Adhyaya 14

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्माहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयोदशो ऽध्यायः नैमिषीया ऊचुः देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् / उत्पत्तिं विस्तरात् सूत ब्रूहि वैवस्वते ऽन्तरे

ఇట్లు శ్రీకూర్మపురాణం షట్మాహస్త్రీ సంహిత పూర్వవిభాగంలోని త్రయోదశ అధ్యాయం సమాప్తమైంది. నైమిషారణ్య ఋషులు పలికిరి—హే సూతా! వైవస్వత మన్వంతరంలో దేవులు, దానవులు, గంధర్వులు, నాగులు, రాక్షసుల ఉద్భవాన్ని విస్తారంగా చెప్పుము।

Verse 2

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः / किमकार्षोन्महाबुद्धे श्रोतुमिच्छाम सांप्रतम्

హే రాజా! ప్రాచేతస పుత్రుడైన దక్షునికి పూర్వం శంభువు శాపమిచ్చెను. హే మహాబుద్ధిమంతుడా! ఆ తరువాత అతడు ఏమి చేసెను? మేము ఇప్పుడది వినదలచితిమి।

Verse 3

सूत उवाच वक्ष्ये नारायणेनोक्तं पूर्वकल्पानुषङ्गिकम् / त्रिकालबद्धं पापघ्नं प्रजासर्गस्य विस्तरम्

సూతుడు పలికెను—నారాయణుడు పలికిన, పూర్వకల్పకథలతో అనుబంధమైన, త్రికాలబద్ధమైన, పాపనాశకమైన, ప్రజాసృష్టి విస్తారాన్ని నేను యథావిధిగా వివరిస్తాను।

Verse 4

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः / विनिन्द्य पूर्ववैरेण गङ्गाद्वरे ऽयजद् भवम्

ప్రాచేతసుని కుమారుడైన రాజు దక్షుడు, పూర్వం శంభువిచే శపించబడినవాడు; తరువాత కూడా పాత వైరం చేత నిందిస్తూ గంగాద్వారంలో భవుడు (శివుడు)ను ఆరాధించాడు।

Verse 5

देवाश्च सर्वे भागार्थमाहूता विष्णुना सह / सहैव मुनिभिः सर्वैरागता मुनिपुङ्गवाः

తమ తమ భాగార్థం కోసం విష్ణువుతో కలిసి ఆహ్వానింపబడిన దేవతలందరూ వచ్చారు; అలాగే సమస్త మునులతో పాటు మునిపుంగవులూ అక్కడికి చేరారు।

Verse 6

दृष्ट्वा देवकुलं कृत्स्नं शङ्करेण विनागतम् / दधीचो नाम विप्रर्षिः प्राचेतसमथाब्रवीत्

శంకరుడు లేకుండా సమస్త దేవకులం వచ్చినదాన్ని చూసి, దధీచి అనే విప్రర్షి అప్పుడు ప్రాచేతసుడు (దక్షుడు)తో ఇలా అన్నాడు।

Verse 7

दधीच उवाच ब्रह्मादयः पिशाचान्ता यस्याज्ञानुविधायिनः / स देवः सांप्रतं रुद्रो विधिना किं न पूज्यते

దధీచి పలికెను—బ్రహ్మాది దేవుల నుండి పిశాచాంతం వరకు అందరూ ఎవరి ఆజ్ఞను అనుసరిస్తారో, ఆ దేవుడే ఇప్పుడు రుద్రుడుగా ప్రత్యక్షం; కాబట్టి విధి ప్రకారం ఆయనను ఎందుకు పూజించకూడదు?

Verse 8

दक्ष उवाच सर्वेष्वेव हि यज्ञेषु न भागः परिकल्पितः / न मन्त्रा भार्यया सार्धं शङ्करस्येति नेज्यते

దక్షుడు అన్నాడు—అన్ని యజ్ఞాలలో శంకరునికి భాగం నిర్ణయించబడలేదు; అలాగే భార్యతో కూడి మంత్రాలతో శంకరుని పూజించరు।

Verse 9

विहस्य दक्षं कुपितो वचः प्राह महामुनिः / शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वज्ञानमयः स्वयम्

అప్పుడు మహాముని—నవ్వుతూ కూడా కోపంతో—దక్షునితో మాటలాడాడు; సమస్త దేవతలు వింటుండగా, అతడు స్వయంగా సర్వజ్ఞానమయుడై పలికాడు।

Verse 10

दधीच उवाच यतः प्रवृत्तिर्विश्वेषां यश्चास्य परमेश्वरः / संपूज्यते सर्वयज्ञैर्विदित्वा किल शङ्करः

దధీచి అన్నాడు—సర్వ లోకాల ప్రవృత్తి ఎవరి నుండి ఉద్భవిస్తుందో, మరియు ఎవరు వాటి పరమేశ్వరుడో; ఆయనను అలా తెలిసికొని ప్రజలు నిజంగా అన్ని యజ్ఞాల ద్వారా శంకరుని సమ్యక్ పూజిస్తారు।

Verse 11

न ह्यं शङ्करो रुद्रः संहर्ता तामसो हरः / नग्नः कपाली विकृतो विश्वात्मा नोपपद्यते

ఎందుకంటే నేను (కేవలం) సంహారకుడైన రుద్ర-శంకరుడు, తామస ‘హర’ మాత్రమేను కాను. విశ్వాత్మను నగ్నుడు, కపాలధారి, వికృతరూపుడని భావించడం సముచితం కాదు।

