Adhyaya 22

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे आदित्यव्यूहकीर्त्तनं नामैकविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच स्वायंभूवनिसर्गे तु व्याख्यातान्यन्तराणि च / भविष्याणि च सर्वाणि तेषां वक्ष्याम्यनुक्रमम्

ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణంలో వాయుప్రోక్త పూర్వభాగంలోని ద్వితీయ అనుషంగపాదంలో ‘ఆదిత్యవ్యూహకీర్తనం’ అనే ఇరవై ఒకటవ అధ్యాయం. సూతుడు పలికెను—స్వాయంభువ సృష్టిలో వివరించబడిన మన్వంతరములు మరియు భవిష్యత్తులో కలుగబోవు అన్నిటి క్రమాన్ని నేను చెప్పుదును।

Verse 2

एतच्छ्रुतवा तु मुनयः पप्रच्छू रोमहर्षणम् / सूर्याचन्द्रमसोश्चारं ग्रहाणां चैव सर्वशः

ఇది విని మునులు రోమహర్షణుని అడిగిరి—సూర్యచంద్రుల గతి మరియు సమస్త గ్రహముల సంచారం ఎట్లుంటుంది?

Verse 3

ऋषय ऋचुः / भ्रमन्ति कथमेतानि ज्योतीषि दिवमण्डलम् / अव्यूहेन च सर्वाणि तथैवासंकरेण वा

ఋషులు పలికిరి—ఈ జ్యోతిష్కములు దివ్యమండలంలో ఎలా భ్రమిస్తాయి? అవి అన్నీ ఏ వ్యూహం లేకుండా, లేక పరస్పర సంకరం లేకుండానే ఎలా సాగుతాయి?

Verse 4

कश्चिद्भामयते तानि भ्रमन्ते यदि वा स्वयम् / एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम

ఎవరైనా వీటిని తిప్పుతున్నారా, లేక ఇవే స్వయంగా తిరుగుతున్నాయా? ఇది తెలుసుకోవాలని మేము కోరుతున్నాము; ఓ సత్తమా, మాకు నిజం చెప్పుము।

Verse 5

सूत उवाच भूतसंमोहनं ह्येतद्वदतो मे निबोधत / प्रत्यक्षमपि दृश्यं च संमोहयति यत्प्रजाः

సూతుడు పలికెను—ఇది భూతజనులను మోహింపజేసే విషయం; నా మాట వినుడి. ప్రత్యక్షంగా కనిపించినదే అయినా ప్రజలను మోహింపజేస్తుంది।

Verse 6

यो ऽयं चतुर्द्दिशं पुच्छे शैशुमारे व्यवस्थितः / उत्तानपादपुत्रो ऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि

ఈ శైశుమారపు తోకలో నాలుగు దిశలలో స్థితుడై ఉన్నవాడు, ఉత్తానపాదుని కుమారుడు ధ్రువుడు; ఆకాశంలో ధురంలా స్థిరుడై ఉన్నాడు।

Verse 7

स वै भ्रामयते नित्यं चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह / भ्रमन्तमनुगच्छन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्

అతడే నిత్యం చంద్రసూర్యులను గ్రహాలతో కూడి తిప్పుతాడు; తిరుగుతున్న అతనిని నక్షత్రాలు చక్రంలా అనుసరిస్తాయి।

Verse 8

ध्रुवस्य मनसा चासौ सर्वते ज्योतिषां गणः / सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह

ధ్రువుని మనస్సు (సంకల్పం) వలననే సమస్త జ్యోతుల గణము—సూర్యచంద్రులు, తారలు, నక్షత్రాలు, గ్రహాలతో కూడి—భ్రమిస్తుంది।

Verse 9

वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै / तेषां योगश्च भेदश्च कालश्चारस्तथैव च

అవి వాతసమూహమయమైన బంధములతో ధ్రువునందు బద్ధమై ఉన్నాయి. వాటి సంయోగము, భేదము, కాలము మరియు గతి కూడా అలాగే నియతమై ఉన్నాయి.

Verse 10

अस्तोदयौ तथोत्पाता अयने दक्षणोत्तरे / विषुवद्ग्रहवर्णाश्च द्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते

అస్తమయము-ఉదయము, అలాగే ఉపద్రవాలు; దక్షిణ-ఉత్తర అయనాలు; విషువత్తు మరియు గ్రహవర్ణాలు—ఇవన్నీ ధ్రువునుండే ప్రవర్తిస్తాయి.

