Sarga 58

Verse 1

ततस्तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः।हनुमत्प्रमुखाः प्रीतिं हरयो जग्मुरुत्तमाम्।।।।

ततः महेन्द्रस्य गिरेः शृङ्गे हनुमत्प्रमुखाः महाबलाः हरयः उत्तमां प्रीतिं जग्मुः।

Verse 2

तं ततः प्रीतिसंहृष्टः प्रीतिमन्तं महाकपिम्।जाम्बवान्कार्यवृत्तान्तमपृच्छदनिलात्मजम्।।।।

ततः प्रीतिसंहृष्टो जाम्बवान् प्रीतिमन्तं महाकपिम् अनिलात्मजं हनूमन्तं कार्यवृत्तान्तं सम्यगपृच्छत्।

Verse 3

कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते।तस्यां वा स कथंवृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः।।।।

कथं त्वया देवी दृष्टा, कथं वा तत्र वर्तते? तस्यां स कथंवृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः? तत् सर्वं नः ब्रूहि।

Verse 4

तत्त्वतस्सर्वमेतन्नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे।श्रुतार्थाश्चिन्तयिष्यामो भूयः कार्यविनिश्चयम्।।।।

तत्त्वतः सर्वमेतन्नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे; श्रुतार्थाः पुनः चिन्तयिष्यामो भूयः कार्यविनिश्चयम्।

Verse 5

यश्चार्थस्तत्त्र वक्तव्यो गतैरस्माभिरात्मवान्।रक्षितव्यं च यत्तत्र तद्भवान्व्याकरोतु नः।।।।

यदा वयं निवर्तिष्यामः, तदा त्वम् आत्मवान् सन् तत्र वक्तव्यं यदस्ति तदस्मान् प्रति ब्रूहि; यच्च तत्र रक्षितव्यं मौनेन स्थापनीयम्, तदपि नः सम्यग्व्याकरोतु भवान्॥

Verse 6

स नियुक्तस्ततस्तेन सम्प्रहृष्टतनूरुहः।प्रणम्य शिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत।।।।

स नियुक्तस्ततस्तेन सम्प्रहृष्टतनूरुहः। प्रणम्य शिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत॥

Verse 7

प्रत्यक्षमेव भवतां महेन्द्राग्रात्खामाप्लुतः।उदधेर्दक्षिणं पारं काङ्क्षमाण स्समाहितः।।।।

महेन्द्राग्रात् प्रत्यक्षमेव भवद्भिः खमाप्लुतः; समुद्रस्य दक्षिणं पारं प्राप्तुमिच्छन् समाहितोऽहम्।

Verse 8

गच्छतश्च हि मे घोरं विघ्नरूपमिवाभवत्।काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम्।।।।

गच्छतः च हि मे घोरं विघ्नरूपम् इवाभवत्। काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम्॥

Verse 9

स्थितं पन्धानमावृत्य मेने विघ्नं च तं नगम्।उपसङ्गम्य तं दिव्यं काञ्चनं नगसत्तमम्।।।।कृता मे मनसा बुद्धिर्भेत्तव्योऽयं मयेति च।

पन्थानं प्रति स्थितः स नगः मे विघ्नमिवाभवत्। तं दिव्यं काञ्चनं नगसत्तमम् उपसङ्गम्य मया मनसा निश्चयः कृतः—अयं मया भेत्तव्य इति॥

Verse 10

प्रहतं च मया तस्य लाङ्गूलेन महागिरेः।।।।शिखरं सूर्यसङ्काशं व्यशीर्यत सहस्रधा।

मया तस्य महागिरेः शिखरं सूर्यसङ्काशं लाङ्गूलेन प्रहतं सत् सहस्रधा व्यशीर्यत।

Verse 11

व्यवसायं च तं बुद्ध्वा स होवाच महागिरिः।।।पुत्त्रेति मधुरां वाणीं मनः प्रह्लादयन्निव।

तस्य व्यवसायं बुद्ध्वा स महागिरिः मधुरया वाचा ‘पुत्र’ इति उवाच, मनः प्रह्लादयन्निव॥

Verse 12

पितृव्यं चापि मां विद्धि सखायं मातरिश्वनः।।।।मैनाकमिति विख्यातं निवसन्तं महोदधौ।

मां च पितृव्यवत् विद्धि; मातरिश्वनः सखायं मैनाकमिति विख्यातं महोदधौ निवसन्तम्।

Verse 13

पक्षवन्तः पुरा पुत्त्र बभूवुः पर्वतोत्तमाः।।।।छन्दतः पृथिवीं चेरुर्बाधमानाः समन्ततः।

पुत्र, पुरा पर्वतोत्तमाः पक्षवन्तो बभूवुः। ते छन्दतः सर्वतः पृथिवीं विचेरुः, समन्ताद् बाधां जनयन्तः॥

Verse 14

श्रुत्वा नगानां चरितं महेन्द्रः पाकशासनः।।।।चिच्छेद भगवान् पक्षान्वज्रेणैषां सहस्रशः।

नगानां चरितं श्रुत्वा महेन्द्रः पाकशासनः। भगवान् वज्रेणैषां पक्षान् सहस्रशश्चिच्छेद॥

Verse 15

अहं तु मोक्षितस्तस्मात्तव पित्रा महात्मना।।।।मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिप्तोऽस्मि महार्णवे।

अहं तु तस्माद् भयाद् तव महात्मना पित्रा मारुतेन मोचितः। ततः वत्स, तदा अहं महार्णवे प्रक्षिप्तोऽस्मि॥

Verse 16

रामस्य च मया साह्ये वर्तितव्यमरिन्दम।।।।रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः।

अरिन्दम, मया रामस्य साह्ये वर्तितव्यम्। रामो हि धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः॥

Verse 17

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मैनाकस्य महात्मनः।।।।कार्यमावेद्य तु गिरेरुद्यतं च मनो मम।तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना।।।।

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मैनाकस्य महात्मनः। कार्यमावेद्य गिरेस्तु उद्यतं च मनो मम॥ तेनाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना॥

Verse 18

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मैनाकस्य महात्मनः।।5.58.17।।कार्यमावेद्य तु गिरेरुद्यतं च मनो मम।तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना।।5.58.18।।

एतद्वचो मैनाकस्य महात्मनः श्रुत्वा, मम कार्यं गिरेः सम्यगावेद्य, उद्यतं च मनो निवेदितम्। तेन महात्मना मैनाकेन चाहमनुज्ञातः।

Verse 19

स चाप्यन्तर्हितः शैलो मानुषेण वपुष्मता।शरीरेण महाशैलः शैलेन च महोदधौ।।।।

स महाशैलो मानुषेण वपुष्मता अन्तर्हितः पुनरभवत्; तथा स महाशैलः स्वशैलेन शरीरेण महोदधौ निगूढ एवावतस्थे।