Verse 12

ईश्वरो हि जगत्स्त्रष्टा प्रभुर्नारायणः स्वराट् / सत्त्वात्मको ऽसौ भगवानिज्यते सर्वकर्मसु

నారాయణుడే ఈశ్వరుడు—జగత్ స్రష్ట, ప్రభువు, స్వరాట్. ఆ భగవాన్ సత్త్వస్వరూపుడు; అన్ని కర్మలలో, విధులలో ఆయననే పూజిస్తారు।

Verse 13

दधीच उवाच किं त्वया भगवानेष सहस्त्रांशुर्न दृश्यते / सर्वलोकैकसंहर्ता कालात्मा परमेश्वरः

దధీచుడు పలికెను—నీకు ఈ సహస్రకిరణముల భగవాన్ సూర్యుడు ఎందుకు దర్శనమివ్వడంలేదు? ఆయనే కాలాత్మక పరమేశ్వరుడు, సమస్త లోకాల ఏకైక సంహర్త.

Verse 14

यं गृणन्तीह विद्वांसो धार्मिका ब्रह्मवादिनः / सो ऽयं साक्षी तीव्ररोचिः कालात्मा शाङ्करीतनुः

ఇక్కడ విద్వాంసులు, ధార్మికులు, బ్రహ్మవాదులు ఎవరిని నిరంతరం స్తుతిస్తారో—ఆయనే సాక్షి; తీవ్రమైన కాంతితో ప్రకాశించే వాడు, కాలాత్మ, శాంకరీతనువు (శివస్వరూపుడు)।

Verse 15

एष रुद्रो महादेवः कपर्दे च घृणी हरः / आदित्यो भगवान् सूर्यो नीलग्रीवो विलोहितः

ఇయనే రుద్ర మహాదేవుడు—కపర్దీ, ఘృణీ, హరుడు. ఇయనే ఆదిత్యుడు, భగవాన్ సూర్యుడు—నీలగ్రీవుడు, విలోహితుడును।

Verse 16

संस्तूयते सहस्त्रांशुः सामगाध्वर्युहोतृभिः / पश्यैनं विश्वकर्माणं रुद्रमूर्ति त्रयीमयम्

సహస్రాంశువు (సూర్యుడు) సామగానకులు, అధ్వర్యులు, హోతృలు స్తుతిస్తారు. ఆయనను చూడు—విశ్వకర్మ, రుద్రమూర్తి, వేదత్రయీమయుడు।

Verse 17

दक्ष उवाच य एते द्वादशादित्या आगता यज्ञभागिनः / सर्वे सूर्या इति ज्ञेया न ह्यान्यो विद्यते रविः

దక్షుడు పలికెను—యజ్ఞభాగానికి అర్హులై వచ్చిన ఈ ద్వాదశ ఆదిత్యులు అందరూ ‘సూర్య’లుగానే తెలిసికొనవలెను; ఆయన తప్ప మరొక రవి లేడు।

Verse 18

एवमुक्ते तु मुनयः समायाता दिदृक्षवः / बाढमित्यब्रुवन् वाक्यं तस्य साहाय्यकारिणः

ఇలా చెప్పబడగానే దర్శించాలనే ఆకాంక్షతో మునులు సమాగమించారు. వారు “బాఢమ్—తథాస్తు” అని పలికి అతని మాటను అంగీకరించి అతనికి సహాయకులయ్యారు.

Verse 19

तमसाविष्टमनसो न पश्यन्ति वृषध्वजम् / सहस्त्रशो ऽथ शतशो भूय एव विनिन्द्यते

తమస్సుతో ఆవరించబడిన మనస్సు గలవారు వృషధ్వజుడైన (శివుని) దర్శించరు. బదులుగా ఆయన మళ్లీ మళ్లీ—వెయ్యిసార్లు, వందసార్లు—నిందింపబడతాడు.

Verse 20

निन्दन्तो वैदिकान् मन्त्रान् सर्वभूतपतिं हरम् / अपूजयन् दक्षवाक्यं मोहिता विष्णुमायया

విష్ణుమాయచే మోహితులై వారు వైదిక మంత్రాలను నిందించారు; సర్వభూతపతియైన హరుని (శివుని) పూజించలేదు. దక్షుని మాటను అనుసరించి ఆరాధనను నిలిపివేశారు.

Verse 21

देवाश्च सर्वे भागार्थमागता वासवादयः / नापश्यन् देवमीशानमृते नारायणं हरिम्

ఇంద్రాది సమస్త దేవతలు తమ తమ భాగం కోసం వచ్చారు; కానీ నారాయణ హరి తప్ప మరొక పరమేశ్వరుడైన ఈశానుని వారు చూడలేదు.

Verse 22

हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः / पश्यतामेव सर्वेषां क्षणादन्तरधीयत

హిరణ్యగర్భుడైన భగవాన్ బ్రహ్మ, బ్రహ్మవిదులలో శ్రేష్ఠుడు—అందరూ చూస్తుండగానే క్షణంలో అంతర్ధానమయ్యాడు.

Verse 23

अन्तर्हिते भगवति दक्षो नारायणं हरिम् / रक्षकं जगतां देवं जगाम शरणं स्वयम्

భగవాన్ అంతర్హితుడైనప్పుడు దక్షుడు స్వయంగా జగత్తుల రక్షక దేవుడు—నారాయణ హరి—శరణు పొందెను।

Verse 24

प्रवर्तयामास च तं यज्ञं दक्षो ऽथ निर्भयः / रक्षते भगवान् विष्णुः शरणागतरक्षकः

అప్పుడు నిర్భయుడై దక్షుడు ఆ యజ్ఞాన్ని ప్రారంభించాడు; శరణాగత రక్షకుడైన భగవాన్ విష్ణువే రక్షిస్తాడు.