Verse 11

वर्षा घर्मो हिमं रात्रिः संध्या चैव दिनं तथा / शुभाशुभं प्रजानां च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते

వర్షము, గ్రీష్మతాపము, హిమము, రాత్రి, సంధ్య మరియు దినము; అలాగే ప్రజల శుభాశుభములు—ఇవన్నీ ధ్రువునుండే ప్రవర్తిస్తాయి.

Verse 12

ध्रुवेणाधिष्टितश्चैव सूर्यो ऽपो गृह्य वर्षति / तदेष दीप्त किरणः स कालग्निर्दिवाकरः

ధ్రువునిచే అధిష్ఠితుడైన సూర్యుడు జలమును గ్రహించి వర్షింపజేస్తాడు. ఆ దీప్తకిరణుడైన దివాకరుడు కాలాగ్నివలె ప్రకాశిస్తాడు.

Verse 13

परिवर्त्तक्रमाद्विप्रा भाभिरालोकयन् दिशः / सूर्यः किरमजालेन वायुयुक्तेन सर्वशः

హే విప్రులారా! పరిభ్రమణక్రమమున సూర్యుడు వాయుసంయుక్తమైన కిరణజాలముతో సర్వదిశలను తన ప్రభలతో ప్రకాశింపజేస్తాడు.

Verse 14

जगतो जलमादत्ते कृत्स्नस्य द्विजसत्तमाः / आदित्यपीतं सकलं सोमः संक्रमते जलम्

హే ద్విజశ్రేష్ఠులారా, ఆదిత్యుడు సమస్త జగత్తు యొక్క జలాన్ని గ్రహిస్తాడు; ఆదిత్యుడు పానంచేసిన ఆ సమస్త జలాన్ని సోముడు (చంద్రుడు) మళ్లీ జలరూపంగా పరివర్తింపజేస్తాడు।

Verse 15

नाडीभिर्वायुयुक्ताभिर्लोकधारा प्रवर्त्तते / यत्सोमात्स्रवते ह्यंबु तदन्नेष्वेव तिष्ठति

వాయువుతో కూడిన నాడుల ద్వారా లోకధార ప్రవహిస్తుంది; సోముని నుండి స్రవించే జలం అన్నములలోనే నిలిచి ఉంటుంది।

Verse 16

मेघा वायुविघातेन विसृजन्ति जलं भूवि / एवमुत्क्षिप्यते चैव पतते चासकृज्जलम्

మేఘాలు వాయు విఘాతంతో భూమిపై జలాన్ని వర్షిస్తాయి; ఈ విధంగా జలం పైకి ఎత్తబడుతుంది, మళ్లీ మళ్లీ పడుతుంది।

Verse 17

न नाश उदकस्यास्ति तदेव परिवर्त्तते / संधारणार्थं लोकानां मायैषा विश्वनिर्मिता

జలానికి నాశం లేదు; అది కేవలం రూపాంతరం చెందుతుంది. లోకాలను నిలబెట్టుటకై విశ్వం నిర్మించిన ఈ మాయ ఇది।

Verse 18

अन्या मायया व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् / विश्वेशो लोककृद्देवः सहस्राक्षः प्रजापतिः

ఈ మాయతో చరాచర సమేతమైన త్రిలోకమంతా వ్యాపించి ఉంది; విశ్వేశుడు, లోకకర్త దేవుడు, సహస్రాక్ష ప్రజాపతి (ఇంద్రుడు) యే।

Verse 19

धाता कृत्स्नस्य लोकस्य प्रभविष्णुर्दिवाकरः / सार्वलोकिकमंभो यत्तत्सोमान्नभसश्व्युतम्

సమస్త లోకములకు ధాత అయిన దివాకరుడు (సూర్యుడు) ప్రభావశాలి; మరియు సర్వలోకవ్యాపి జలం, అది సోమునుండి ఆకాశమునుండి చ్యుతమై ఉద్భవిస్తుంది.

Verse 20

सोमाधारं जगत्सर्वमेतत्तथ्यं प्रकीर्तितम् / सूर्यादुष्णं निस्रवते सोमाच्छीतं प्रवर्त्तते

ఇది సత్యమని కీర్తించబడింది—సమస్త జగత్తు సోమాధారమే; సూర్యుని నుండి ఉష్ణత ప్రవహిస్తుంది, సోముని నుండి శీతలత ప్రవర్తిస్తుంది.

Verse 21

शीतोष्णवीर्यौं द्वावेतौ युक्त्या धारयतो जगत् / सोमाधारा नदी गङ्गा पवित्रा विमलोदका

శీత-ఉష్ణ శక్తులు ఈ రెండూ యుక్తిగా జగత్తును ధరిస్తాయి; సోమాధారమైన గంగా నది పవిత్రం, నిర్మల జలముతో ప్రకాశిస్తుంది.