Verse 20

उत्तमं जवमास्थाय शेषं पन्थानमास्थितः।ततोऽहं सुचिरं कालं वेगेनाभ्यागमं पथि।।।।

उत्तमं जवमास्थाय शेषं पन्थानमास्थितः। ततः पथि वेगेन सुचिरं कालं अभ्यागमम् अहम्॥

Verse 21

ततः पश्याम्यहं देवीं सुरसां नागमातरम्।समुद्रमध्ये सा देवी वचनं मामभाषत।।।।

ततः समुद्रमध्ये नागमाता देवीं सुरसां पश्यामि अहम्। सा देवी मामिदं वचनं अब्रवीत्॥

Verse 22

मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वममरैर्हरिसत्तम।अतस्त्वां भक्षयिष्यामि विहितस्त्वं चिरस्य मे।।।।

हे हरिसत्तम, अमरैः त्वं मम भक्ष्यत्वेन प्रदिष्टः। अतः चिरकालानन्तरं मे विहितस्त्वां भक्षयिष्यामि।।

Verse 23

एवमुक्त स्सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः।विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदमुदीरयम्।।।।

सुरसायाः एवमुक्तः अहं प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः। विवर्णवदनः भूत्वा इदं वाक्यमुदीरयम्।।

Verse 24

रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम्।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च परन्तपः।।।।

श्रीमान् दाशरथिः रामः परन्तपः दण्डकावनं प्रविष्टः। भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह सीतया च।।

Verse 25

तस्य सीता हृता भार्या रावणेन दुरात्मना।तस्या स्सङ्काशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात्।।।।

तस्य भार्या सीता दुरात्मना रावणेन हृता। तस्याः सन्निकर्षं रामशासनात् अहं दूतः गमिष्ये।।

Verse 26

कर्तुमर्हसि रामस्य साहाय्यं विषये सती।अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम्।।।।आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते।

रामविषये सती रामस्य साहाय्यं कर्तुमर्हसि। अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा अक्लिष्टकारिणं रामं च निवेद्य, पुनः आगमिष्यामि ते वक्त्रं—सत्यं ते प्रतिशृणोमि।।

Verse 27

एवमुक्ता मया सा तु सुरसा कामरूपिणी।5.58.27।।अब्रवीन्नातिवर्तेत कश्चिदेष वरो मम।

एवं मया उक्ता सा तु सुरसा कामरूपिणी अब्रवीत्— “नातिवर्तेत कश्चिद् एष वरो मम।”

Verse 28

एवमुक्तस्सुरसया दशयोजनमायतः।।।।ततोर्थगुणविस्तारो बभूवाहं क्षणेन तु।

एवं सुरसया उक्ते अहं दशयोजनमायतः क्षणेनैव अर्थगुणविस्तारो बभूव।

Verse 29

मत्प्रमाणानुरूपं च व्यादितं च मुखं तया।।।।तद्दृष्ट्वा व्यादितं चास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं वपुः।तस्मिन्मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः।।।।

तया मत्प्रमाणानुरूपं व्यादितं मुखं च।

Verse 30

मत्प्रमाणानुरूपं च व्यादितं च मुखं तया।।5.58.29।।तद्दृष्ट्वा व्यादितं चास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं वपुः।तस्मिन्मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः।।5.58.30।।

तद् दृष्ट्वा व्यादितं चास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं वपुः। तस्मिन्मुहूर्ते पुनर् अङ्गुष्ठमात्रकः बभूव।

Verse 31

अभिपत्याशु तद्वक्त्रं निर्गतोऽहं ततः क्षणात्।अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण मां पुनः।।।।

अहं तस्याः सुरसायाः मुखं शीघ्रमभिपत्य क्षणमात्रेण पुनर्निर्गतः। ततः सा देवी सुरसा स्वं रूपं समास्थाय मां पुनरब्रवीत्॥

Verse 32

अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम्।समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना।।।।सुखी भव महाबाहो प्रीताऽस्मि तव वानर।

अर्थसिद्ध्यै, हरिश्रेष्ठ, सौम्य यथासुखं गच्छ। महात्मना राघवेण सह वैदेहीं समानीय। महाबाहो वानर, सुखी भव; तव प्रीताऽस्मि॥

Verse 33

ततोऽहं साधु साध्विति सर्वभूतैः प्रशंसितः।।।।ततोऽन्तरिक्षं विपुलं प्लुतोऽहं गरुडो यथा।

ततः ‘साधु साधु’ इति सर्वभूतैः प्रशंसितोऽहम्। ततः गरुड इव विपुलमन्तरिक्षं प्लुतोऽहम्॥

Verse 34

छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किंचन।।।।सोऽहं विहतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन्।न किञ्चित्तत्र पश्यामि येन मेऽपहृता गतिः।।।।

तदा मम छाया निगृहीता; किञ्चनापि न पश्यामि॥

Verse 35

छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किंचन।।5.58.34।।सोऽहं विहतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन्।न किञ्चित्तत्र पश्यामि येन मेऽपहृता गतिः।।5.58.35।।

अहं विहतवेगः सन् दश दिशो विलोकयन्, तत्र किञ्चिदपि नापश्यं येन मम गतिरपहृता॥

Verse 36

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना किन्नाम गगने मम।ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपं यत्र न दृश्यते।।5.58.36।।

ततो मम बुद्धिरुत्पन्ना—किं नाम मम गगनेऽदृश्यरूपोऽयं विघ्नः समुत्पन्नः?

Verse 37

अधोभागेन मे दृष्टि श्शोचता पातिता मया।ततोऽद्राक्षमहं भीमां राक्षसीं सलिलेशयाम्।।।।

एवं शोचता मया मे दृष्टिरधोभागे पातिता; ततः सलिलेशयां भीमां राक्षसीमहमद्राक्षम्।

Verse 38

प्रहस्य च महानादमुक्तोऽहं भीमया तया।अवस्थितमसम्भ्रान्तमिदं वाक्यमशोभनम्।।।।

तया भीमया प्रहस्य महानादेनाहमुक्तः; सा असम्भ्रान्ता अवस्थितं मामिदमशोभनं वाक्यमब्रवीत्।

Verse 39

क्वासि गन्ता महाकाय क्षुधिताया ममेप्सितः।भक्षः प्रीणय मे देहं चिरमाहारवर्जितम्।।।।

क्वासि गन्ता महाकाय, मम क्षुधिताया इप्सितो भक्ष्यः? चिरमाहारवर्जितं मे देहं प्रीणय; भक्षो भव।

Verse 40

बाढमित्येव तां वाणीं प्रत्यगृह्णामहं ततः।अस्यप्रमाणादधिकं तस्याः कायमपूरयम्।।।।

बाढमित्येव तस्याः वचनं प्रत्यगृह्णामहं ततः। अस्य प्रमाणादधिकं स्वकायं तस्या मापनात् परं विस्तारयामासम्॥