Verse 25

पुनः प्राह च तं दक्षं दधीचो भगवानृषिः / संप्रेक्ष्यर्षिगणान् देवान् सर्वान् वै ब्रह्मविद्विषः

అప్పుడు భగవాన్ ఋషి దధీచి మళ్లీ దక్షునితో పలికెను; ఋషిగణాలను, దేవతలందరినీ చూచి బ్రహ్మద్వేషులను ఉద్దేశించి మాటలాడెను.

Verse 26

अपूज्यपूजने चैव पूज्यानां चाप्यपूजने / नरः पापमवाप्नोति महद् वै नात्र संशयः

అపూజ్యుని పూజించి, పూజ్యులను పూజించకపోతే, మనిషి మహాపాపాన్ని పొందుతాడు—ఇందులో సందేహం లేదు.

Verse 27

असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानना / दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः

ఎక్కడ దుష్టులకు అనుకూలత, సజ్జనులకు అవమానం ఉంటుందో, అక్కడ దేవకృతమైన ఘోర దండం తక్షణమే పడుతుంది.

Verse 28

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः शशापेश्वरविद्विषः / समागतान् ब्राह्मणांस्तान् दक्षसाहाय्यकारिणः

ఇట్లు పలికి ఆ విప్రఋషి, ఈశ్వరద్వేషులైన—దక్షునికి సహాయకులుగా సమాగతమైన ఆ బ్రాహ్మణులను—శపించాడు।

Verse 29

यस्माद् बहिष्कृता वेदा भवद्भिः परमेश्वरः / विनिन्दितो महादेवः शङ्करो लोकवन्दितः

మీరు వేదాలను త్రోసిపుచ్చినందున, లోకవందిత పరమేశ్వరుడు—మహాదేవ శంకరుని—నిందించారు।

Verse 30

भविष्यध्वं त्रयीबाह्याः सर्वे ऽपीश्वरविद्विषः / निन्दन्तो ह्यैश्वरं मार्गं कुशास्त्रासक्तमानसाः

మీరు అందరూ త్రయీ-వేదబాహ్యులవుతారు; మీరు అందరూ ఈశ్వరద్వేషులవుతారు—కుశాస్త్రాసక్త మనస్సుతో ప్రభువు మార్గాన్ని నిందిస్తారు।

Verse 31

मिथ्याधीतसमाचारा मिथ्याज्ञानप्रलापिनः / प्राप्य घोरं कलियुगं कलिजैः किल पीडिताः

వారి ఆచారం మిథ్యా అధ్యయనంతో ఏర్పడుతుంది, వారు మిథ్యా ‘జ్ఞానం’ గురించి ప్రలాపిస్తారు; ఘోర కలియుగంలో ప్రవేశించి కలిజనిత దోషాలచే, కలిజులచే పీడితులవుతారు।

Verse 32

त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं गच्छध्वं नरकान् पुनः / भविष्यति हृषीकेशः स्वाश्रितो ऽपि पराङ्मुखः

సంపూర్ణ తపోబలాన్ని విడిచి మీరు మళ్లీ నరకలోకాలకు వెళ్తారు; మీరు ఆశ్రయమని చెప్పే హృషీకేశుడుకూడా మీపై పరాంగ్ముఖుడవుతాడు।

Verse 33

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिर्विरराम तपोनिधिः / जगाम मनसा रुद्रमशेषाघविनाशनम्

ఇట్లు పలికి తపోనిధి బ్రహ్మర్షి మౌనమయ్యెను; మరియు మనసా సమస్త పాపనాశకుడైన రుద్రుని శరణు చేరెను.

Verse 34

एतस्मिन्नन्तरे देवी महादेवं महेश्वरम् / पतिं पशुपतिं देवं ज्ञात्वैतत् प्राह सर्वदृक्

ఇంతలో సర్వదర్శినీ దేవి ఆయనను మహాదేవుడు, మహేశ్వరుడు, పతి, పశుపతి దేవుడని తెలిసికొని ఈ వాక్యములు పలికెను.

Verse 35

देव्युवाच दक्षो यज्ञेन यजते पिता मे पूर्वजन्मनि / विनिन्द्य भवतो भावमात्मानं चापि शङ्कर

దేవి పలికెను—పూర్వజన్మలో నా తండ్రి దక్షుడు యజ్ఞం చేసెను; ఓ శంకరా, ఆయన నీ పవిత్ర భావమును, తన ఆత్మనును కూడ నిందించెను.

Verse 36

देवाः सहर्षिभिश्चासंस्तत्र साहाय्यकारिणः / विनाशयाशु तं यज्ञं वरमेकं वृणोम्यहम्

అక్కడ దేవతలు ఋషులతో కూడ సహాయకులుగా ఉన్నారు. “ఆ యజ్ఞాన్ని వెంటనే నాశనం చేయుము; నేను ఈ ఒక్క వరమే కోరుచున్నాను.”