Verse 22

भद्रसोमपुरोगाश्च महानद्यो द्विजोत्तमाः / सर्वभूतशरीरेषु ह्यापो ह्यनुसृताश्च याः

హే ద్విజోత్తమా! భద్రసోమ మొదలైన మహానదులు అగ్రగాములు; మరియు సమస్త భూతశరీరాలలో జలము అంతటా అనుసృతమై వ్యాపించి ఉంది.

Verse 23

तेषु संदह्यमानेषु जङ्गमस्थावरेषु च / धूमभूतास्तु ता ह्यापो निष्कामन्तीह सर्वशः

చరాచరాలు దహించబడినప్పుడు, ఆ జలము ధూమరూపమై ఇక్కడ అన్ని దిశలలోనూ బయటకు నిష్క్రమిస్తుంది.

Verse 24

तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमभ्रमयं स्मृतम् / तेजोर्ऽकः सर्वभूतेभ्य आदत्ते रश्मिभिर्जलम्

అదివల్ల మేఘాలు పుడుతాయి; ఆ స్థానం ‘అభ్రమయం’ అని స్మృతం. తేజోమయుడైన సూర్యుడు తన కిరణాలతో సమస్త భూతాల నుండి జలాన్ని గ్రహిస్తాడు.

Verse 25

समुद्राद्वायुसंयोगाद्वहन्त्यापो गभस्तयः / संजीवनं च सस्यानामंभस्तदमृतोपमम्

సముద్రంతో వాయుసంయోగం వల్ల సూర్యకిరణాలు జలాన్ని మోసుకుపోతాయి. ఆ జలమే పంటలకు ప్రాణదాయకం; అది అమృతసమానం.

Verse 26

ततस्त्वृतुवशात्काले परिवत्य दिवाकरः / यच्छत्यापो हि मेघेभ्यः घुक्लाशुक्लैर्गभस्तिभिः

తర్వాత ఋతువశాత్ కాలం వచ్చినప్పుడు దివాకరుడు మార్పు పొంది, శ్వేత-అశ్వేత కిరణాలతో మేఘాలకు జలాన్ని అందజేస్తాడు.

Verse 27

अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः / सर्वभूतहितार्थाय वायुमिश्राः समन्ततः

మేఘాలలో ఉన్న జలాలు వాయువిచే ప్రేరేపింపబడి కింద పడతాయి; వాయుమిశ్రితమై సమస్త భూతాల హితార్థం కోసం అన్ని దిక్కులా వర్షిస్తాయి.

Verse 28

ततो वर्षति षण्मासान्सर्वभूतविवृद्धये / वायव्यं स्तनितं चैव वैद्युतं चाग्निसंभवम्

అప్పుడు సమస్త భూతాల వృద్ధి కోసం ఆరు నెలలు వర్షిస్తుంది; వాయవ్య గర్జన, విద్యుత్ మెరుపు, అగ్నిసంభవమైన తేజస్సు కూడా కనిపిస్తుంది.

Verse 29

मेहनाच्च मिहेधातोमघत्वं व्यजयन्ति हि / न भ्रश्यन्ति यतश्चापस्तदभं कवयो विदुः

మెహనా మరియు మిహేధాతు నుండి వారు మేఘత్వాన్ని పొందుతారు; యెక్కడి నుండి జలము క్షయించదో, దానిని కవులు ‘అభ’ అని తెలుసుకొందురు.

Verse 30

मेघानां पुनरुत्पत्तिश्त्रिविधा योनिरुच्यते / आग्नेया ब्रह्मजाश्चैव पक्षजाश्च पृथग्विधाः

మేఘాల పునరుత్పత్తికి మూడు విధాల యోనులు చెప్పబడినవి—ఆగ్నేయ, బ్రహ్మజ, మరియు పక్షజ; ఇవి వేర్వేరు రకాలు.

Verse 31

त्रिधा मेघाः समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि संभवम् / आग्नेया स्तूष्णजाः प्रोक्तास्तेषां धूमप्रवर्त्तनम्

మేఘాలు మూడు విధాలుగా చెప్పబడ్డాయి; ఇప్పుడు వాటి సంభవాన్ని చెప్పుదును. ఆగ్నేయ మేఘాలు ‘స్తూష్ణజ’ అని ప్రసిద్ధి; వాటి ప్రవర్తనం ధూమం నుండి జరుగును.

