Adhyaya 85
Ādi Parva, Adhyāya 85: Āṣṭaka–Yayāti संवादः (Merit-Exhaustion, Rebirth, and the Critique of Pride)
Upa-parva: Āṣṭaka–Yayāti Saṃvāda (Dialogue of Āṣṭaka and Yayāti)
Adhyāya 85 is structured as a sustained interrogation by Āṣṭaka and a doctrinal reply by King Yayāti. Āṣṭaka first asks why a being who enjoyed in Nandana and could assume forms (kāmarūpī) abandons that state and returns to earth; Yayāti answers with an analogy of social abandonment when wealth is depleted, extending it to the abandonment of one whose merit is exhausted (kṣīṇa-puṇya). He describes a “bhauma naraka” where fallen beings endure predation and prolonged descent, including being attacked by fierce terrestrial rākṣasas during the fall. Āṣṭaka then asks how such beings become embodied again; Yayāti explains re-embodiment through reproductive and elemental pathways (blood/seed mingled with nutritive essences), and that beings enter plants, waters, air, earth, and diverse life-forms, becoming ‘garbhabhūta’ (entering gestation). The dialogue continues into embryological and cognitive formation: vāyu is said to draw the seed toward the womb, and the developing human acquires the sensory modalities—hearing, sight, smell, taste, touch—along with mental apprehension. Finally, the chapter turns explicitly normative: Yayāti lists stabilizing virtues (tapas, dāna, śama, dama, modesty, straightforwardness, compassion) and warns that pride (māna) corrupts otherwise protective actions (ritual, silence, study, sacrifice), limiting their fruits and undermining higher attainments.
Chapter Arc: अकस्मात् ययाति पर जरा उतर आती है—पलित केश, शिथिल देह, और भीतर अब भी अतृप्त यौवन की आग। वह स्वीकार करता है कि यह सब कविपुत्र शुक्राचार्य (काव्य उशनस्) के शाप से हुआ है। → ययाति अपने पुत्रों के सामने असाधारण प्रस्ताव रखता है—‘मेरी जरा और पाप्मान तुम ले लो; अपनी जवानी मुझे दे दो, ताकि मैं विषय-भोग कर सकूँ।’ एक-एक कर यदु, तुर्वसु, द्रुह्यु और अनु वृद्धावस्था की दीनता का वर्णन करते हुए इंकार करते हैं—बूढ़ा न वाहन भोग पाता है, न स्त्री-सुख, न यज्ञ-आचरण; वह असमय भोजन करता, अशुचि रहता, और अपमान का पात्र बनता है। → पुत्रों के इंकार पर ययाति क्रोध और शोक के बीच उन्हें शाप/अप्रसन्नता के वचन देता—विशेषतः द्रुह्यु और अन्य अस्वीकार करने वालों को ‘काम’ और ‘सम्पद’ की असिद्धि तथा वंश-प्रतिष्ठा के ह्रास का संकेत। तभी पुरु आगे बढ़कर पिता की आज्ञा को धर्म मानकर अपनी युवावस्था अर्पित करने को तैयार होता है। → ययाति पुरु पर प्रसन्न होकर उसे वर देता—उसकी प्रजा सर्वकामसमृद्ध होगी और राज्य में प्रतिष्ठा स्थिर रहेगी। फिर महातपस्वी ययाति शुक्राचार्य का स्मरण कर ‘संक्रामण’ द्वारा अपनी जरा पुरु में स्थानांतरित कर देता और स्वयं पुरु की युवावस्था धारण करता है। → ययाति को पुनः यौवन मिल गया—अब प्रश्न यह है कि वह इस उधार लिए यौवन का उपयोग कैसे करेगा, और पुरु की स्वीकृति का मूल्य आगे किस रूप में प्रकट होगा।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ ३ श्लोक मिलाकर कुल ४६३ “लोक हैं) #२-:237#:22 श््नु 32 चतुरशीतितमो< ध्याय: ययातिका अपने पुत्र यदु
వైశంపాయనుడు పలికెను—జరావస్థను పొందిన యయాతి రాజు తన నగరానికి చేరి, తన జ్యేష్ఠుడూ శ్రేష్ఠుడూ అయిన కుమారుడు యదువుతో ఈ విధంగా పలికెను।
Verse 2
ययातिरुवाच जरा वली च मां तात पलितानि च पर्यगुः । काव्यस्योशनस: शापान्न च तृप्तोडस्मि यौवने
యయాతి అన్నాడు—నాయనా! ముసలితనం నన్ను కమ్ముకుంది; శరీరంపై ముడతలు పడ్డాయి, జుట్టు నెరిసింది. కావ్య ఉశనస్ (శుక్రాచార్యుడు) శాపం వల్ల జర నన్ను పట్టుకుంది; అయినా యౌవన భోగాలతో నేను ఇంకా తృప్తి పొందలేదు.