Verse 37

एवं विज्ञापितो देव्या देवो देववरः प्रभुः / ससर्ज सहसा रुद्रं दक्षयज्ञजिघांसया

దేవి ఇలా విజ్ఞప్తి చేయగా దేవదేవోత్తమ ప్రభువు దక్షయజ్ఞాన్ని నాశనం చేయుటకై తక్షణమే రుద్రుని సృజించెను.

Verse 38

सहस्त्रशीर्षपादं च सहस्त्राक्षं महाभुजम् / सहस्त्रपाणिं दुर्धर्षं युगान्तानलसन्निभम्

ఆయన సహస్ర శిరస్సులు, పాదములు కలవాడు; సహస్ర నేత్రాలు, మహాబాహువులు కలవాడు; సహస్ర హస్తాలతో అజేయుడై యుగాంతాగ్నివలె దగ్ధప్రభతో ప్రకాశించెను।

Verse 39

दंष्ट्राकरालं दुष्प्रेक्ष्यं शङ्खचक्रगदाधरम् / दण्डहस्तं महानादं शार्ङ्गिणं भूतिभूषणम्

ఆయన దంష్ట్రలతో భయంకరుడై, దర్శించుటకు దుర్లభుడై; శంఖ-చక్ర-గదలను ధరించి; చేతిలో దండముతో, మహానాదము చేయుచు, శార్ఙ్గధనుస్సు ధరించి, విభూతిని భూషణముగా అలంకరించుకొని ప్రత్యక్షమయ్యెను।

Verse 40

वीरभद्र इति ख्यातं देवदेवसमन्वितम् / स जातमात्रो देवेशमुपतस्थे कृताञ्जलिः

ఆయన ‘వీరభద్ర’ అని ఖ్యాతి పొందెను, దేవాధిదేవుని తేజస్సుతో సమన్వితుడై; జన్మించిన క్షణమే దేవేశుని సమీపమునకు వచ్చి, కృతాంజలిగా నమస్కరించి సేవించెను।

Verse 41

तमाह दक्षस्य मखं विनाशय शिवोस्त्विति / विनिन्द्य मां स यजते गङ्गाद्वारे गणेश्वर

అతడు నాతో చెప్పెను—‘శివస్వరూపుడై దక్షుని యజ్ఞమును నాశనము చేయి।’ కాని నన్ను నిందించిన వాడే గంగాద్వారమున పూజ చేయుచున్నాడు, ఓ గణేశ్వరా!

Verse 42

ततो बन्धुप्रयुक्तेन सिंहेनैकेन लीलया / वीरभद्रेण दक्षस्य विनाशमगमत् क्रतुः

అనంతరం బంధువుల ప్రేరణతో పంపబడిన ఒక్క సింహముచేతనే, వీరభద్రుడు లీలామాత్రముగా దక్షుని క్రతువును (యజ్ఞమును) నాశనమునకు చేర్చెను।

Verse 43

मन्युना चोमया सृष्टा भद्रकाली महेश्वरी / तया च सार्धं वृषभं समारुह्य ययौ गणः

క్రోధమునుండి మరియు ఉమాదేవి నుండి మహేశ్వరీ భద్రకాళీ అవతరించింది. ఆమెతో కలిసి గణసమూహం వృషభమేరెక్కి బయలుదేరెను.

Verse 44

अन्ये सहस्त्रशो रुद्रा निसृष्टास्तेन धीमता / रोमजा इति विख्यातास्तस्य साहाय्यकारिणः

ఆ ధీమంతుడు మరెన్నో వేలాది రుద్రులను సృష్టించాడు. వారు ‘రోమజ’ (రోమముల నుండి జన్మించినవారు) అని ప్రసిద్ధి, ఆయన కార్యసహాయకులు.

Verse 45

शूलशक्तिगदाहस्ताष्टङ्कोपलकरास्तथा / कालाग्निरुद्रसंकाशा नादयन्तो दिशो दश

వారి చేతుల్లో శూలం, శక్తి, గదా; అలాగే దండాలు, రాళ్లు కూడా ఉన్నాయి. కాలాగ్ని-రుద్రుని వలె ప్రకాశిస్తూ, గర్జనతో దశదిశలను నాదింపజేశారు.

Verse 46

सर्वे वृषासनारूढाः सभार्याश्चातिभीषणाः / समावृत्य गणश्रेष्ठं ययुर्दक्षमखं प्रति

వారందరూ వృషభాసనారూఢులై, భార్యలతో కూడి అత్యంత భయంకరులై ఉన్నారు. గణశ్రేష్ఠుని చుట్టుముట్టి దక్షయజ్ఞమునకు బయలుదేరారు.

Verse 47

सर्वे शंप्राप्य तं देशं गङ्गाद्वारमिति श्रुतम् / ददृशुर्यज्ञदेशं तं दक्षस्यामिततेजसः

వారందరూ ‘గంగాద్వారము’ అని ప్రసిద్ధమైన ఆ దేశమునకు చేరి, అక్కడ అమితతేజస్సుగల దక్షుని యజ్ఞస్థలమును దర్శించారు.

