता:,पाण्डव वारणावतसे अपनेको छिपाते हुए चल पड़े और मार्ममें हिडिम्ब राक्षसका वध करके वे एकचक्रा नगरीमें जा पहुँचे
అనంతరం వారు వారణావత నుండి గోప్యంగా ప్రయాణమారంభించిరి; మార్గమధ్యమున హిడింబ రాక్షసుని సంహరించి ఏకచక్రా నగరమునకు చేరిరి.
Verse 73
तस्यामप्येकचक्रायां बक॑ नाम राक्षसं हत्वा पाउचालनगरमधिगता:,एकचक्रामें भी बक नामवाले राक्षसका संहार करके वे पांचाल नगरमें चले गये
ఏకచక్రాలో కూడా బక అనే రాక్షసుని సంహరించి వారు పాంచాల నగరమునకు వెళ్లిరి.
Verse 74
तत्र द्रौपदी भार्यामविन्दन्, स्वविषयं चाभिजग्मु:,वहाँ पाण्डवोंने द्रौपदीको पत्नीरूपमें प्राप्त किया और फिर अपनी राजधानी हस्तिनापुरमें लौट आये
అక్కడ పాండవులు ద్రౌపదిని ధర్మపత్నిగా పొందారు; అనంతరం వారు తమ రాజ్యానికి, రాజధాని హస్తినాపురానికి తిరిగి వచ్చారు।
Verse 75
कुशलिन:ः पुत्रांश्ोत्पादयामासु: । प्रतिविन्ध्यं युधिष्ठिर
కుశలంగా, ధర్మపద్ధతిలో నివసిస్తూ వారు ద్రౌపది ద్వారా ఐదుగురు కుమారులను కనారు—యుధిష్ఠిరుని నుండి ప్రతివింధ్యుడు, భీముడు (వృకోదరుడు) నుండి సుతసోముడు, అర్జునుని నుండి శ్రుతకీర్తి, నకులుని నుండి శతానీకుడు, సహదేవుని నుండి శ్రుతకర్ముడు।
Verse 76
युधिष्ठटिरस्तु गोवासनस्य शैब्यस्य देविकां नाम कनन््यां स्वयंवरे लेभे । तस्यां पुत्र जनयामास यौधेयं नाम
యుధిష్ఠిరుడు శైబ్య వంశస్థుడు గోవాసనుని కుమార్తె దేవికను స్వయంవరంలో పొందాడు; ఆమె ద్వారా యౌధేయుడు అనే కుమారుని కనాడు।
Verse 77
भीमसेनो<डपि काश्यां बलन्धरां नामोपयेमे वीर्य-शुल्काम् । तसयां पुत्र सर्वगं नामोत्पादयामास
భీమసేనుడు కూడా కాశీలో బలంధరా అనే ‘వీర్య-శుల్కా’ కన్యను వివాహం చేసుకున్నాడు—ఆమెను పొందడానికి పరాక్రమమే ప్రమాణం; ఆమె ద్వారా సర్వగుడు అనే కుమారుని కనాడు।
Verse 78
अर्जुन: खलु द्वारवतीं गत्वा भगिनीं वासुदेवस्थ सुभद्रां भद्रभाषिणीं भार्यामुदावहत् । स्वविषयं चाभ्याजगाम कुशली । तस्यां पुत्रमभिमन्युमतीव गुणसम्पन्नं दयितं वासुदेवस्थाजनयत्
అర్జునుడు ద్వారవతికి వెళ్లి వాసుదేవుని సోదరి, మంగళమైన వాక్యాలు పలికే సుభద్రను భార్యగా స్వీకరించాడు; తరువాత కుశలంగా తన రాజ్యానికి తిరిగి వచ్చాడు। ఆమె ద్వారా అతడు గుణసంపన్నుడైన అభిమన్యుడు అనే కుమారుని కనాడు; అతడు వాసుదేవునికి అత్యంత ప్రియుడు।
Verse 79
नकुलस्तु चैद्यां करेणुमतीं नाम भार्यामुदावहत् । तस्यां पुत्र निरमित्रं नामाजनयत्,नकुलने चेदिनरेशकी पुत्री करेणुमतीको पत्नीरूपमें प्राप्त किया और उसके गर्भसे निरमित्र नामक पुत्रको जन्म दिया
వైశంపాయనుడు పలికెను—నకులుడు చేది రాజకుమారి కరేణుమతిని భార్యగా స్వీకరించాడు. ఆమె గర్భమున నిరమిత్రుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు.
Verse 80
सहदेवो5पि माद्रीमेव स्वयंवरे विजयां नामोपयेमे मद्गराजस्य झ्युतिमतो दुहितरम् । तस्यां पुत्रमजनयत् सुहोत्रं नाम
వైశంపాయనుడు పలికెను—సహదేవుడు కూడా స్వయంవరమున మద్రరాజు ద్యుతిమాన్ కుమార్తె విజయను భార్యగా పొందెను. ఆమె గర్భమున సుహోత్రుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు.