Verse 41

तस्याश्चास्यं महद्भीमं वर्धते मम भक्षणे।न च मां साधु बुबुधे मम वा विकृतं कृतम्।।।।

मम भक्षणे तस्याः महद्भीमम् आस्यम् अधिकाधिकं वर्धते। न च सा साधु बुबुधे मया स्वेच्छया कृतं विकृतरूपं वा॥

Verse 42

ततोऽहं विपुलं रूपं संक्षिप्य निमिषान्तरात्।तस्या हृदयमादाय प्रपतामि नभ:स्थलम्।।।।

ततोऽहं विपुलं रूपं निमिषान्तरात् संक्षिप्य। तस्या हृदयमादाय नभःस्थले प्रपतामि॥

Verse 43

सा विसृष्टभुजा भीमा पपात लवणाम्भसि।मया पर्वतसङ्काशा निकृत्तहृदया सती।।।।

सा भीमा विसृष्टभुजा लवणाम्भसि पपात। मया निकृत्तहृदया पर्वतसङ्काशा सती॥

Verse 44

शृणोमि खगतानां च सिद्धानां चारणैस्सह।राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हता।।।।

खगतानां सिद्धानां चारणैस्सहाहं शृणोमि। ‘राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हता’ इति॥

Verse 45

तां हत्वा पुनरेवाहं कृत्यमात्ययिकं स्मरन्।गत्वा चाह महध्वानं पश्यामि नगमण्डितम्।।।।दक्षिणं तीरमुदधेर्लङ्का यत्र च सा पुरी।

तां हत्वा पुनरेवाहम् अत्ययिकं कृत्यं स्मरन्, महाध्वानं गत्वा नगमण्डितं दक्षिणमुदधेस्तीरे लङ्कां पुरीं ददर्शम्।

Verse 46

अस्तं दिनकरे याते रक्षसां निलयं पुरम्।।5.58.46।।प्रविष्टोऽहमविज्ञातो रक्षोभिर्भीमविक्रमैः।

दिनकरेऽस्तं गते, रक्षसां निलयं तां पुरीम् अहं भीमविक्रमैः रक्षोभिः अविज्ञातः प्रविष्टवान्।

Verse 47

तत्र प्रविशतश्चापि कल्पान्तघनसन्निभा।।5.58.47।।अट्टहासं विमुञ्चन्ती नारी काप्युत्थिता पुरः।

तत्र प्रविशतश्चापि कल्पान्तघनसन्निभा नारी कापि पुरः उत्थिता, अट्टहासं विमुञ्चन्ती।

Verse 48

जिघांसन्तीं ततस्तां तु ज्वलदग्निशिरोरुहाम्।।।।सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य सुभैरवाम्।प्रदोषकाले प्रविशं भीतयाऽहं तयोदितः।।।।

जिघांसन्तीं तां ज्वलदग्निशिरोरुहां सुभैरवां सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य, प्रदोषकालेऽहं तया भीतयाऽपि प्रविशम्।

Verse 49

जिघांसन्तीं ततस्तां तु ज्वलदग्निशिरोरुहाम्।।5.58.48।।सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य सुभैरवाम्।प्रदोषकाले प्रविशं भीतयाऽहं तयोदितः।।5.58.49।।

जिघांसन्तीं तां ज्वलदग्निशिरोरुहां सुभैरवां सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य, प्रदोषकालेऽहं तया भीतयाऽपि पुरीं प्रविष्टवान्।

Verse 50

अहं लङ्कापुरी वीर निर्जिता विक्रमेण ते।यस्मात्तस्माद्विजेतासि सर्वरक्षांस्यशेषतः।।।।

वीर, अहं लङ्कापुर्याः अधिष्ठात्री देवता; तव विक्रमेण निर्जिता। अतः त्वं सर्वान् रक्षांसि अशेषतः विजेष्यसि॥

Verse 51

तत्राहं सर्वरात्रं तु विचिन्वन् जनकात्मजाम्।रावणान्तःपुरगतो न चापश्यं सुमध्यमाम्।।।।

तत्राहं रावणान्तःपुरं प्रविश्य सर्वरात्रं जनकात्मजां विचिन्वन् अपि, तां सुमध्याम् नापश्यम्॥

Verse 52

तत स्सीतामपश्यंस्तु रावणस्य निवेशने।शोकसागरमासाद्य न पारमुपलक्षये।।।।

ततः रावणस्य निवेशने सीताम् अनपश्यन् अहं शोकसागरम् आसाद्य, तस्य पारं नोपलक्षये॥

Verse 53

शोचता च मया दृष्टं प्राकारेण समावृतम्।काञ्चनेन विकृष्टेन गृहोपवनमुत्तमम्।।।।

शोचता मया तत्र प्राकारेण समावृतं, काञ्चनेन दीर्घेण विकृष्टेन, उत्तमं गृहोपवनं दृष्टम्॥

Verse 54

स प्राकारमवप्लुत्य पश्यामि बहुपादपम्।अशोकवनिकामध्ये शिंशुपापादपो महान्।।।।तमारुह्य च पश्यामि काञ्चनं कदलीवनम्।

स प्राकारमवप्लुत्य बहुपादपसमाकुलाम् अशोकवनिकामपश्यं; तन्मध्ये महान् शिंशुपापादपः स्थितः। तम् आरुह्य च काञ्चनप्रभं कदलीवनं ददर्शाहम्।

Verse 55

अदूरे शिंशुपावृक्षात्पश्यामि वरवर्णिनीम्।।।।श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम्।तदेकवासस्संवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम्।।।।शोकसन्तापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम्।राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम्।।।।मांसशोणितभक्षाभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीमिव।

शिंशुपावृक्षात् अदूरे वरवर्णिनीं सीतामपश्यं—श्यामां कमलपत्राक्षीं उपवासकृशाननाम्। सा एकवस्त्रपरिवीता रजोध्वस्तशिरोरुहा, शोकसन्तापदीनाङ्गी भर्तृहिते स्थिता; विरूपाभिः क्रूराभिः मांसशोणितभक्षाभिः राक्षसीभिः अभिसंवृता, व्याघ्रीभिः परिवृतां हरिणीमिव।

Verse 56

अदूरे शिंशुपावृक्षात्पश्यामि वरवर्णिनीम्।।5.58.55।।श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम्।तदेकवासस्संवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम्।।5.58.56।।शोकसन्तापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम्।राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम्।।5.58.57।।मांसशोणितभक्षाभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीमिव।

श्यामां कमलपत्राक्षीं उपवासकृशाननाम् अपश्यं; सा एकवस्त्रपरिवीता रजोध्वस्तशिरोरुहा।

Verse 57

अदूरे शिंशुपावृक्षात्पश्यामि वरवर्णिनीम्।।5.58.55।।श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम्।तदेकवासस्संवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम्।।5.58.56।।शोकसन्तापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम्।राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम्।।5.58.57।।मांसशोणितभक्षाभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीमिव।