Verse 48

देवाङ्गनासहस्त्राढ्यमप्सरोगीतनादितम् / वीणावेणुनिनादाढ्यं वेदवादाभिनादितम्

ఆ దివ్యసభ వేలాది దేవాంగనలతో నిండిపోయి, అప్సరసుల గీతనాదాలతో మార్మోగింది. వీణా-వేణు మధురధ్వనులతో సమృద్ధిగా, వేదవాక్యాల గంభీర పఠనధ్వనులతో ప్రతిధ్వనించింది।

Verse 49

दृष्ट्वा सहर्षिभिर्देवैः समासीनं प्रजापतिम् / उवाच भद्रया रुद्रैर्वोरभद्रः स्मयन्निव

ఋషులు, దేవతలతో కూడి సభలో ఆసీనుడైన ప్రజాపతిని చూచి, రుద్రులతో సహా వచ్చిన వీరభద్రుడు చిరునవ్వుతోనట్టుగా, శుభమైన కానీ దృఢమైన స్థైర్యంతో మాటలాడాడు।

Verse 50

वयं ह्यनुचराः सर्वे शर्वस्यामिततेजसः / भागाभिलप्सया प्राप्ता भागान् यच्छध्वमीप्सितान्

మేమంతా అపార తేజస్సుగల శర్వుడు (శివుడు) యొక్క అనుచరులం. మా యజ్ఞభాగాల కోరికతో వచ్చాము; మాకు అభీష్టమైన భాగాలను దయచేసి ప్రసాదించండి।

Verse 51

अथ चेत् कस्यचिदियमाज्ञा मुनिसुरोत्तमाः / भागो भवद्भ्यो देयस्तु नास्मभ्यमिति कथ्यताम् / तं ब्रूताज्ञापयति यो वेत्स्यामो हि वयं ततः

ఓ ముని-దేవోత్తములారా, ఇది నిజంగా ఎవరో ఇచ్చిన ఆజ్ఞయైతే—‘భాగం మీకే ఇవ్వాలి, మాకు కాదు’—అయితే ఆ ఆజ్ఞాపకుడు ఎవరో చెప్పండి. అతడిని తెలిసిన తరువాత మేము తగినట్లుగా ప్రవర్తిస్తాము।

Verse 52

एवमुक्ता गणेशेन प्रजापतिपुरः सराः / देवा ऊचुर्यज्ञभागे न च मन्त्रा इति प्रभुम्

గణేశుడు ప్రజాపతి సభ ముందు ఇలా పలికినప్పుడు, దేవతలు ప్రభువుతో అన్నారు—“యజ్ఞభాగ విషయంలో మంత్రాలు అలా అనుమతించవు।”

Verse 53

मन्त्रा ऊचुः सुरान् यूयं तमोपहतचेतसः / ये नाध्वरस्य राजानं पूजयध्वं महेश्वरम्

మంత్రాలు దేవతలతో పలికెను—“హే సురులారా, మీ చిత్తం తమస్సుతో కమ్మబడింది; ఎందుకంటే అధ్వరయజ్ఞానికి రాజైన మహేశ్వరుని మీరు పూజించరు।”

Verse 54

ईश्वरः सर्वभूतानां सर्वभूततनुर्हरः / पूज्यते सर्वयज्ञेषु सर्वाभ्युदसिद्धिदः

ఈశ్వరుడు సమస్త భూతాలకు ప్రభువు; హరి సమస్త భూతదేహాలనే తన తను గా ధరించినవాడు. ఆయన అన్ని యజ్ఞాలలో పూజింపబడతాడు, సమస్త అభ్యుదయసిద్ధులను ప్రసాదించువాడు।

Verse 55

एवमुक्ता अपीशानं मायया नष्टचेतसः / न मेनिरे ययुर्मन्त्रा देवान् मुक्त्वा स्वमालयम्

ఇలా చెప్పబడినప్పటికీ మాయవల్ల వారి చిత్తం నశించింది; వారు ఈశానుని గుర్తించలేదు. దేవతలను విడిచి ఆ మంత్రధారులు తమ స్వధామానికి వెళ్లిపోయారు।

Verse 56

ततः स रुद्रो भगवान् सभार्यः सगणेश्वरः / स्पृशन् कराभ्यां ब्रह्मर्षि दधीचं प्राह देवताः

అప్పుడు భగవాన్ రుద్రుడు భార్యతో కూడి, గణేశ్వరులచే సేవింపబడి, రెండు చేతులతో బ్రహ్మర్షి దధీచిని స్పృశించి దేవతలతో పలికెను।

Verse 57

मन्त्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः / यस्मात् प्रसह्य तस्माद् वो नाशयाम्यद्य गर्वितम्

బలగర్వంతో మత్తులై మీరు మంత్రాలను ప్రమాణంగా స్వీకరించలేదు; అందుకే మిమ్మల్ని బలవంతంగా అణచి ఈ రోజు మీ గర్వాన్ని నశింపజేస్తాను।

Verse 58

इत्युक्त्वा यज्ञशालां तां ददाह गणपुङ्गवः / गणेश्वराश्च संक्रुद्धा यूपानुत्पाट्य चिक्षिपुः

ఇట్లు పలికి శివగణములలో శ్రేష్ఠుడు ఆ యజ్ఞశాలను దహించెను; క్రుద్ధులైన గణేశ్వరులు యూపస్తంభములను పెకలించి దూరముగా విసిరిరి।

Verse 59

प्रस्तोत्रा सह होत्रा च अश्वं चैव गणेश्वराः / गृहीत्वा भीषणाः सर्वे गङ्गास्त्रोतसि चिक्षिपुः

అప్పుడు భయంకరరూపులైన గణేశ్వరులు ప్రస్తోతా, హోతా పురోహితులతో కూడ యజ్ఞాశ్వమును పట్టుకొని గంగానదీ ప్రవాహములో విసిరిరి।

Verse 60

वीरभद्रो ऽपि दीप्तात्मा शक्रस्योद्यच्छतः करम् / व्यष्टम्भयददीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम्