Verse 3
त्वं यदो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह । यौवनेन त्वदीयेन चरेयं विषयानहम्
యదూ! జరతో పాటు నా ఈ దోషాన్ని (పాప్మా) నీవు స్వీకరించు; నేను నీ యౌవనంతో విషయభోగం చేస్తాను.
Verse 4
पूर्णे वर्षमहस्रे तु पुनस्ते यौवनं त्वहम् । दत्त्वा स्वं प्रतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह
వెయ్యి సంవత్సరాలు పూర్తయ్యాక నేను మళ్లీ నీ యౌవనాన్ని నీకే తిరిగి ఇస్తాను. ఇప్పుడది ఇచ్చి, జరతో పాటు నా దోషాన్ని (పాప్మా) నేను తిరిగి స్వీకరిస్తాను.
Verse 5
यदुरुवाच जरायां बहवो दोषा: पानभोजनकारिता: । तस्माज्जरां न ते राजन ग्रहीष्य इति मे मति:
యదుడు అన్నాడు—రాజా! ముసలితనంలో తినడం-తాగడం వల్ల అనేక దోషాలు కలుగుతాయి; కాబట్టి, ఓ నరపతి, నేను మీ జరను స్వీకరించను—ఇదే నా స్థిర నిర్ణయం.
Verse 6
सितश्मश्रुर्निरानन्दो जरया शिथिलीकृत: । वलीसंगतगाज्रस्तु दुर्दर्शो दुर्बल: कृशः
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—దాడి-మీసాలు నెరిసి, జీవనానందం తొలగి, జర శరీరాన్ని శిథిలం చేసే ఆ ముసలితనాన్ని నేను కోరను. అవయవాలన్నీ ముడతలతో నిండిపోతాయి; మనిషి అంతగా బలహీనుడై కృశుడైపోతాడు—చూడటానికే దుర్లభంగా ఉంటుంది.
Verse 7
अशक्तः कार्यकरणे परिभूत: स यौवतै: । सहोपजीविभिशश्लैव तां जरां नाभिकामये
వైశంపాయనుడు పలికెను— వృద్ధాప్యంలో మనిషి తన కర్తవ్యకర్మలను నిర్వర్తించుటకు అశక్తుడగును; యువకులు, తన ఆధారమున జీవించు సేవకులైనను అతనిని తృణీకరించుదురు. అందుచేత అట్టి జరను నేను స్వీకరించదలచలేదు।
Verse 8
सन्ति ते बहव:ः पुत्रा मत्त: प्रियतरा नूप । जरां ग्रहीतुं धर्मज्ञ तस्मादन्यं वृणीष्व वै
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ రాజా! నీకు అనేకమంది కుమారులు ఉన్నారు; వారు నన్ను మించినగా నీకు ప్రియులు. కాబట్టి, ధర్మజ్ఞుడవైన నరేశ్వరా, జరను స్వీకరించవలసి ఉంటే మరొక కుమారుని ఎన్నుకొనుము।
Verse 9
ययातिरुवाच यत् त्वं मे हृदयाज्जातो वय: स्व॑ न प्रयच्छसि । तस्मादराज्यभाक् तात प्रजा तव भविष्यति
యయాతి పలికెను— తాతా! నీవు నా హృదయమునుండి జన్మించినవాడవై యుండి కూడా నీ యౌవనాన్ని నాకు ఇవ్వవు; అందుచేత, కుమారా, నీ సంతతి రాజ్యాధికారము పొందదు।
Verse 10
