Shloka 18
Āditya-vyūha-kīrtana
Praise/Account of the Solar Array and Celestial Motions
Devanagari script
अन्या मायया व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् / विश्वेशो लोककृद्देवः सहस्राक्षः प्रजापतिः
Transliteration
anyā māyayā vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram / viśveśo lokakṛddevaḥ sahasrākṣaḥ prajāpatiḥ
Translation
ఈ మాయతో చరాచర సమేతమైన త్రిలోకమంతా వ్యాపించి ఉంది; విశ్వేశుడు, లోకకర్త దేవుడు, సహస్రాక్ష ప్రజాపతి (ఇంద్రుడు) యే।
Word by Word
अन्याanother, other
अन्या:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; ‘another/other’ (qualifying ‘माया’ understood or appositional)
माययाby māyā
मायया:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootमाया (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन; means ‘by māyā’
व्याप्तम्pervaded
व्याप्तम्:
सम्बन्ध (Predicative qualifier)
TypeAdjective
Rootवि + आप् (धातु) → व्याप्त (कृदन्त, क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; predicate adjective ‘pervaded’
त्रैलोक्यम्the three worlds
त्रैलोक्यम्:
कर्म/कर्ता (Context: entity described as pervaded)
TypeNoun
Rootत्रि + लोक (प्रातिपदिक); components: त्रि (संख्या) + लोक
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; ‘the three worlds’
सचराचरम्with the moving and the unmoving
सचराचरम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootस + चर + अचर (प्रातिपदिक); components: स (सहित) + चर + अचर
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; ‘with moving and unmoving (beings)’ qualifying ‘त्रैलोक्यम्’
विश्वेशःLord of the universe
विश्वेशः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootविश्व + ईश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; title
लोककृत्creator of the worlds
लोककृत्:
सम्बन्ध (Appositional epithet)
TypeNoun
Rootलोक + कृत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; ‘maker of worlds’
देवःgod
देवः:
सम्बन्ध (Apposition)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन
सहस्राक्षःthousand-eyed
सहस्राक्षः:
सम्बन्ध (Appositional epithet)
TypeNoun
Rootसहस्र + अक्ष (प्रातिपदिक); bahuvrīhi sense ‘having thousand eyes’
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; epithet (इन्द्र)
प्रजापतिःlord of creatures (Prajāpati)
प्रजापतिः:
सम्बन्ध (Apposition)
TypeNoun
Rootप्रजा + पति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; title