అప్పుడు దీప్తాత్ముడైన వీరభద్రుడు శక్రుని (ఇంద్రుని) పైకెత్తిన చేతిని అడ్డగించెను; అలాగే ధైర్యహృదయుడై ఇతర దేవతల చేతులనూ నిలిపెను।

Verse 61

भगस्य नेत्रे चोत्पाट्य करजाग्रेण लीलया / निहत्य मुष्टिना दन्तान् पूष्णश्चैवमपातयत्

అతడు లీలగా గోళ్ల అగ్రభాగములతో భగుని నేత్రములను పెకలించెను; తరువాత ముష్టితో పూషుని దంతములను కొట్టి అతనిని అలాగే పడగొట్టెను।

Verse 62

तथा चन्द्रमसं देवं पादाङ्गुष्ठेन लीलया / धर्षयामास बलवान् स्मयमानो गणेश्वरः

అదేవిధంగా బలవంతుడైన గణేశ్వరుడు చిరునవ్వుతో, లీలగా తన పాదాంగుష్ఠముతో చంద్రదేవుని నొక్కి అవమానించెను।

Verse 63

वह्नेर्हस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य लीलया / जघान मूर्ध्नि पादेन मुनीनपि मुनीश्वराः

అగ్నిదేవుని రెండు చేతులను కోసి, అతని నాలుకను లీలగా పీకివేసి, మునీశ్వరుడైన ఆ ప్రభువు మునుల తలపై కూడా పాదప్రహారం చేశాడు।

Verse 64

तथा विष्णुं सहरुडं समायान्तं महाबलः / विव्याध निशेतैर्बाणैः स्तम्भयित्वा सुदर्शनम्

తర్వాత గరుడునితో కలిసి ముందుకు వస్తున్న విష్ణువును చూసి, ఆ మహాబలుడు సుదర్శనాన్ని నిలిపివేసి క్షురధార బాణాలతో ఆయనను ఛేదించాడు।

Verse 65

समालोक्य महाबाहुरागत्य गरुडो गणम् / जघान पक्षैः सहसा ननादाम्बुनिधिर्यथा

గణాన్ని చూసి మహాబాహువైన గరుడుడు దూసుకొచ్చి, క్షణంలోనే రెక్కలతో ఆ దళాన్ని కొట్టాడు; సముద్రంలా గర్జించాడు।

Verse 66

ततः सहस्त्रशो भद्रः ससर्ज गरुडान् स्वयम् / वैनतेयादभ्यधिकान् गरुडं ते प्रदुद्रुवुः

అప్పుడు ఆ శుభుడు స్వయంగా వేలాది గరుడులను సృష్టించాడు—వైనతేయునికన్నా అధిక బలవంతులను—ఆ గరుడులు గరుడుని (వైనతేయుని) వైపు దూసుకెళ్లారు।

Verse 67

तान् दृष्ट्वा गरुडो धीमान् पलायत महाजवः / विसृज्य माधवं वेगात् तदद्भुतमिवाभवत्

వారిని చూసి ధీమంతుడైన గరుడుడు మహావేగంతో పారిపోయాడు; ఆ వేగంలో మాధవుని వదిలివేశాడు, అది నిజంగా అద్భుతంలా అనిపించింది।

Verse 68

अन्तर्हिते वैनतेये भगवान् पद्मसंभवः / आगत्य वारयामास वीरभद्रं च केशवम्

వైనతేయుడు (గరుడుడు) అంతర్హితుడైన తరువాత భగవాన్ పద్మసంభవుడు (బ్రహ్మ) అక్కడికి వచ్చి వీరభద్రుని మరియు కేశవుని—ఇద్దరినీ ఆపాడు।

Verse 69

प्रसादयामास च तं गौरवात् परमेष्ठिनः / संस्तूय भगवानीशः साम्बस्तत्रागमत् स्वयम्

పరమేష్ఠినిపై గౌరవంతో అతడు ఆయనను ప్రసన్నం చేయుటకు యత్నించాడు; స్తుతి చేసిన వెంటనే భగవాన్ ఈశుడు—సాంబుడు—స్వయంగా అక్కడికి వచ్చాడు।

Verse 70

वीक्ष्य देवाधिदेवं तं साम्बं सर्वगणैर्वृतम् / तुष्टाव भगवान् ब्रह्मा दक्षः सर्वे दिवौकसः

సర్వ గణాలతో చుట్టుముట్టబడిన దేవాధిదేవుడు సాంబుడిని చూచి భగవాన్ బ్రహ్మ, దక్షుడు మరియు సమస్త దేవతలు ఆయనను స్తుతించారు।

Verse 71

विशेषात् पार्वतीं देवीमीश्वरार्धशरीरिणीम् / स्तोत्रैर्नानाविधैर्दक्षः प्रणम्य च कृताञ्जलिः

ప్రత్యేకంగా దక్షుడు కృతాంజలిగా నమస్కరించి, ఈశ్వరుని అర్ధశరీరిణి అయిన దేవి పార్వతిని నానావిధ స్తోత్రాలతో స్తుతించాడు।

Verse 72

ततो भगवती देवी प्रहसन्ती महेश्वरम् / प्रसन्नमानसा रुद्रं वचः प्राह घृणानिधिः

అనంతరం కరుణానిధి అయిన భగవతి దేవి చిరునవ్వుతో మహేశ్వరుని సంభోదించి, ప్రసన్నమనసుతో రుద్రునికి వాక్యములు పలికింది।

Verse 73

त्वमेव जगतः स्त्रष्टा शासिता चैव रक्षकः / अनुग्राह्यो भगवता दक्षश्चापि दिवौकसः

హే భగవాన్! నీవే జగత్తుకు సృష్టికర్త, పాలకుడు, రక్షకుడు. దేవలోకంలో నిపుణుడైన దక్షుడుకూడా నీ అనుగ్రహాన్నే ఆశ్రయిస్తాడు.