शोकसन्तापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम् अपश्यं; सा विरूपाभिः क्रूराभिः मांसशोणितभक्षाभिः राक्षसीभिः अभिसंवृता, व्याघ्रीभिः परिवृतां हरिणीमिव।

Verse 58

सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः।।5.58.58।।एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा।भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे।।5.58.59।।रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया।कथञ्चिन्मृगशाबाक्षी तूर्णमासादिता मया।।5.58.60।।

सा मया राक्षसीमध्ये मुहुर्मुहुः तर्ज्यमाना ददृशे।

Verse 59

सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः।।5.58.58।।एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा।भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे।।5.58.59।।रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया।कथञ्चिन्मृगशाबाक्षी तूर्णमासादिता मया।।5.58.60।।

एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा। भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे॥

Verse 60

सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः।।5.58.58।।एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा।भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे।।5.58.59।।रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया।कथञ्चिन्मृगशाबाक्षी तूर्णमासादिता मया।।5.58.60।।

रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया। कथञ्चिन्मृगशाबाक्षी तूर्णमासादिता मया॥

Verse 61

तां दृष्ट्वा तादृशीं नारीं रामपत्नीं यशस्विनीम्।तत्रैव शिंशुपावृक्षे पश्यन्नहमवस्थितः।।।।

तां दृष्ट्वा तादृशीं नारीं रामपत्नीं यशस्विनीम्। तत्रैव शिंशुपावृक्षे पश्यन्नहमवस्थितः॥

Verse 62

ततो हलहलाशब्दं काञ्चीनूपुरमिश्रितम्।शृणोम्यधिकगम्भीरं रावणस्य निवेशने।।।।

ततो हलहलाशब्दं काञ्चीनूपुरमिश्रितम्। शृणोम्यधिकगम्भीरं रावणस्य निवेशने॥

Verse 63

ततोऽहं परमोद्विग्नः स्वं रूपं प्रत्यसंहरम्।अहं तु शिंशुपावृक्षे पक्षीव गहने स्थितः।।।।

ततोऽहं परमोद्विग्नः स्वं रूपं संहृत्य लघुतां नीतवान्। शिंशुपावृक्षस्य गहनपत्रच्छायायां पक्षीव निलीनोऽवस्थितः॥

Verse 64

ततो रावणदाराश्च रावणश्च महाबलः।तं देशं समनुप्राप्ता यत्र सीताऽभवत् स्थिता।।।।

ततो महाबलः रावणः स्वदारैः सह तं देशं समनुप्राप्तः, यत्र सीता स्थिता बभूव॥

Verse 65

तं दृष्ट्वाथ वरारोहा सीता रक्षोगणेश्वरम्।सङ्कुच्योरूस्तनौ पीनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च।।।।

तं रक्षोगणेश्वरं दृष्ट्वा वरारोहा सीता भयात् संकुच्य, ऊरू संपीड्य, पीनौ स्तनौ बाहुभ्यां परिरभ्याच्छादयामास॥

Verse 66

वित्रस्तां परमोद्विग्नां वीक्षमाणां ततस्ततः।त्राणं किञ्चिदपश्यन्तीं वेपमानां तपस्विनीम्।।।।तामुवाच दशग्रीवस्सीतां परमदुःखिताम्।अवाक्चिराः प्रपतितो बहुमन्यस्व मामिति।।।।

वित्रस्तां परमोद्विग्नां दिशो दिशः वीक्षमाणां, त्राणं किञ्चिदपश्यन्तीं, वेपमानां तपस्विनीं सीतां दशग्रीवः अवाक्शिराः प्रपतितः सन् उवाच— ‘मां बहुमन्यस्व, मयि विश्वासं कुरु’ इति॥

Verse 67

वित्रस्तां परमोद्विग्नां वीक्षमाणां ततस्ततः।त्राणं किञ्चिदपश्यन्तीं वेपमानां तपस्विनीम्।।5.58.66।।तामुवाच दशग्रीवस्सीतां परमदुःखिताम्।अवाक्चिराः प्रपतितो बहुमन्यस्व मामिति।।5.58.67।।

(दक्षिणपाठे पुनरुक्तिः) वित्रस्तां परमोद्विग्नां दिशो दिशः वीक्षमाणां, त्राणं किञ्चिदपश्यन्तीं, वेपमानां तपस्विनीं सीतां दशग्रीवः अवाक्शिराः प्रपतितः सन् उवाच— ‘मां बहुमन्यस्व, मयि विश्वासं कुरु’ इति॥

Verse 68

यदि चेत्त्वं तु दर्पान्मां नाभिनन्दसि गर्विते।द्वौ मासावन्तरं सीते पास्यामि रुधिरं तव।।।।

यदि त्वं दर्पवशान्मां नाभिनन्दसि गर्विते, तर्हि द्विमासान्तरं सीते तव रुधिरं द्रक्ष्यामि।

Verse 69

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रावणस्य दुरात्मनः।उवाच परमक्रुद्धा सीता वचनमुत्तमम्।।।।

तस्य दुरात्मनः रावणस्य वचः श्रुत्वा, परमक्रुद्धा सीता उत्तमं वचनमुवाच।

Verse 70

राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः।इक्ष्वाकुकुलनाथस्य स्नुषां दशरथस्य च।।।।अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव।

राक्षसाधम! अहं रामस्यामिततेजसो भार्या, इक्ष्वाकुकुलनाथस्य दशरथस्य च स्नुषा। अवाच्यं वदतः तव जिह्वा कथं न पतिता?

Verse 71

किञ्चिद्वीर्यं तवानार्य यो मां भर्तुरसन्निधौ।।।।अपहृत्याऽऽगतः पाप ते नादृष्टो महात्मना।

किञ्चिदपि वीर्यं तव नास्ति, अनार्य पाप! यः मां भर्तुरसन्निधौ अपहृत्य आगतः; त्वं महात्मना रामेण नादृष्टः।

Verse 72

न त्वं रामस्य सदृशो दास्येऽप्यस्य न युज्यसे।।।।यज्ञीय स्सत्यवादी च रणश्लाघी च राघवः।

न त्वं रामस्य सदृशो, न चास्य दास्येऽपि युज्यसे। राघवो यज्ञियो धर्म्यः सत्यवादी रणश्लाघितः॥

Verse 73

जानक्या परुषं वाक्यमेवमुक्तो दशाननः।।।।जज्वाल सहसा कोपाच्चितास्थ इव पावकः।

जानक्या परुषं वाक्यमेवं श्रुत्वा दशाननः। सहसा कोपसंरब्धो चितास्थ इव पावकः॥

Verse 74

विवृत्य नयने क्रूरे मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम्।।।।मैथिलीं हन्तुमारब्ध: स्त्रीभिर्हाहाकृतं तदा।

विवृत्य नयने क्रूरे मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणाम्। मैथिलीं हन्तुमारब्धः स्त्रीभिर्हाहाकृतं तदा॥