Verse 81
भीमसेनस्तु पूर्वमेव हिडिम्बायां राक्षसं घटोत्कचं पुत्रमुत्पादयामास,भीमसेनने पहले ही हिडिम्बाके गर्भसे घटोत्कच नामक राक्षसजातीय पुत्रको उत्पन्न किया
వైశంపాయనుడు పలికెను—భీమసేనుడు ముందే హిడింబా గర్భమున ఘటోత్కచుడు అనే రాక్షసవంశీయ కుమారుని కనెను.
Verse 82
इत्येत एकादश पाण्डवानां पुत्रा: ॥ तेषां वंशकरो5भिमन्यु:,इस प्रकार ये पाण्डवोंके ग्यारह पुत्र हुए। इनमेंसे अभिमन्युका ही वंश चला
ఇట్లు పాండవుల పదకొండు కుమారులు. వారిలో వంశాన్ని నిలిపినవాడు అభిమన్యుడే.
Verse 83
स विराटस्य दुहितरमुपयेमे उत्तरां नाम । तस्यामस्य परासुर्गभोडभवत् । तमुत्सड्गेन प्रतिजग्राह पृथा नियोगात् पुरुषोत्तमस्य वासुदेवस्य
వైశంపాయనుడు పలికెను—అభిమన్యుడు విరాటరాజు కుమార్తె ఉత్తరను వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె గర్భస్థ శిశువు నిర్జీవమయ్యెను. అప్పుడు పురుషోత్తముడు వాసుదేవుని ఆజ్ఞచేత పృథా (కుంతీ) ఆ ఆరు నెలల గర్భాన్ని తన ఒడిలో ఉంచుకొని—“ఈ గర్భాన్ని నేను జీవింపజేస్తాను” అని పలికెను.
Verse 84
स भगवता वासुदेवेनासंजातबलवीर्य-पराक्रमो&5कालजातो<स्त्राग्निना दग्धस्तेजसा स्वेन संजीवित: । जीवयित्वा चैनमुवाच--परिक्षीणे कुले जातो भवत्वयं परिक्षिन्नामेति
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ శిశువు కాలానికి ముందే జన్మించి, అస్త్రాగ్నిచే దగ్ధమై, బలము, వీర్యము, పరాక్రమము లేనివాడైయుండెను. అప్పుడు భగవాన్ వాసుదేవుడు తన దివ్య తేజస్సుతో అతనిని పునర్జీవింపజేసెను. జీవింపజేసి ఇలా ప్రకటించెను—“వంశము క్షీణించిన వేళ జన్మించినవాడు గనుక ఈ బాలుడు ‘పరిక్షిత్’ అనే నామముతో ప్రసిద్ధుడగునుగాక.” ఆ పరిక్షితుడు నీ తల్లి మాద్రవతిని వివాహమాడెను; ఆమె గర్భమున నీవు జనమేజయుడుగా జన్మించితివి.
Verse 85
परिक्षित् खलु माद्रवरती नामोपयेमे त्वन्मातरम् | तस्यां भवान् जनमेजय: ॥। ८५ || अश्वत्थामाके अस्त्रकी अग्निसे झुलसकर वह असमयमें (समयसे पहले) ही पैदा हो गया था। उसमें बल
వైశంపాయనుడు పలికెను—పరిక్షితుడు నిజముగా నీ తల్లి మాద్రవతిని వివాహమాడెను; ఆమె గర్భమున నీవు జనమేజయుడుగా జన్మించితివి.
Verse 86
भवतो वषुष्टमायां द्वौ पुत्रौ जज्ञाते; शतानीक: शड्कुकर्णश्र । शतानीकस्य वैदेह्ां पुत्र उत्पन्नो5श्व-मेधदत्त इति
వైశంపాయనుడు పలికెను—నీ భార్య వషుష్టమా గర్భమున ఇద్దరు కుమారులు జన్మించిరి—శతానీకుడు మరియు శంకుకర్ణుడు. శతానీకునికి విదేహ రాజకుమారిని భార్యగా ఉండగా, ఆమె గర్భమున ఒక కుమారుడు జన్మించెను; అతని నామము అశ్వమేధదత్తుడు.