Verse 32

शीतदुर्दिनवाता ये स्वगुणास्ते व्यवस्थिताः / महिषाश्च वाराहाश्च मत्तमातङ्गरूपिणः

చలి, మబ్బుదినం, గాలి—ఇవి వారి స్వగుణాలు స్థిరంగా ఉంటాయి; వారు మహిష, వారాహ, మత్తమాతంగ రూపాలను ధరించుదురు.

Verse 33

भूत्वा धरणिमभ्येत्य रमन्ते विचरन्ति च / जीमूता नाम ते मेघा ह्येतेभ्यो जीवसंभवः

వారు రూపం ధరించి భూమిని సమీపించి, ఆనందంగా విహరిస్తూ సంచరిస్తారు. ఆ మేఘాలు ‘జీమూత’ అని పిలువబడతాయి; వీటినుండే జీవసంభవం కలుగుతుంది.

Verse 34

विद्युद्गुणविहीनाश्च जलधारा विलंबिनः / मूकमेघा महाकाया आवहस्य वशानुगाः

విద్యుత్‌గుణం లేని, నీటి ధారలు నెమ్మదిగా జారే; మౌనంగా ఉన్న మహాకాయ మేఘాలు ‘ఆవహ’ వశానుగతులై ఉంటాయి.

Verse 35

क्रोशमात्राच्च वर्षन्ति क्रोशार्द्धादपि वा पुनः / पर्वताग्र नितंबेषु वर्षति च रसंति च

అవి ఒక క్రోశ దూరం నుండీ, మరల అర్ధ క్రోశం నుండీ వర్షిస్తాయి; పర్వత శిఖరాలపై, కొండ ఒడ్లపై వర్షించి గర్జిస్తాయి కూడా.

Verse 36

बलाकागर्भदाश्चैव बलाकागर्भधारिणः / ब्रह्मजा नाम ते मेघा ब्रह्मनिश्वाससंभवाः

అవి బలాకా (కొంగ) గర్భాన్ని ప్రసాదించేవి, బలాకా-గర్భాన్ని ధరించేవి; ‘బ్రహ్మజ’ అనే ఆ మేఘాలు బ్రహ్ముని నిశ్వాసం నుండి జనించాయి.

Verse 37

ते हि विद्युद्गुणोपेतास्तनयित्नुप्रियस्वनाः / तेषां शश्र्वत्प्रणादेन भूमिः स्वाङ्गरूहोद्भवा

అవి విద్యుత్‌గుణంతో యుక్తమై, గర్జనకు ప్రియమైన స్వరములు కలవి; వాటి నిరంతర నాదంతో భూమి తన అవయవాల నుండి మొలకలను పుట్టిస్తుంది.

Verse 38

राज्ञी राज्याभिषिक्तेव पुनर्यौंवनमश्नुते / तेष्वियं प्रावृडासक्ता भूतानां जीवितोद्भवा

రాజ్యాభిషేకం పొందిన రాణి మళ్లీ యౌవనాన్ని పొందినట్లే, ఈ మేఘాలలో లీనమైన ప్రావృట్ సమస్త భూతాల జీవనోద్భవం అవుతుంది.

Verse 39

द्वितीयं प्रवहं वायुं मेघास्ते तु समाश्रिताः / एतं योजनमात्राच्च साध्यर्द्धा निष्कृतादपि

రెండవది ‘ప్రవహ’ అనే వాయువు; మేఘాలు దానినే ఆశ్రయిస్తాయి. ఒక యోజన పరిమాణాన్ని దాటి అది సాధ్యలోకపు అర్ధపరిధి వరకు, నిష్కృతి సీమకన్నా కూడా ఆవల ప్రవహిస్తుంది.

Verse 40

वृष्टिर्गर्भस्त्रिधा तेषां धारासारः प्रकीर्त्तितः / पुष्करावर्त्तका नाम ते मेघाः पक्षसंभवाः

ఆ మేఘాల వృష్టి-గర్భం మూడు విధాలుగా చెప్పబడింది; దానిని ‘ధారాసార’ అని కీర్తిస్తారు. అవి పక్షాల నుండి ఉద్భవించిన ‘పుష్కరావర్త్తక’ అనే మేఘాలు.

Verse 41

शक्रेण पक्षच्छिन्ना ये पर्वतानां महौजसाम् / कामागानां प्रवृद्धानां भूतानां शिवमिच्छता

మహాతేజస్సు గల పర్వతాలకు ఉన్న పక్షాలను శక్రుడు (ఇంద్రుడు) కత్తిరించాడు—అవి ఇష్టానుసారంగా సంచరించే, బలంగా పెరిగిన భూతస్వరూపాలు—ఇది శివుని శుభేచ్ఛతో జరిగింది.