Verse 75

स्त्रीणां मध्यात्समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः।।।।वरा मन्दोदरी नाम तया स प्रतिषेधितः।

स्त्रीणां मध्यात्समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः। वरा मन्दोदरी नाम तया स प्रतिषेधितः॥

Verse 76

उक्तश्च मधुरां वाणीं तया स मदनार्दितः।।।।सीतया तव किं कार्यं महेन्द्रसमविक्रमः।

उक्ता च मधुरां वाणीं तया स मदनार्दितः। सीतया तव किं कार्यं महेन्द्रसमविक्रमः॥

Verse 77

देवगन्धर्वकन्याभिर्यक्षकन्याभिरेव च।।।।सार्धं प्रभो रमस्वेह सीतया किं करिष्यसि।

देवगन्धर्वकन्याभिर्यक्षकन्याभिरेव च । सार्धं प्रभो रमस्वेह, सीतया किं करिष्यसि ॥

Verse 78

ततस्ताभिस्समेताभिर्नारीभिस्स महाबलः।।।।प्रसाद्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः।

ततस्ताभिः समेताभिर्नारीभिः स महाबलः । प्रसाद्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः ॥

Verse 79

याते तस्मिन् दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः।।5.58.79।।सीतां निर्भर्त्सयामासुर्वाक्यैः क्रूरैस्सुदारुणैः।

याते तस्मिन् दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः । सीतां निर्भर्त्सयामासुर्वाक्यैः क्रूरैः सुदारुणैः ॥

Verse 80

तृणवद्भाषितं तासां गणयामास जानकी।।।।गर्जितं च तदा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम्।

तृणवद्भाषितं तासां गणयामास जानकी । गर्जितं च तदा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम् ॥

Verse 81

वृथागर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः पिशिताशनाः।।।।रावणाय शशंसुस्ताः सीताध्यवसितं महत्।

वृथागर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः पिशिताशनाः । रावणाय शशंसुस्ताः सीताध्यवसितं महत् ॥

Verse 82

ततस्तास्सहितास्सर्वा निहताशा निरुद्यमाः।।।।परिक्षिप्य समन्तात्तां निद्रावशमुपागताः।

ततः ताः सर्वाः सहिताः निहताशाः निरुद्यमाः। तां समन्तात् परिक्षिप्य निद्रावशम् उपागताः॥

Verse 83

तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृहिते रता।।5.58.83।।विलप्य करुणं दीना प्रशुशोच सुदुःखिता।

तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृहिते रता। विलप्य करुणं दीना प्रशुशोच सुदुःखिता॥

Verse 84

तासां मध्यात्समुत्थाय त्रिजटा वाक्यमब्रवीत्।।।।आत्मानं खादत क्षिप्रं न सीता विनशिष्यति।जनकस्यात्मजा साध्वी स्नुषा दशरथस्य च।।।।

तासां मध्यात् समुत्थाय त्रिजटा वाक्यम् अब्रवीत्। आत्मानं खादत क्षिप्रं न सीता विनशिष्यति। जनकस्यात्मजा साध्वी स्नुषा दशरथस्य च॥

Verse 85

तासां मध्यात्समुत्थाय त्रिजटा वाक्यमब्रवीत्।।5.58.84।।आत्मानं खादत क्षिप्रं न सीता विनशिष्यति।जनकस्यात्मजा साध्वी स्नुषा दशरथस्य च।।5.58.85।।

पुनः तासां मध्यात् समुत्थाय त्रिजटा वाक्यम् अब्रवीत्। आत्मानं खादत क्षिप्रं न सीता विनशिष्यति। जनकस्यात्मजा साध्वी स्नुषा दशरथस्य च॥

Verse 86

स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः।रक्षसां च विनाशाय भर्तुरस्या जयाय च।।।।

अद्य मया स्वप्नो दृष्टः दारुणो रोमहर्षणश्च; स रक्षसां विनाशं तथा अस्याः भर्तुः जयमेव सूचयति॥

Verse 87

अलमस्मात्परित्रातुं राघवाद्राक्षसीगणम्।अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते।।।।

राघवात् राक्षसीगणं परित्रातुं वैदेहीं क्षमां याचामहे—एतदेव मम रोचते॥

Verse 88

यस्या ह्येवंविधस्स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते।सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता सुखमाप्नोत्यनुत्तमम्।।।।प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा।

यस्या दुःखितायाः एवंविधः स्वप्नः प्रदृश्यते, सा विविधैर्दुःखैर्मुक्ता अनुत्तमं सुखमाप्नोति। प्रणिपातेन प्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा॥

Verse 89

ततस्सा ह्रीमती बाला भर्तुर्विजयहर्षिता।।।।अवोचद्यदि तत्तथ्यं भवेयं शरणं हि वः।

ततः सा ह्रीमती बाला भर्तुर्विजयेन हर्षिता अवोचत्—यदि तत् तथ्यम्, अहं वः शरणं भविष्यामि॥

Verse 90

तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम्।चिन्तयामास विक्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः।।।।

तां सीताया दारुणां दशां तादृशीं दृष्ट्वा अहं विक्रान्तोऽपि चिन्तयामास; मम मनो न निर्वृतिमवाप।

Verse 91

सम्भाषणार्थं च मया जानक्याश्चिन्तितो विधिः।।।।इक्ष्वाकूणां हि वंशस्तु ततो मम पुरस्कृतः।

जानक्याः सम्भाषणार्थं मया उपायो निश्चिन्तितः; ततो मया इक्ष्वाकुवंशः पुरस्कृतः स्तुत्यर्थम्।

Verse 92

श्रुत्वा तु गदितां वाचं राजर्षिगणपूजिताम्।।।।प्रत्यभाषत मां देवी बाष्पैः पिहितलोचना।

राजर्षिगणपूजितां मया गदितां वाचं श्रुत्वा, देवी बाष्पपिहितलोचना मां प्रत्यभाषत।

Verse 93

कस्त्वं केन कथं चेह प्राप्तो वानरपुङ्गवः।।।।का च रामेण ते प्रीतिस्तन्मे शंसितुमर्हसि।

कस्त्वं वानरपुङ्गव? केन हेतुना कथं चेह प्राप्तः? रामेण ते का प्रीतिः? तत् मे सम्यक् शंसितुमर्हसि।

Verse 94

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यहमप्यब्रुवं वचः।।।।देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः।सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः।।।।

तस्याः वचनं श्रुत्वा अहम् अपि अवदं—देवि, ते भर्तुः रामस्य सहायः भीमविक्रमः; सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः।

Verse 95

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यहमप्यब्रुवं वचः।।5.58.94।।देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः।सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः।।5.58.95।।

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा मयाप्युक्तं वचः शुभम्। देवि, तव भर्तुः श्रीरामस्य सहायो भीमविक्रमः सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः॥