Verse 74

ततः प्रहस्य भगवान् कपर्दे नीललोहितः / उवाच प्रणतान् देवान् प्राचेतसमथो हरः

అప్పుడు చిరునవ్వుతో భగవాన్—కపర్ది, నీలలోహిత, హర—ప్రాచేతసతో కలిసి, నమస్కరించిన దేవతలను ఉద్దేశించి పలికాడు.

Verse 75

गच्छध्वं देवताः सर्वाः प्रसन्नो भवतामहम् / संपूज्यः सर्वयज्ञेषु न निन्द्यो ऽहं विशेषतः

హే సమస్త దేవతలారా! ఇప్పుడు వెళ్లండి; నేను మీపై ప్రసన్నుడనై ఉంటాను. ప్రతి యజ్ఞంలో నేను విధిగా పూజింపబడవలెను; నన్ను ప్రత్యేకంగా నిందించరాదు.

Verse 76

त्वं चापि शृणु मे दक्ष वचनं सर्वरक्षणम् / त्यक्त्वा लोकैषणामेतां मद्भक्तो भव यत्नतः

మరియు నీవు కూడా, ఓ దక్షా! సమస్త రక్షణనిచ్చే నా ఉపదేశాన్ని విను—లోకప్రతిష్ఠపై ఈ ఆశను విడిచి, యత్నంతో నా భక్తుడవు.

Verse 77

भविष्यसि गणेशानः कल्पान्ते ऽनुग्रहान्मम / तावत् तिष्ठ ममादेशात् स्वाधिकारेषु निर्वृतः

నా అనుగ్రహంతో కల్పాంతంలో నీవు గణాధిపతి (గణేశుడు) అవుతావు. అంతవరకు నా ఆజ్ఞతో నీ నియమిత అధికారంలో ప్రశాంతంగా సంతృప్తిగా ఉండు.

Verse 78

एवमुक्त्वा स भगवान् सपत्नीकः सहानुगः / अदर्शनमनुप्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः

ఇట్లు పలికి ఆ భగవాన్ తన పత్నితోను అనుచరులతోను కలిసి, అపార తేజస్సుగల దక్షుని దృష్టికి అదృశ్యుడయ్యెను।

Verse 79

अन्तर्हिते महादेवे शङ्करे पद्मसंभवः / व्याजहार स्वयं दक्षमशेषजगतो हितम्

మహాదేవ శంకరుడు అంతర్హితుడైన తరువాత, పద్మసంభవుడైన బ్రహ్మ స్వయంగా దక్షునితో సమస్త జగత్తు హితార్థం పలికెను।

Verse 80

ब्रह्मोवाच किं तवापगतो मोहः प्रसन्ने वृषभध्वजे / यदाचष्ट स्वयं देवः पालयैतदतन्द्रितः

బ్రహ్మ పలికెను—హే వృషభధ్వజా! (దేవుడు) ప్రసన్నుడైనప్పుడు నీ మోహము తొలగిపోయిందా? దేవుడు స్వయంగా చెప్పినట్లు, అతడు దీనిని నిరంతరం అప్రమత్తంగా రక్షించుగాక।

Verse 81

सर्वेषामेव भूतानां हृद्येष वसतीश्वरः / पश्यन्त्येनं ब्रह्मभूता विद्वांसो वेदवादिनः

సర్వ భూతముల హృదయమందే ఈశ్వరుడు నివసించుచున్నాడు. బ్రహ్మభూతులైన పండితులు, వేదవాదులు, ఆయనను ప్రత్యక్షంగా దర్శించుదురు।

Verse 82

स आत्मा सर्वभूतानां स बीजं परमा गतिः / स्तूयते वैदिकैर्मन्त्रैर्देवदेवो महेश्वरः

ఆయనే సర్వభూతముల ఆత్మ; ఆయనే బీజము, పరమగతి. దేవదేవుడైన మహేశ్వరుడు వైదిక మంత్రములతో స్తుతింపబడుచున్నాడు।

Verse 83

तमर्चयति यो रुद्रं स्वात्मन्येकं सनातनम् / चेतसा भावयुक्तेन स याति परमं पदम्

యెవడు తన స్వాత్మలో ఏకమైన సనాతన రుద్రుని భక్తిభావంతో కూడిన చిత్తంతో ఆరాధిస్తాడో, వాడు పరమపదాన్ని పొందుతాడు।

Verse 84

तस्मादनादिमध्यान्तं विज्ञाय परमेश्वरम् / कर्मणा मनसा वाचा समाराधय यत्नतः

కాబట్టి ఆది-మధ్య-అంతములేనివాడైన పరమేశ్వరుని తెలుసుకొని, కర్మతో, మనసుతో, వాక్కుతో యత్నపూర్వకంగా ఆరాధించు।