Verse 42

पुष्करा नाम ते मेघा बृंहन्तस्तोयमत्सराः / पुष्करावर्त्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिताः

అవి ‘పుష్కర’ అనే మేఘాలు; జలంతో నిండిపోయి గర్జిస్తాయి. అందుకే ఇక్కడ వాటిని ‘పుష్కరావర్త్తక’ అని పిలుస్తారు.

Verse 43

नानारूपधराश्चैव महाघोरस्वनाश्च ते / कल्पान्तवृष्टेः स्रष्टारः संवर्ताग्ने र्नियामकाः

అవి అనేక రూపాలు ధరించి, మహాభయంకర ధ్వనితో గర్జిస్తాయి. అవే కల్పాంత వృష్టికి సృష్టికర్తలు, సంభర్తాగ్నికి నియామకులు.

Verse 44

वर्षन्त्येते युगान्तेषु तृतीयास्ते प्रकीर्त्तिताः / अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो महीतलम्

యుగాంతములలో ఈ తృతీయ మేఘములు వర్షిస్తాయి; అనేక రూపసంస్థానములతో భూమితలమును నింపుతాయి।

Verse 45

वायुं पुरा वहन्तः स्युराश्रिताः कल्पसाधकाः / यान्यण्डस्य तु भिन्नस्य प्राकृतस्याभवंस्तदा

పూర్వం వారు వాయువును మోసేవారై, కల్పసాధకులుగా ఆశ్రితులై ఉండిరి; అప్పుడు భిన్నమైన ప్రాకృత అండమునకు చెందిన భాగములుగా అవతరించిరి।

Verse 46

यस्मिन्ब्रह्मा समुत्पन्नश्चतुर्वक्त्रः स्वयंप्रभुः / तान्येवाण्डकपालानि सर्वे मेघाः प्रकीर्त्तिताः

యే అండములో స్వయంప్రభువు చతుర్ముఖ బ్రహ్మ ఉద్భవించెనో, ఆ అండకపాలములే సమస్త మేఘములని కీర్తింపబడినవి।

Verse 47

तेषामाप्यायनं धूमः सर्वेषामविशेषतः / तेषां श्रेष्ठस्तु पर्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः

వారందరికీ ధూమము (వాష్పము) సమానంగా పోషణ కలిగిస్తుంది; వారిలో శ్రేష్ఠుడు పర్జన్యుడు, అలాగే నాలుగు దిక్గజములు కూడా (ప్రసిద్ధం)।

Verse 48

गजानां पर्वतानां च मेघानां भोगिभिः सह / कुलमेकं पृथग्भूतं योनिरेका जलं स्मृतम्

గజములు, పర్వతములు, మేఘములు మరియు భోగులు (నాగములు) — వీరి కులము ఒకటే, వేరువేరుగా ప్రదర్శితమైనా; వీరి ఏక యోని జలమని స్మృతిలో చెప్పబడింది।

Verse 49

पर्जन्यो दिग्गजा श्चैव हेमन्ते शीतसंभवाः / तुषारवृष्टिं वर्षन्ति शिष्टः सस्यप्रवृद्धये

హేమంతంలో శీతసంభవమైన పర్జన్యుడు మరియు దిక్గజులు తుషారవృష్టిని కురిపించి, పంటల వృద్ధికి కారణమవుతారు।

Verse 50

षष्ठः परिवहो नाम तेषां वायुरपाश्रयः / यो ऽसौ बिबर्त्ति भगवान्गङ्गामाकाशगोचराम्

ఆరవది ‘పరివహ’ అనే వాయువు, అది జలానికి ఆధారం; ఆ భగవానుడే ఆకాశగోచరమైన గంగను ధరిస్తాడు।

Verse 51

दिव्यामृतजला पुण्यां त्रिधास्वातिपथे स्थिताम् / तस्या निष्यन्दतोयानि दिग्गजाः पृथुभिः करैः

దివ్య అమృతజలములతో పవిత్రమైన గంగ స్వాతిపథంలో త్రివిధంగా స్థితి చెందింది; ఆమె నుండి జారే జలాలను దిక్గజులు తమ విశాలమైన సుందాలతో ప్రవహింపజేస్తారు।

Verse 52

शीकरं संप्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः / दक्षिणेन गिरिर्यो ऽसौ हेमकूट इति स्मृतः