Verse 96

तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनुमन्तमिहागतम्।भर्त्राहं प्रेषितस्तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा।।।।

तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनुमन्तमिहागतम्। भर्त्रा प्रेषितोऽहं तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा॥

Verse 97

इदं च पुरुषव्याघ्रः श्रीमान् दाशरथिः स्वयम्।अङ्गुलीयमभिज्ञानमदात्तुभ्यं यशस्विनि।।।।

इदं च पुरुषव्याघ्रः श्रीमान् दाशरथिः स्वयम्। अङ्गुलीयमभिज्ञानमदात्तुभ्यं यशस्विनि॥

Verse 98

तदिच्छामि त्वयाऽऽज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम्।रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं नयामि त्वां किमुत्तरम्।।।।

तदिच्छामि त्वयाऽऽज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम्। रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं नयामि त्वां किमुत्तरम्॥

Verse 99

एतच्छ्रुत्वा विदित्वा च सीता जनकनन्दिनी।आहरावणमुत्साद्य राघवो मां नयत्विति।।।।

एतच्छ्रुत्वा विदित्वा च सीता जनकनन्दिनी। आह—रावणमुत्साद्य राघवो मां नयत्विति॥

Verse 100

प्रणम्य शिरसा देवीं महमार्यामनिन्दिताम्।राघवस्य मनोह्लादमभिज्ञानमयाचिषम्।।।।

अहं शिरसा देवीं महमार्यामनिन्दितां प्रणम्य, राघवस्य मनोह्लादमभिज्ञानं याचिषम्।

Verse 101

अथ मामब्रवीत्सीता गृह्यतामयमुत्तमः।मणिर्येन महाबाहू रामस्त्वां बहुमन्यते।।।।

अथ सीता मामब्रवीत्—गृह्यतामयमुत्तमो मणिः, येन महाबाहुः रामस्त्वां बहुमन्यते।

Verse 102

इत्युक्त्वा तु वरारोहा मणिप्रवरमद्भुतम्।प्रायच्छत्परमोद्विग्ना वाचा मां सन्दिदेशह।।।।

इत्युक्त्वा वरारोहा परमोद्विग्ना मणिप्रवरमद्भुतं प्रायच्छत्, वाचा च मां सन्दिदेश।

Verse 103

ततस्तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्र्यै समाहितः।प्रदक्षिणं परिक्राममिहाभ्युद्गतमानसः।।।।

ततः समाहितोऽहं तस्यै राजपुत्र्यै प्रणम्य, अभ्युद्गतमानसः प्रदक्षिणं परिक्रामम्।

Verse 104

उक्तोऽहं पुनरेवेदं निश्चित्य मनसा तया।हनुमन्मम वृत्तान्तं वक्तुमर्हसि राघवे।।5.58.104।।

पुनरेव सा मनसा निश्चित्य मामिदमुवाच— “हनूमन्, मम समग्रं वृत्तान्तं राघवाय निवेदयितुमर्हसि।”

Verse 105

यथा श्रुत्वैव न चिरात्तावुभौ रामलक्ष्मणौ।सुग्रीवसहितौ वीरावुपेयातां तथा कुरु।।।।

“यथा श्रुत्वैव न चिरात् तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ सुग्रीवसहितौ शीघ्रमिहोपेयाताम्, तथा त्वं वद; एवं कुरु।”

Verse 106

यद्यन्यथा भवेदेतद्द्वौ मासौ जीवितं मम।न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये साहमनाथवत्।।।।

“यद्यन्यथा भवेदेतत्, द्वौ मासौ मम जीवितावधिः। काकुत्स्थो मां पुनर्न द्रक्ष्यति; अहमनाथेव म्रिये।”

Verse 107

तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं क्रोधो मामभ्यवर्तत।उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषमनन्तरम्।।।।

तस्याः करुणं वचनं श्रुत्वा क्रोधो मामभ्यवर्तत। अनन्तरं च मया कार्यशेषं प्रत्युत्तररूपेण सम्यग्दृष्टम्।

Verse 108

ततोऽवर्धत मे कायस्तदा पर्वतसन्निभः।युद्धकाङ्क्षी वनं तच्च विनाशयितुमारभे।।।।

ततः तदा मे कायः पर्वतसन्निभोऽवर्धत। युद्धकाङ्क्षी तच्च वनं विनाशयितुमारभे।

Verse 109

तद्भग्नं वनषण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम्।प्रतिबुद्धा निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः।।।।

तद्भग्नं वनषण्डं दृष्ट्वा भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम्। प्रतिबुद्धा राक्षस्यो विकृतानना निरीक्षन्ते स्म॥

Verse 110

मां च दृष्ट्वा वने तस्मिन् समागम्य ततस्ततः।ता स्समभ्यागताः क्षिप्रं रावणायाचचक्षिरे।।5.58.110।।

मां तस्मिन् वने दृष्ट्वा ताः ततस्ततः समागम्य। क्षिप्रं समभ्यागताः रावणाय तत् आचचक्षिरे॥

Verse 111

राजस्वनमिदं दुर्गं तव भग्नं दुरात्मना।वानरेण ह्यविज्ञाय तव वीर्यं महाबल।।।।

राजन् महाबल! तव इदं दुर्गं वनं दुरात्मना वानरेण भग्नम्। तव वीर्यं न अविज्ञाय हि॥

Verse 112

दुर्बुद्धेस्तस्य राजेन्द्र तव विप्रियकारिणः।वधमाज्ञापय क्षिप्रं यथासौ विलयं व्रजेत्।।।।

राजेन्द्र! तव विप्रियकारिणः तस्य दुर्बुद्धेः वधं क्षिप्रम् आज्ञापय। यथा सः शीघ्रं विलयं व्रजेत्॥

Verse 113

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा भृशदुर्जयाः।राक्षसाः किङ्करा नाम रावणस्य मनोनुगाः।।।।

तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसेन्द्रः रावणः स्वमनोनुगान् भृशदुर्जयान् ‘किङ्करा’ इति नामधेयान् राक्षसान् विससर्ज।

Verse 114

तेषामशीतिसाहस्रं शूलमुद्गरपाणिनाम्।मया तस्मिन्वनोद्देशे परिघेण निषूदितम्।।।।

तेषां शूलमुद्गरपाणीनाम् अशीतिसाहस्रं तस्मिन् वनोद्देशे मया परिघेण निषूदितम्।

Verse 115

तेषां तु हतशेषा ये ते गत्वा लघुविक्रमाः।निहतं च महत्सैन्यं रावणायाचचक्षिरे।।।।

तेषां हतशेषा ये लघुविक्रमाः, ते गत्वा महत्सैन्यं निहतमिति रावणाय न्यवेदयन्।

Verse 116

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना चैत्यप्रासादमाक्रमम्।तत्रस्थान्राक्षसान् हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः।।।।ललामभूतो लङ्कायास्स वै विध्वंसितो मया।