तुर्वसो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह । यौवनेन चरेयं वै विषयांस्तव पुत्रक,(अब उन्होंने तुर्वसुको बुलाकर कहा--) तुर्वसो! बुढ़ापेके साथ मेरा दोष ले लो। बेटा! मैं तुम्हारी जवानीसे विषयोंका उपभोग करूँगा
యయాతి పలికెను— తుర్వసూ! జరతో కూడ నా పాపభాగమును స్వీకరించుము. కుమారా! నీ యౌవనముతో నేను విషయభోగములు అనుభవించెదను।
Verse 11
पूर्णे वर्षमहस्रे तु पुनर्दास्थामि यौवनम् । स्वं चैव प्रतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह,एक हजार वर्ष पूर्ण होनेपर मैं तुम्हें जवानी लौटा दूँगा और बुढ़ापेसहित अपने दोषको वापस ले लूँगा
వైశంపాయనుడు పలికెను— వెయ్యి సంవత్సరములు పూర్తయిన తరువాత నీకు మళ్లీ యౌవనమును తిరిగి ఇస్తాను; మరియు జరతో కూడ నా పాపభాగమును నేను స్వయంగా తిరిగి స్వీకరించెదను।
Verse 12
वुर्वयुरुवाच न कामये जरां तात कामभोगप्रणाशिनीम् । बलरूपान्तकरणी बुद्धिप्राणप्रणाशिनीम्
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—తండ్రీ! నాకు వృద్ధాప్యం కావదు; అది కామభోగాలను నశింపజేస్తుంది. అది బలం, రూపాన్ని అంతం చేస్తుంది; బుద్ధి స్పష్టతను, ప్రాణశక్తినీ కూడా హరించేస్తుంది.
Verse 13
ययातिर्वाच यत् त्वं मे हृदयाज्जातो वय: स्व॑ न प्रयच्छसि । तस्मात् प्रजा समुच्छेदं तुर्वलो तव यास्यति
యయాతి అన్నాడు—తుర్వసూ! నీవు నా హృదయం నుంచే జన్మించినవాడివై, నీ యౌవనాన్ని నాకు ఇవ్వడం లేదు. అందుచేత నీ సంతానవంశం నశించి తెగిపోతుంది.
Verse 14
संकीर्णाचारधर्मेषु प्रतिलोमचरेषु च । पिशिताशिषु चान्त्येषु मूढ राजा भविष्यसि
మూఢుడా! ఆచారధర్మాలు వర్ణసంకరులవలె కలగలిసినవారిలో, ప్రతిలోమ జాతులలో లెక్కించబడినవారిలో, కచ్చి మాంసం తినే చాండాలాది అంత్యజులలో—వారికి నీవు రాజవు అవుతావు.
Verse 15
गुरुदारप्रसक्तेषु तिर्यग्योनिगतेषु च | पशुधर्मेषु पापेषु म्लेच्छेषु त्वं भविष्यसि
గురుపత్నిపై ఆసక్తి కలవారు, తిర్యగ్యోని వంటి నీచ స్థితికి పడిపోయినవారు, పాపమయమైన పశుధర్మాన్ని అనుసరించేవారు—అటువంటి మ్లేచ్ఛులలో నీవు వారి రాజవు అవుతావు.
Verse 16
वैशम्पायन उवाच एवं स तुर्वसुं शप्त्वा ययाति: सुतमात्मन: । शर्मिष्ठाया: सुतं द्रुह्मुमिदं वचनमत्रवीत्
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—జనమేజయా! ఈ విధంగా తన కుమారుడు తుర్వసును శపించిన తరువాత, రాజు యయాతి శర్మిష్ఠ కుమారుడు ద్రుహ్యునితో ఈ మాటలు పలికాడు.