వారు సూక్ష్మ జలకణాలను విడిచిపెడతారు—అది ‘నీఘార’ అని చెప్పబడింది; దక్షిణ దిశలో ఉన్న ఆ పర్వతం ‘హేమకూట’ అని ప్రసిద్ధి।

Verse 53

उदग्घिमवतः शैल उत्तरप्रायदक्षिणे / पुण्ड्रं नाम समाख्यातं नगरं तत्र विस्तृतम्

హిమవత్పర్వతానికి ఉత్తరంగా, దక్షిణాభిముఖమైన ఆ శైలప్రదేశంలో ‘పుండ్ర’ అనే ప్రసిద్ధ నగరం విస్తరించి ఉంది।

Verse 54

तस्मिन्निपतितं वर्षं तत्तुषारसमुद्भवम् / ततस्तदा वहो वायुर्हेमवन्तं समुद्वहन्

అక్కడ తుషారమునుంచి పుట్టిన వర్షము పడింది; అప్పుడు ప్రవహించే వాయువు దానిని మోసుకొని హిమవంత పర్వతమునకు తీసికెళ్లెను.

Verse 55

आनयत्यात्मयोगेन सिंचमानो महागिरिम् / हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्

అతడు ఆత్మయోగబలముతో దానిని తెచ్చుచూ మహాగిరిని సించెను; హిమవంతమును దాటి తరువాత మిగిలిన వర్షమును మరింత ముందుకు తీసికెళ్లెను.

Verse 56

इहाभ्येति ततः पश्चादपरान्तविवृद्धये / वर्षद्वयं समाख्यातं सस्यद्वयविवृद्धये

తరువాత అది ఇక్కడికి వచ్చి అపరాంత దేశవృద్ధికి కారణమగును; రెండు విధాల వర్షమని చెప్పబడింది, రెండు విధాల సస్యవృద్ధికై.

Verse 57

मेघाश्चाप्यायनं चैव सर्वमेतत्प्रकीर्त्तितम् / सूर्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते

మేఘముల పుష్టి మొదలైనదంతా ఇట్లు కీర్తించబడెను; అయితే వర్షములకు స్రష్టగా సూర్యుడే ఉపదేశింపబడుచున్నాడు.

Verse 58

सूर्यमूला च वै वृष्टिर्जलं सूर्यात्प्रवर्तते / ध्रुवेणाधिष्ठितः सूर्यस्तस्यां वृष्टौ प्रवर्त्तते

వర్షమునకు మూలము సూర్యుడే; జలము సూర్యుని నుంచే ప్రవహించును. ధ్రువునిచే అధిష్ఠితుడైన సూర్యుడు ఆ వర్షములోనే ప్రవర్తించును.

Verse 59

ध्रुवेणाधिष्टितो वायुर्वृष्टिं संहरते पुनः / ग्रहो निःसृत्य सूर्यात्तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले

ధ్రువుని అధిష్ఠానంతో వాయువు మళ్లీ వర్షాన్ని సంహరిస్తుంది. సూర్యుని నుండి నిష్క్రమించిన గ్రహము సమస్త నక్షత్రమండలమందు సంచరిస్తుంది.

Verse 60

चरित्वान्ते विशत्यर्कं ध्रुवेण समाधिष्ठितम् / ततः सूर्यरथस्याथ सन्निवेशं निबोधत

సంచారాంతంలో అది ధ్రువునిచే సమధిష్ఠితమైన అర్కునందు ప్రవేశిస్తుంది. ఇక సూర్యరథపు సన్నివేశాన్ని తెలుసుకొనుడి.

Verse 61

संस्थितेनैकचक्रेण पञ्चारेण त्रिनाभिना / हिरण्मयेन भगवांस्तथैव हरिदर्वणा

భగవాన్ సూర్యుడు ఒక చక్రం, ఐదు ఆరాలు, మూడు నాభులు గల, హిరణ్మయమైన మరియు హరితవర్ణ కిరణసమేతమైన (రథంతో) స్థితుడై ఉన్నాడు.

Verse 62

अष्टापदनिबद्धेन षट्प्रकारैकनेमिना / चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्पति

ఎనిమిది పాదాలతో బద్ధమైన, ఆరు విధాలైన ఒక నేమి గల, ప్రకాశవంతమైన చక్రంతో సూర్యుడు తన స్యందనంతో ప్రసరిస్తాడు.

Verse 63

दशयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः / द्विगुणो ऽस्य रथोपस्थादीषादण्डः प्रमाणतः

దాని వెడల్పు మరియు పొడవు పది వేల యోజనలని చెప్పబడింది. రథోపస్థం నుండి దాని ఈషాదండం ప్రమాణంలో రెండింతలు.