Verse 87
एष पूरोर्वश: पाण्डवानां च कीर्तितः; धन्य: पुण्य: परमपवित्र: सततं श्रोतव्यो ब्राह्मणैर्नियम-वद्धिरनन्तरं क्षत्रियैः स्वधर्मनिरतैः प्रजापालन-तत्परैरवैश्यैरपि च श्रोतव्योडधिगम्यश्न तथा शूद्रैरपि त्रिवर्णशुश्रूषुभि: श्रद्दधानैरिति,यह पूरु तथा पाण्डवोंके वंशका वर्णन किया गया; जो धन और पुण्यकी प्राप्ति करानेवाला एवं परम पवित्र है, नियमपरायण ब्राह्मणों, अपने धर्ममें स्थित प्रजापालक क्षत्रियों, वैश्यों तथा तीनों वर्णोंकी सेवा करनेवाले श्रद्धालु शूद्रोंकी भी सदा इसका श्रवण एवं स्वाध्याय करना चाहिये
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఇలా పూరు వంశమును, పాండవ వంశమును కీర్తించితిని. ఇది మంగళకరం, పుణ్యప్రదం, పరమ పవిత్రం. నియమనిష్ఠ బ్రాహ్మణులు దీనిని నిత్యం శ్రవణము చేయవలెను; స్వధర్మనిరతులై ప్రజాపాలనలో తత్పరులైన క్షత్రియులూ; వైశ్యులూ దీనిని శ్రవణముచేసి స్వాధ్యాయము చేయవలెను; అలాగే త్రివర్ణసేవలో నిమగ్నులైన శ్రద్ధావంత శూద్రులూ వినవలెను.
Verse 88
इतिहासमिमं पुण्यमशेषत: श्रावयिष्यन्ति ये नरा: श्रोष्यन्ति वा नियतात्मानो विमत्सरा मैत्रा वेद-परास्तेडपि स्वर्गजित: पुण्यलोका भवन्ति सततं देवब्राह्मणमनुष्याणां मान्या: सम्पूज्याश्व॒
వైశంపాయనుడు పలికెను—మనస్సును నియమించి, ఈర్ష్యను విడిచి, సమస్తుల పట్ల మైత్రీభావమును కలిగి, వేదపరాయణులై ఈ సంపూర్ణ పుణ్యమయ ఇతిహాసమును పఠించువారు గాని, శ్రవణము చేయువారు గాని—వారు స్వర్గాధికారులు అవుదురు; పుణ్యలోకములలో నివసింతురు; దేవతలు, బ్రాహ్మణులు, మనుష్యుల మధ్య నిత్యం గౌరవనీయులై పూజనీయులై నిలిచెదరు.
Verse 89
पर हीद॑ भारतं भगवता व्यासेन प्रोक्ते पावन ये ब्राह्मणादयो वर्णा: श्रद्दधाना अमत्सरा मैत्रा वेदसम्पन्ना: श्रोष्यन्ति
వైశంపాయనుడు పలికెను—బ్రాహ్మణాది వర్ణాలలోని వారు శ్రద్ధతో, అసూయలేక, మైత్రీభావంతో, వేదాధ్యయనంలో స్థిరులై భగవాన్ వ్యాసుడు ప్రకటించిన ఈ పరమ పవిత్ర భారతాన్ని శ్రవణం చేస్తే, వారు కూడా స్వర్గజయులు, పుణ్యవంతులు అవుతారు. చేసినది–చేయనిదిపై వారికి శోకం మిగలదు; ఎందుకంటే ఈ శ్రవణమే వారికి ధర్మనిశ్చయం, కృతకృత్యతను ప్రసాదిస్తుంది.
Verse 90
भवति चात्र श्लोक:-- इदं हि वेदैः समितं पवित्रमपि चोत्तमम् | धन्यं यशस्यमायुष्यं श्रोतव्यं नियतात्मभि:
ఇక్కడ ఈ శ్లోకం ప్రసిద్ధం—“ఇది వేదాలతో సమేతంగా సంకలితమైనదివలె పవిత్రమూ, ఉత్తమమూ. ఇది మంగళప్రదం, యశస్సును ప్రసాదించేది, ఆయుష్షును వృద్ధి చేసేది. కాబట్టి మనస్సును నియంత్రించినవారు దీనిని శ్రవణం చేయవలెను.”
Verse 95
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि पूरुवंशानुकीर्तने पञ्चनवतितमो<ध्याय:
ఇతి శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వంలోని సంభవపర్వంలో పూరువంశానుకీర్తన విషయమైన తొంభై ఐదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
The dilemma is the clash between strategic dynastic necessity (securing heirs through marriage) and the legitimacy of a bride’s prior choice/acceptance, forcing Bhīṣma to weigh kṣatriya prerogative against consent-based dharma claims.
The chapter models dharma as deliberative: power can establish outcomes in the short term, but ethical adjudication—through counsel, precedent, and restraint—remains necessary to preserve legitimacy and reduce future moral debt.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is causal, positioning Ambā’s declaration and Bhīṣma’s decision as ethically charged antecedents that inform later narrative developments and the epic’s broader dharma inquiry.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.