Verse 17
ययातिरुवाच द्रह्मो त्वं प्रतिपद्यस्व वर्णरूपविनाशिनीम् । जरां वर्षसहसतरं मे यौवनं स्वं ददस्व च
యయాతి అన్నాడు—ఓ ద్రుహ్యూ! వర్ణరూపాలను నశింపజేసే ఈ వృద్ధాప్యాన్ని నీవు స్వీకరించు; వెయ్యి సంవత్సరాల పాటు నీ యౌవనాన్ని నాకు ఇవ్వు.
Verse 18
पूर्णे वर्षमहस्रे तु पुनर्दास्थामि यौवनम् । स्वं चादास्यामि भूयो5हं पाप्मानं जरया सह,हजार वर्ष पूर्ण हो जानेपर मैं पुनः तुम्हारी जवानी तुम्हें दे दूँगा और बुढ़ापेके साथ अपना दोष फिर ले लूँगा
వెయ్యి సంవత్సరాలు పూర్తయ్యాక నీ యౌవనాన్ని మళ్లీ నీకే ఇస్తాను; జరతో పాటు పాపకలుషాన్ని కూడా నేను తిరిగి నా మీదే తీసుకుంటాను.
Verse 19
दु्लुस्वाच नगजं न रथं नाश्वं जीर्णो भुड्धक्ते न च स्त्रियम् । वाक्सड्रश्नास्य भवति तां जरां नाभिकामये
ద్రుహ్యు అన్నాడు—తండ్రీ! వృద్ధుడైన మనిషి ఏనుగుపై గాని, గుర్రంపై గాని, రథంపై గాని ఎక్కలేడు; స్త్రీసంగ సుఖాన్ని కూడా అనుభవించలేడు. అతని మాట కూడా తడబడుతుంది; అందుకే ఆ వృద్ధాప్యాన్ని నేను కోరను.
Verse 20
ययातिरुवाच यत् त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्व॑ न प्रयच्छसि । तस्माद् द्रुह्मो प्रियः कामो न ते सम्पत्स्यते क्वचित्
యయాతి అన్నాడు—ద్రుహ్యూ! నీవు నా హృదయం నుంచే పుట్టినవాడవై, నీ యౌవనాన్ని నాకు ఇవ్వడం లేదు; అందుచేత నీకు ప్రియమైన కోరిక ఎక్కడా ఎప్పుడూ నెరవేరదు.
Verse 21
जहाँ घोड़े जुते हुए उत्तम रथों
ఎక్కడ గుర్రాలు కట్టిన ఉత్తమ రథాలకు, గుర్రాలకు, ఏనుగులకు, పీఠకాలకు (పల్లకీలకు), గాడిదలకు, మేకలకు, ఎద్దులకు, శిబికలకు మొదలైనవాటికీ గమనం ఉండదో; ఎక్కడ ప్రతిదినం పడవ ఎక్కి మాత్రమే తిరగవలసి ఉంటుందో—అటువంటి దేశానికి నీవు నీ సంతానంతో కలిసి వెళ్లిపోతావు. అక్కడ నీ వంశస్థులు ‘రాజులు’ అని కాక ‘భోజులు’ అని ప్రసిద్ధి చెందుతారు.