Verse 64

स तस्य ब्रह्मणा सृष्टो रथो ह्यर्थवशेन तु / असंगः काञ्चनो दिव्यो युक्तः पवनगैर्हयैः

ఆయన కొరకు బ్రహ్ముడు అవసరానుసారం ఒక రథాన్ని సృష్టించాడు. అది దివ్యమైన స్వర్ణమయమైనది, ఆసక్తిరహితం, పవనగతి అశ్వాలతో యుక్తం.

Verse 65

छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तु यतश्चक्रं ततः स्थितैः / वारुणस्यन्दनस्येह लक्षणैः सदृशस्तु सः

ఛందస్సులు అశ్వరూపాలుగా ఉండటం, చక్రం యథాస్థానంలో నిలవటం వలన ఈ రథం ఇక్కడ వరుణుని స్యందన లక్షణాలకు సమానంగా కనిపించింది.

Verse 66

तेनासौ सर्वते व्योम्नि भास्वता तु दिवाकरः / अथैतानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य ह

ఆ రథం ద్వారానే ఆ ప్రకాశవంతుడైన దివాకరుడు ఆకాశమంతటా సంచరిస్తాడు. ఇక సూర్యుని రథానికి చెందిన ఈ అంగప్రత్యంగాలను చెప్పుదము.

Verse 67

संवत्सरस्यावयवैः कल्पि तस्य यथाक्रमम् / अहस्तु नाभिः सौरस्य एकचक्रस्य वै स्मृतः

సంవత్సరంలోని అవయవాలతో దాని నిర్మాణం క్రమంగా కల్పించబడింది. సూర్యుని ఏకచక్ర రథానికి ‘అహః’ (దినము) నాభిగా స్మరించబడింది.

Verse 68

अराः पञ्चार्त्तवांस्तस्य नेमिः षडृतवः स्मृतः / रथनीडः स्मृतो ह्येष चायने कूबरावुभौ

దాని అరాలు ఐదు ఆర్తవకాలాలుగా, నేమి ఆరు ఋతువులుగా స్మరించబడింది. రథనీడము (ఆసనం) ఇదే; రెండు అయనములు కూబరములు (ధురాలు) అని చెప్పబడినవి.

Verse 69

मुहूर्त्ता बन्धुरास्तस्य रम्याश्चास्य कलाः स्मृताः / तस्य काष्ठा स्मृता घोणा अक्षदण्डः क्षणस्तु वै

అతని ముహూర్తాలు శోభాయమానమని, అతని కళలు రమ్యమని స్మృతించబడ్డాయి. అతని కాష్ఠా ‘ఘోణా’గా, ‘అక్షదండ’మే క్షణమని చెప్పబడింది.

Verse 70

निमेषश्चानुकर्षो ऽस्य हीषा चास्य लवाःस्मृताः / रात्रिर्वरूथो धर्मो ऽस्य ध्वज ऊर्द्ध्व समुच्छ्रितः

అతని నిమేషం ‘అనుకర్ష’గా చెప్పబడింది; ‘హీషా’ అతని లవాలుగా స్మృతించబడ్డాయి. రాత్రి అతని కవచం, ధర్మం అతని పైకి ఎగసిన ధ్వజం.

Verse 71

युगाक्षकोडी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ / सप्ताश्वरूपाश्छन्दासि वहन्तो वामतो धुरम्

అతని ‘యుగాక్ష’ మరియు ‘కోడి’—ఈ రెండూ అర్థం, కామం అని స్మృతించబడ్డాయి. ఏడు అశ్వరూప ఛందస్సులు ఎడమవైపు ధురాన్ని మోస్తున్నాయి.

Verse 72

गायत्री चैव त्रिष्टुप्य ह्यनुष्टुब्जगती तथा / पङ्क्तिश्च बृहती चैव ह्युष्णिक्चैव तु सप्तमी

గాయత్రీ, త్రిష్టుప్, అనుష్టుప్, జగతీ; అలాగే పంక్తి, బృహతీ, ఉష్ణిక్—ఇవి ఏడు ఛందస్సులుగా స్మృతించబడ్డాయి.

Verse 73

चक्रमक्षे निबद्धं तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः / सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहक्षो भ्रमते ध्रुवः

చక్రం అక్షంలో బద్ధమై ఉంది; ధ్రువంలో అక్షం స్థాపించబడింది. చక్రంతో కూడిన అక్షం తిరుగుతుంది; అక్షంతో కూడిన ధ్రువమూ తిరుగుతుంది.

