Shloka 56
Āditya-vyūha-kīrtana
Praise/Account of the Solar Array and Celestial Motions
Devanagari script
इहाभ्येति ततः पश्चादपरान्तविवृद्धये / वर्षद्वयं समाख्यातं सस्यद्वयविवृद्धये
Transliteration
ihābhyeti tataḥ paścādaparāntavivṛddhaye / varṣadvayaṃ samākhyātaṃ sasyadvayavivṛddhaye
Translation
తరువాత అది ఇక్కడికి వచ్చి అపరాంత దేశవృద్ధికి కారణమగును; రెండు విధాల వర్షమని చెప్పబడింది, రెండు విధాల సస్యవృద్ధికై.
Word by Word
इहhere
इह:
देशाधिकरण (Place adjunct)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (Locative adverb)
अभ्येतिcomes towards, approaches
अभ्येति:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Rootअभि+इ (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
ततःthen, thereafter
ततः:
अपादान-निर्देशक (Ablative indicator)
TypeIndeclinable
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (ablatival adverb)
पश्चात्afterwards
पश्चात्:
क्रम-निर्देशक (Sequence marker)
TypeIndeclinable
Rootपश्चात् (अव्यय)
Formकाल/क्रमवाचक-अव्यय (afterwards)
अपरान्त-विवृद्धयेfor the increase of Aparānta
अपरान्त-विवृद्धये:
सम्प्रदान (Sampradāna/Purpose-Dative)
TypeNoun
Rootअपरान्त (प्रातिपदिक) + विवृद्धि (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (Genitive Tatpuruṣa: ‘अपरान्तस्य विवृद्धिः’), स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (Dative/4th), एकवचन; प्रयोजनार्थे (purpose)
वर्ष-द्वयम्two years (a period of two rains/years)
वर्ष-द्वयम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootवर्ष (प्रातिपदिक) + द्वि (संख्या-प्रातिपदिक)
Formद्विगु-समास (Numerical compound: ‘द्वे वर्षे’), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
समाख्यातम्is declared/called
समाख्यातम्:
क्रिया-विशेषण/विधेय (Predicative participle)
TypeVerb
Rootसम्+आ+ख्या (धातु) → समाख्यात (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (Past passive participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘वर्षद्वयम्’ इति सह (it is called/declared)
सस्य-द्वय-विवृद्धयेfor the increase of the two crops
सस्य-द्वय-विवृद्धये:
सम्प्रदान (Sampradāna/Purpose-Dative)
TypeNoun
Rootसस्य (प्रातिपदिक) + द्वि (संख्या-प्रातिपदिक) + विवृद्धि (प्रातिपदिक)
Formसमासः (अन्तर्गत-द्विगु ‘सस्यद्वय’ + षष्ठी-तत्पुरुष ‘सस्यद्वयस्य विवृद्धिः’), स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति, एकवचन; प्रयोजनार्थे