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना—चैत्यप्रासादमाक्रमम्। तत्रस्थान् राक्षसान् स्तम्भेन पुनः शतं हत्वा, लङ्कायाः ललामभूतः स प्रासादो मया विध्वंसितः।

Verse 117

ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनमादिशत्।।5.58.117।।राक्षसैर्बहुभिस्सार्धं घोररूपैर्भयानकैः।

ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनं रावणः बहुभिः घोररूपैः भयानकैः राक्षसैः सार्धम् आदिशत्।

Verse 118

तं महाबलसम्पन्नं राक्षसं रणकोविदम्।।।।परिघेणातिघोरेण सूदयामि सहानुगम्।

तं महाबलसम्पन्नं रणकुशलं राक्षसं तस्य सहानुगं चातिघोरेण परिघेणाहं निहतवान्।

Verse 119

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्तु मन्त्रिपुत्त्रान्महाबलान्।।।।पदातिबलसम्पन्नान् प्रेषयामास रावणः।

एतच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रो रावणो महाबलान् मन्त्रिपुत्रान् पदातिबलसम्पन्नान् प्रेषयामास।

Verse 120

परिघेणैव तान् सर्वान्नयामि यमसादनम्।।।।मन्त्रिपुत्त्रान्हतान्च्छृत्वा समरेऽलघुविक्रमान्।पञ्च सेनाग्रगाच्छ्रूरान्प्रेषयामास रावणः।।।।

परिघेणैव तान् सर्वान् यमसादनं नयामि। मन्त्रिपुत्रान् समरेऽलघुविक्रमान् हतान् श्रुत्वा रावणः पञ्च सेनाग्रगाच्छूरान् प्रेषयामास।

Verse 121

परिघेणैव तान् सर्वान्नयामि यमसादनम्।।5.58.120।।मन्त्रिपुत्त्रान्हतान्च्छृत्वा समरेऽलघुविक्रमान्।पञ्च सेनाग्रगाच्छ्रूरान्प्रेषयामास रावणः।।5.58.121।।

परिघेणैव तान् सर्वान् यमसादनं नयामि। मन्त्रिपुत्रान् समरेऽलघुविक्रमान् हतान् श्रुत्वा रावणः पञ्च सेनाग्रगाच्छूरान् प्रेषयामास।

Verse 122

तानहं सहसैन्यान्वै सर्वानेवाभ्यसूदयम्।ततः पुनर्दशग्रीवः पुत्रमक्षं महाबलम्।।।।बहुभी राक्षसैस्सार्धं प्रेषयामास रावणः।

तानहं सहसैन्यान्वै सर्वानेवाभ्यसूदयम्। ततः पुनर्दशग्रीवो रावणः पुत्रमक्षं महाबलं बहुभी राक्षसैः सार्धं प्रेषयामास॥

Verse 123

तं तु मन्दोदरीपुत्त्रं कुमारं रणपण्डितम्।।।।सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीतवान्।चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम्।।।।

तं तु मन्दोदरीपुत्रं कुमारं रणपण्डितम्। सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीत्वाहं चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम्॥

Verse 124

तं तु मन्दोदरीपुत्त्रं कुमारं रणपण्डितम्।।5.58.123।।सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीतवान्।चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम्।।5.58.124।।

सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीतवान्। चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम्॥

Verse 125

तमक्षमागतं भग्नं निशम्य स दशाननः।तत इन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणस्सुतम्।।।।व्यादिदेश सुसंकृद्धो बलिनम् युद्धदुर्मदम्।

तमक्षमागतं भग्नं निशम्य स दशाननः। तत इन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणस्सुतम् व्यादिदेश सुसंकृद्धो बलिनं युद्धदुर्मदम्॥

Verse 126

तच्चाप्यहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुङ्गवम्।।।।नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षमुपागमम्।

तच्चाप्यहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुङ्गवम्। नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षमुपागमम्॥

Verse 127

महतापि महाबाहुः प्रत्ययेन महाबलः।।।।प्रेषितो रावणेनैव सह वीरैर्मदोत्कटैः।

महतापि महाबाहुः प्रत्ययसमन्वितो महाबलः। रावणेनैव प्रेषितः स वीरैर्मदोत्कटैः सह॥

Verse 128

सोऽविषह्यं हि मां बुद्ध्वा स्वं बलं चावमर्दितम्।।।।ब्राह्मणास्त्रेण स तु मां प्राबध्नाच्छातिवेगितः।

सोऽविषह्यं हि मां बुद्ध्वा स्वबलं चावमर्दितम्। ब्राह्मणास्त्रेण स तु मां प्राबध्नाच्छातिवेगितः॥

Verse 129

रज्जुभिश्चाभिबध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः।।।।रावणस्य समीपं च गृहीत्वा मामुपानयन्।

रज्जुभिश्चाभिबध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः। रावणस्य समीपं च गृहीत्वा मामुपानयन्॥

Verse 130

दृष्ट्वा सम्भाषितश्चाहं रावणेन दुरात्मना।।।।पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तं वधम्।

दृष्ट्वा सम्भाषितश्चाहं रावणेन दुरात्मना। पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तं वधम्॥

Verse 131

तत्सर्वं च मया तत्र सीतार्थमिति जल्पितम्।।।।अस्याहं दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो।मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम्।।।।

पुत्र, पुरा पर्वतोत्तमाः पक्षवन्तो बभूवुः। ते छन्दतः सर्वतः पृथिवीं विचेरुः, समन्ताद् बाधां जनयन्तः॥

Verse 132

तत्सर्वं च मया तत्र सीतार्थमिति जल्पितम्।।5.58.131।।अस्याहं दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो।मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम्।।5.58.132।।

तत्सर्वं च मया तत्र सीतार्थमिति जल्पितम्। अस्याहं दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो। मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम्॥

Verse 133

रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम्।सोऽहं दूत्येन रामस्य त्वत्सकाशमिहागतः।।।।

मां रामदूतं विद्धि, सुग्रीवसचिवं कपिं च। अहं रामस्य दूत्येन त्वत्सकाशमिहागतः॥

Verse 134

सुग्रीवश्च महातेजास्सत्वां कुशलमब्रवीत्।धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यमुवाच च।।।।

महातेजाः सुग्रीवः तव कुशलं पृष्टवान्। स धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यं चोपदिशति॥

Verse 135

वसतो ऋश्यमूके मे पर्वते विपुलद्रुमे।राघवो रणविक्रान्तो मित्त्रत्वं समुपागतः।।।।

ऋश्यमूके पर्वते विपुलद्रुमे वसतः मे, रणविक्रान्तो राघवः मित्रत्वं समुपागतः॥

Verse 136

तेन मे कथितं राज्ञा भार्या मे रक्षसा हृता।तत्र साहाय्यमस्माकं कार्यं सर्वात्मना त्वया।।।।