Verse 22
बस्तानां च गवां चैव शिबिकायास्तथैव च । उड्डपप्लवसंतारो यत्र नित्यं भविष्यति | अराजा भोजशब्दं त्वं तत्र प्राप्स्पसि सान्वय:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఎక్కడ మేకలకూ గోవులకూ, శిబిక (పల్లకి) మొదలైన వాటికీ మార్గమే ఉండదో; ఎక్కడ నిత్యం తెప్పలు, పడవల ద్వారానే దాటవలసి ఉంటుందో—అక్కడ నీవు నీ వంశంతో కూడ ‘రాజు’గా కాక ‘భోజ’ అనే పేరుతోనే ప్రసిద్ధి పొందుదువు।
Verse 23
यत्राश्वरथमुख्यानामश्चानां स्थाद् गतं न च | हस्तिनां पीठकानां च गर्दभानां तथैव च
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఎక్కడ శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలు, రథాలు నిలవలేవో, కదలలేవో; అలాగే ఏనుగులు, భారవాహకులు (పీಠకులు), గాడిదలకూ అదే స్థితి. అప్పుడు యయాతి అన్నాడు—ఓ అనో! నా పాపభారాన్ని వృద్ధాప్యంతో కూడ నీవు స్వీకరించు; నేను నీ యౌవనంతో వెయ్యేళ్లు సుఖం అనుభవిస్తాను।
Verse 24
अनुरुवाच जीर्ण: शिशुवदादत्तेडकाले5न्नमशुचिर्यथा | न जुहोति च कालेडग्निं तां जरां नाभिकामये
అను పలికెను—వృద్ధుడు శిశువులా అకాలంలో భోజనం చేస్తాడు, అపవిత్రంగా ఉంటాడు; సమయానికి అగ్నిలో హోమం చేయడు. అటువంటి జర (వృద్ధాప్యం) నాకు ఇష్టం లేదు।
Verse 25
ययातिरुवाच यत् त्वं मे हृदयाज्जातो वय: स्व॑ न प्रयच्छसि । जरादोष्स्त्वया प्रोक्तस्तस्मात् त्वं प्रतिपत्स्यसे
యయాతి అన్నాడు—ఓ అనో! నీవు నా హృదయమునుండి పుట్టినవాడవై కూడా నీ యౌవనాన్ని నాకు ఇవ్వడం లేదు; పైగా జర దోషాలను చెప్పుచున్నావు. అందుచేత నీవే ఆ దోషాలన్నిటిని పొందుదువు।
Verse 26
प्रजाश्न॒ यौवनप्राप्ता विनशिष्यन्त्यनो तव । अग्निप्रस्कन्दनपरस्त्वं चाप्येवं भविष्यसि
ఓ అనో! నీ సంతానం యౌవనాన్ని పొందగానే నశించిపోతుంది; నీవు కూడా అగ్నిహోత్రాన్ని విడిచిపెట్టుటలో ఆసక్తుడై అట్లే అవుతావు।
Verse 27
ययातिरुवाच पूरो त्वं मे प्रिय: पुत्रस्त्वं वरीयान् भविष्यसि । जरा वली च मां तात पलितानि च पर्यगु:
యయాతి అన్నాడు— “పూరూ, నీవు నా ప్రియపుత్రుడవు; నీవే శ్రేష్ఠుడవై నిలుస్తావు. తాతా, జర నన్ను ఆవరించింది— నా అవయవాలన్నిటిపై ముడతలు పడ్డాయి, తలవెంట్రుకలు నెరసిపోయాయి. వృద్ధాప్య లక్షణాలన్నీ ఒక్కసారిగా నాపై వచ్చాయి.”
Verse 28
काव्यस्योशनस: शापान्न च तृप्तोडस्मि यौवने । पूरो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह । कंचित् काल॑ चरेयं वै विषयान् वयसा तव
“కావ్య ఉశనసుడు (శుక్రాచార్యుడు) శాపం వల్ల నేను ఈ స్థితికి వచ్చాను; అయినా యౌవన భోగాలతో నాకు తృప్తి లేదు. పూరూ, జరతో పాటు నా పాపభారాన్ని నీవు స్వీకరించు; నేను నీ యౌవనాన్ని తీసుకొని కొంతకాలం విషయభోగం చేస్తాను.”
Verse 29
पूर्णे वर्षमहस्रे तु पुनर्दास्थामि यौवनम् । स्वं चैव प्रतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह
“పూర్తి వెయ్యేళ్లు గడిచిన తరువాత నేను నీ యౌవనాన్ని మళ్లీ నీకు ఇస్తాను; జరతో పాటు నా పాపభారాన్ని నేను తిరిగి స్వీకరిస్తాను.”
