Shloka 84
आदि पर्व, अध्याय 96 — काश्यकन्याहरणं, शाल्वसमागमः, अम्बावचनं च
Kāśī princesses taken; encounter with Śālva; Ambā’s declaration
स भगवता वासुदेवेनासंजातबलवीर्य-पराक्रमो&5कालजातो<स्त्राग्निना दग्धस्तेजसा स्वेन संजीवित: । जीवयित्वा चैनमुवाच--परिक्षीणे कुले जातो भवत्वयं परिक्षिन्नामेति,परिक्षित् खलु माद्रवरती नामोपयेमे त्वन्मातरम् | तस्यां भवान् जनमेजय: ॥। ८५ || अश्वत्थामाके अस्त्रकी अग्निसे झुलसकर वह असमयमें (समयसे पहले) ही पैदा हो गया था। उसमें बल, वीर्य और पराक्रम नहीं था। परंतु भगवान् श्रीकृष्णने उसे अपने तेजसे जीवित कर दिया। इसको जीवित करके वे इस प्रकार बोले--“इस कुलके परिक्षीण (नष्ट) होनेपर इसका जन्म हुआ है; अतः यह बालक परिक्षित् नामसे विख्यात हो”। परिक्षितने तुम्हारी माता माद्रवतीके साथ विवाह किया, जिसके गर्भसे तुम जनमेजय नामक पुत्र उत्पन्न हुए
sa bhagavatā vāsudevenāsañjāta-bala-vīrya-parākramo ’kāla-jāto ’strāgninā dagdhaḥ tejasā svena saṃjīvitaḥ | jīvayitvā cainam uvāca—parikṣīṇe kule jāto bhavatv ayaṃ parikṣin nāmeti, parikṣit khalu mādravaratī nāmopayeme tvān mātaram | tasyāṃ bhavān janamejayaḥ ||
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ శిశువు కాలానికి ముందే జన్మించి, అస్త్రాగ్నిచే దగ్ధమై, బలము, వీర్యము, పరాక్రమము లేనివాడైయుండెను. అప్పుడు భగవాన్ వాసుదేవుడు తన దివ్య తేజస్సుతో అతనిని పునర్జీవింపజేసెను. జీవింపజేసి ఇలా ప్రకటించెను—“వంశము క్షీణించిన వేళ జన్మించినవాడు గనుక ఈ బాలుడు ‘పరిక్షిత్’ అనే నామముతో ప్రసిద్ధుడగునుగాక.” ఆ పరిక్షితుడు నీ తల్లి మాద్రవతిని వివాహమాడెను; ఆమె గర్భమున నీవు జనమేజయుడుగా జన్మించితివి.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even when a lineage and its moral order seem on the verge of extinction, divine protection and righteous continuity can be restored; the episode frames kingship and succession as responsibilities safeguarded for the preservation of dharma.
Vaiśaṃpāyana recounts how Kṛṣṇa revives the prematurely born, weapon-scorched child and names him Parikṣit because he is born when the family is ‘exhausted’; he then links the genealogy: Parikṣit marries Mādravatī and begets Janamejaya.