Verse 85

यत्नात् परिहरेशस्य निन्दामात्मविनाशनीम् / भवन्ति सर्वदोषाय निन्दकस्य क्रिया यतः

ఆత్మనాశకరమైన ఈశుని నిందను యత్నంతో దూరం చేయాలి; ఎందుకంటే నిందకుని క్రియలే చివరకు సర్వదోషాలకు కారణమవుతాయి।

Verse 86

यस्तवैष महायोगी रक्षको विष्णुरव्ययः / स देवदेवो भगवान् महादेवो न संशयः

నీ రక్షకుడు—అవ్యయ మహాయోగి విష్ణువు—ఆయనే దేవదేవుడు భగవాన్ మహాదేవుడు; సందేహం లేదు।

Verse 87

मन्यन्ते ये जगद्योनिं विभिन्नं विष्णुमीश्वरात् / मोहादवेदनिष्ठत्वात् ते यान्ति नरकं नराः

మోహం మరియు అవిద్యానిష్ఠ వల్ల జగద్యోని విష్ణువును ఈశ్వరుని నుండి భిన్నమని భావించే వారు నరకానికి వెళ్తారు।

Verse 88

वेदानुवर्तिनो रुद्रं देवं नारायणं तथा / एकीभावेन पश्यन्ति मुक्तिभाजो भवन्ति ते

వేదమార్గానుసారులు రుద్రదేవుని మరియు నారాయణుని ఏక తత్త్వరూపంగా దర్శిస్తారు; వారు మోక్షభాగ్యులు అవుతారు।

Verse 89

यो विष्णुः स स्वयं रुद्रो यो रुद्रः स जनार्दनः / इति मत्वा यजेद् देवं स याति परमां गतिम्

విష్ణువే రుద్రుడు, రుద్రుడే జనార్దనుడు—ఇలా తెలిసి దేవుని ఆరాధించినవాడు పరమగతిని పొందుతాడు।

Verse 90

सृजत्येतज्जगत् सर्वं विष्णुस्तत् पश्यतीश्वरः / इत्थं जगत् सर्वमिदं रुद्रनारायणोद्भवम्

విష్ణువు ఈ సమస్త జగత్తును సృష్టిస్తాడు, ఈశ్వరుడు (రుద్రుడు) దానిని దర్శించి అధిష్ఠానంగా నిలుస్తాడు; అందువల్ల ఈ జగత్తు రుద్ర-నారాయణోద్భవం।

Verse 91

तस्मात् त्यक्त्वा हरेर्निन्दां विष्णावपि समाहितः / समाश्रयेन्महादेवं शरण्यं ब्रह्मवादिनाम्

కాబట్టి హరిని నిందించడం విడిచి, విష్ణువుపై కూడా ఏకాగ్రభక్తితో నిలిచి, బ్రహ్మవాదులకు శరణ్యుడైన మహాదేవుని శరణు పొందాలి।

Verse 92

उपश्रुत्याथ वचनं विरिञ्चस्य प्रजापतिः / जगाम शरणं देवं गोपतिं कृत्तिवाससम्

విరిఞ్చి (బ్రహ్మ) వచనాన్ని విని ప్రజాపతి అప్పుడు దేవుడు—గోపతి, భూతగణాధిపతి, కృత్తివాస శివుని శరణు చేరాడు।

Verse 93

ये ऽन्ये शापाग्निनिर्दग्धा दधीचस्य महर्षयः / द्विषन्तो मोहिता देवं संबभूवुः कलिष्वथ

దధీచితో సంబంధమున్న ఇతర మహర్షులు శాపాగ్నిచే దగ్ధులై మోహితులయ్యారు; దేవుని ద్వేషిస్తూ వారు తరువాత కలియుగ స్వభావాన్ని పొందారు।

Verse 94

त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं विप्राणां कुलसंभवाः / पूर्वसंस्कारमहात्म्याद् ब्रह्मणो वचनादिह

విప్ర ఋషికులాలలో జన్మించిన వారు, పూర్వ సంస్కార మహిమచేత ప్రేరితులై, బ్రహ్మ ఆజ్ఞను అనుసరించి ఇక్కడ తమ సమస్త తపోబలాన్ని విడిచిపెట్టారు।

Verse 95

मुक्तशापास्ततः सर्वे कल्पान्ते रौरवादिषु / निपात्यमानाः कालेन संप्राप्यादित्यवर्चसम् / ब्रह्माणं जगतामीशमनुज्ञाताः स्वयंभुवा

అప్పుడు వారు అందరూ శాపముక్తులై, కల్పాంతంలో కాలచేత రౌరవాది నరకాలలో పడవేయబడుతున్నప్పటికీ, సూర్యసమాన తేజస్సును పొందారు; స్వయంభూ అనుమతితో లోకాధిపతి బ్రహ్మను చేరారు।

Verse 96

समाराध्य तपोयोगादीशानं त्रिदशाधिपम् / भविष्यन्ति यथा पूर्वं शङ्करस्य प्रसादतः

తపస్సు-యోగాధిపతి, దేవాధిపతి అయిన ఈశానుడు (శివుడు)ను యథావిధిగా ఆరాధించి, శంకరుని ప్రసాదంతో వారు మునుపటిలానే అవుతారు।

Verse 97

एतद् वः कथितं सर्वं दक्षयज्ञनिषूदनम् / शृणुध्वं दक्षपुत्रीणां सर्वासां चैव संततिम्

దక్షయజ్ఞనాశం గురించి ఇదంతా మీకు చెప్పాను; ఇప్పుడు దక్షుని కుమార్తెలందరి సంతతి—వంశపరంపర—వినండి।