Verse 30
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त: प्रत्युवाच पूरु: पितरमञ्जसा । यथा<55त्थ मां महाराज तत् करिष्यामि ते वच:
వైశంపాయనుడు చెప్పాడు— ఇలా చెప్పబడినప్పుడు పూరుడు సంకోచం లేకుండా తండ్రికి ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు— “మహారాజా, మీరు నాకు ఎలా ఆజ్ఞాపించారో, అలాగే మీ వాక్యాన్ని నేను నెరవేర్చుతాను.”
Verse 31
(गुरोर्वे वचन पुण्यं स्वर्ग्यमायुष्करं नृणाम् | गुरुप्रसादात् त्रैलोक्यमन्वशासच्छतक्रतुः ।।
“గురువాక్యానికి విధేయత మనుష్యులకు పుణ్యప్రదం— స్వర్గం, దీర్ఘాయుష్షు ఇస్తుంది. గురుకృపవల్లనే శతక్రతు ఇంద్రుడు త్రిలోకాలను పాలించాడు. గురుస్వరూపుడైన తండ్రి అనుమతి పొందితే మనిషి సమస్త కోరికలను పొందగలడు. రాజా, జరతో పాటు మీ పాపభారాన్ని నేను స్వీకరిస్తాను. నా నుండి యౌవనాన్ని తీసుకొని, మీకు నచ్చినట్లు విషయభోగం చేయండి.”
Verse 32
जरयाहं प्रतिच्छन्नो वयोरूपधरस्तव । यौवनं भवते दत्त्वा चरिष्यामि यथा55त्थ माम्
వైశంపాయనుడు పలికెను— “నేను వృద్ధాప్యాన్ని ఆవరణంగా చేసుకొని నీ వయస్సు, నీ రూపమే ధరించి ఉంటాను. నీకు యౌవనాన్ని ప్రసాదించి, నీవు చెప్పినట్లే నేను నడుచుకొందును.”
Verse 33
ययातिरुवाच पूरो प्रीतो5स्मि ते वत्स प्रीतश्चेदं ददामि ते । सर्वकामसमृद्धा ते प्रजा राज्ये भविष्यति
యయాతి పలికెను— “వత్సా పూరూ! నేను నీపై ప్రసన్నుడను. ప్రసన్నుడై నీకు ఈ వరం ఇస్తున్నాను— నీ రాజ్యంలో ప్రజలు సమస్త కోరికల సిద్ధితో సమృద్ధిగా ఉండుదురు.”
Verse 34
एवमुक्त्वा ययातिस्तु स्मृत्वा काव्यं महातपा: । संक्रामयामास जरां तदा पूरो महात्मनि,ऐसा कहकर महातपस्वी ययातिने शुक्राचार्यका स्मरण किया और अपनी वृद्धावस्था महात्मा पूरुको देकर उनकी युवावस्था ले ली
అట్లు పలికి మహాతపస్వి యయాతి కావ్యుని (శుక్రాచార్యుని) స్మరించాడు. అప్పుడు తన జరను మహాత్ముడు పూరులోకి సంక్రమింపజేసి, పూరుని యౌవనాన్ని తానే స్వీకరించాడు.
Verse 84
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि ययात्युपाख्याने चतुरशीतितमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వమునకు చెందిన సంభవపర్వములో యయాత్యుపాఖ్యానమున చతురశీతితమ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to secure durable well-being when even high status and celestial enjoyment collapse after merit is exhausted; the chapter frames the ethical problem as choosing conduct that preserves moral capital rather than relying on prestige, power, or ritual display.
Merit is finite when unsupported by humility and restraint; pride can negate the fruit of austerity, learning, and rites, while compassion, self-control, and integrity are presented as stabilizing disciplines that guide one toward higher, calmer states.
Rather than a formal phalaśruti formula, the chapter offers a functional ‘result-logic’: practices performed under pride become fear-producing and yield limited worlds, whereas the orientation of mind toward non-pride and ethical discipline is linked to niḥśreyasa (highest good) and “parā śānti” (supreme peace).
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.