Verse 74

अक्षेण सह चक्रेशो भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः / एवमर्थवशात्तस्य सन्निवेशो रथस्य तु

ధ్రువుని ప్రేరణచేత ఆ చక్రాధిపతి అక్షంతో కూడి భ్రమిస్తాడు. అట్లే ఆ కార్యనిమిత్తంగా అతని రథస్థితి కూడా అలా ఏర్పడుతుంది.

Verse 75

तथा संयोगभावेन संसिद्धो भासुरो रथः / तेनासौ तरणिर्देवो भास्वता सर्पते दिवि

అలాగే సంయోగభావం వల్ల ఆ ప్రకాశవంతమైన రథం సంపూర్ణంగా సిద్ధమవుతుంది. దానివల్ల దేవతరణి సూర్యుడు తేజస్సుతో ఆకాశంలో సాగుతాడు.

Verse 76

युगाक्षकोटिसन्नद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु / ध्रुवे तौ भ्राम्यते रश्मी च चक्रयुगयोस्तु वै

ఆ స్యందనానికి రెండు రశ్ములు యుగ-అక్షపు కొనలకు బిగించబడ్డాయి. అవి ధ్రువాన్ని కేంద్రంగా చేసుకొని భ్రమిస్తాయి; చక్రయుగలంతో రశ్ములూ తిరుగుతాయి.

Verse 77

भ्रमतो मण्डलान्यस्य खेचरस्य रथस्य तु / युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य हि

ఆకాశంలో సంచరించే ఆ రథం భ్రమించే మండలాలలో, దాని యుగ-అక్షపు కొనలు రథానికి దక్షిణ భాగంలోనే ఉంటాయి.

Verse 78

ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्रम तुरक्षवत् / भ्रमन्तमनुगच्छेतां ध्रुवं रश्मी तु तावुभौ

ధ్రువుడు పట్టుకున్నప్పుడు అది చక్రరహితమైనా గుర్రాలున్నట్లుగా అవుతుంది. భ్రమించే ధ్రువుని ఆ రెండు రశ్ములు అనుసరిస్తూ సాగుతాయి.

Verse 79

युगाक्षकोटिस्तत्तस्य रश्मिभिः स्यन्दनस्य तु / कीलासक्ता यथा रज्जुर्भ्रंमते सर्वतो दिशम्

ఆ రథపు యుగధురి అగ్రభాగానికి బద్ధమైన రశ్ముల వలన, కీల్‌కు చిక్కిన తాడు వలె అది అన్ని దిశలలో తిరుగుతుంది।

Verse 80

ह्रसतस्तस्य रश्मी तु मण्डलेषूत्तरायणे / वर्द्धते दक्षिणे चैव भ्रमतो मण्डलानि तु

ఉత్తరాయణ మండలాలలో అతని రశ్మి క్షీణిస్తుంది; దక్షిణాయణంలో అది పెరుగుతుంది, మండలాలు కూడా భ్రమిస్తుంటాయి।

Verse 81

युगाक्षकोटिसंबद्धौ रश्मी द्वौ स्यन्दनस्य तु / ध्रुवेण प्रगृहीतौ वै तौ रश्मी नयतो रविम्

ఆ రథపు యుగధురి అగ్రానికి సంబద్ధమైన రెండు రశ్ములు ఉన్నాయి; ధ్రువుడు వాటిని పట్టుకొని, ఆ రశ్ములే రవిని నడిపిస్తాయి।

Verse 82

आकृष्येते यदा तौ वै ध्रुवेण सम धिष्ठितौ / तदा सो ऽभ्यन्तरे सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु

ధ్రువుడు సమ్యక్ అధిష్ఠించిన ఆ రెండు రశ్ములు లాగబడినప్పుడు, సూర్యుడు అంతర్భాగంలో మండలాలను భ్రమిస్తాడు।

Verse 83

अशीतिर्मण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं स्मृतम् / ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु

కాష్ఠల మధ్య అంతరం ‘అశీతి మండలశతం’ (ఎనిమిది వేల) అని స్మృతం; ధ్రువుడు విడిచే ఆ రశ్ముల వలన మళ్లీ (చలనం) జరుగుతుంది।

Verse 84

तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु / उद्वेषाटयन्स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति

అదేవిధంగా బయటన సూర్యుడు మండలములలో పరిభ్రమిస్తూ, వేగముతో గమనం చేస్తూ, ద్వేషమువలె వాటిని కలవరపెడుతూ సాగుతాడు।