तेन राज्ञा मम प्रोक्तं—“मम भार्या रक्षसा हृता। तस्मिन्नर्थे त्वया सर्वात्मना अस्माकं साहाय्यं कर्तव्यम्।”

Verse 137

मया च कथितं तस्मै वालिनश्च वधं प्रति।तत्र साहाय्यहेतोर्मे समयं कर्तुमर्हसि।।।।

मया च तस्मै वालिनो वधवृत्तान्तः कथितः। परस्परसाहाय्यहेतोः मम समयं कर्तुमर्हसि॥

Verse 138

वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण महाप्रभुः।चक्रेऽग्निसाक्षिकं सख्यं राघवस्सह लक्ष्मणः।।।।

वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण सह महाप्रभुः। राघवः लक्ष्मणसहितोऽग्निसाक्षिकं सख्यं चकार॥

Verse 139

तेन वालिनमुत्पाट्य शरेणैकेन संयुगे।वानराणां महाराजः कृतस्स प्लवतां प्रभुः।।।।

तेन संयुगे शरेणैकेन वालिनमुत्पाट्य। सुग्रीवं वानराणां महाराजं कृत्वा स प्लवतां प्रभुरभवत्॥

Verse 140

तस्य साहाय्यमस्माभिः कार्यं सर्वात्मना त्विह।तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं समीपमिह धर्मतः।।।।

तस्मात् अस्माभिः सर्वात्मना अत्रैव तस्य साहाय्यं कर्तव्यम्। तेन हेतुनाऽहं धर्मतः सम्यक् प्रस्थापितः, तव समीपमिहागतः।।

Verse 141

क्षिप्रमानीयतां सीता दीयतां राघवाय च।यावन्न हरयो वीरा विधमन्ति बलं तव।।।।

सीता क्षिप्रमानीयतां, राघवाय च प्रदीयताम्। यावत् वीराः हरयः तव बलं न विधमन्ति।।

Verse 142

वानराणां प्रभावो हि न केन विदितः पुरा।देवतानां सङ्काशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः।।।।

वानराणां प्रभावः पुरा केन न विदितः? ये निमन्त्रिताः देवतानां सङ्काशं गच्छन्ति, साहाय्याय सज्जाः।।

Verse 143

इति वानरराजस्त्वामाहेत्यभिहितो मया।मामैक्षत ततः क्रुद्धश्चक्षुषा प्रदहन्निव।।।।

इति वानरराजः तव हिताय संदेशं प्रेषितवान्—इत्यहं मया अभिहितम्। ततः स क्रुद्धः रावणः मामैक्षत, चक्षुषा प्रदहन्निव।।

Verse 144

तेन वध्योऽहमाज्ञप्तो रक्षसा रौद्रकर्मणा।मत्प्रभावमविज्ञाय रावणेन दुरात्मना।।।।

मत्प्रभावमविज्ञाय दुरात्मना रावणेन रौद्रकर्मणा रक्षसा वध्योऽहमाज्ञप्तः।।

Verse 145

ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता महामतिः।तेन राक्षसराजोऽसौ याचितो मम कारणात्।।।।

ततः स महामतिः तस्य भ्राता विभीषणो नाम, मम कारणात् तं राक्षसराजं विनयेन याचितवान्।

Verse 146

नैवं राक्षसशार्दूल त्यज्यतामेष निश्चयः।राजशास्त्रव्यपेतो हि मार्गः संसेव्यते त्वया।।।।

नैवं राक्षसशार्दूल; एष निश्चयः त्यज्यताम्। राजशास्त्रव्यपेतो हि मार्गः त्वया संसेव्यते।

Verse 147

दूतवध्या न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु राक्षस।दूतेन वेदितव्यं च यथार्थं हितवादिना।।।।

दूतवध्या न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु, राक्षस। हितवादिना दूतेन यथार्थं वेदितव्यं च।

Verse 148

सुमहत्यपराधेऽपि दूतस्यातुलविक्रमः।विरूपकरणं दृष्टं न वधोऽस्तीति शास्त्रतः।।।।

सुमहत्यपराधेऽपि दूतस्य, अतुलविक्रम! शास्त्रतः विरूपकरणं दृष्टं; वधो नास्ति।

Verse 149

विभीषणेनैवमुक्तो रावणस्सन्दिदेश तान्।राक्षसानेतदेवास्य लाङ्गूलं दह्यतामिति।।।।

विभीषणेनैवमुक्तो रावणः तान् राक्षसान् सन्दिदेश— ‘एतदेवास्य लाङ्गूलं दह्यताम्’ इति।

Verse 150

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः।वेष्टितं शणवल्कैश्च जीर्णैः कार्पासजैः पटैः।।।।

तस्य वचः श्रुत्वा ते मम पुच्छं समन्ततः शणवल्कैः जीर्णैः कार्पासजैः पटैश्च वेष्टयामासुः॥

Verse 151

राक्षसाः सिद्धसन्नाहास्ततस्ते चण्डविक्रमाः।तदाऽदह्यन्त मे पुच्छं निघ्नन्त: काष्ठमुष्टिभिः।।।।बद्धस्य बहुभिः पाशैर्यन्त्रितस्य च राक्षसैः।

ततः सिद्धसन्नाहाः चण्डविक्रमाः राक्षसाः काष्ठमुष्टिभिः निघ्नन्तो मे पुच्छं तदाऽदह्यन्त। बहुभिः पाशैर्बद्धं यन्त्रितं च मां राक्षसैः॥

Verse 152

ततस्ते राक्षसाश्शूरा बद्धं मामग्निसंवृतम्।।।।अघोषयन्राजमार्गे नगरद्वारमागताः।

ततः शूरा राक्षसाः बद्धं मामग्निसंवृतं कृत्वा राजमार्गे घोषयन्तो नगरद्वारमागताः॥

Verse 153

ततोऽहं सुमहद्रूपं संक्षिप्य पुनरात्मनः।।।।विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिस्थः स्थितः पुनः।आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम्।।।।

ततोऽहं स्वस्य सुमहद्रूपं संक्षिप्य, तं बन्धं विमोच्य, प्रकृतिस्थः पुनः स्थितः। आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम्॥

Verse 154

ततोऽहं सुमहद्रूपं संक्षिप्य पुनरात्मनः।।5.58.153।।विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिस्थः स्थितः पुनः।आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम्।।5.58.154।।

ततोऽहं स्वं सुमहद्रूपं संक्षिप्य, तस्माद्बन्धनात् विमुक्तो भूत्वा, प्रकृतिस्थः पुनः स्थितवान्। आयसं परिघं गृहीत्वा तानि रक्षांसि समूलमसूदयम्॥

Verse 155

ततस्तन्नगरद्वारं वेगेनाप्लुतवानहम्।पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरीं साट्टगोपुराम्।।।।दहाम्यहमसंभ्रान्तो युगान्ताग्निरिव प्रजाः।

ततः अहं वेगेन तन्नगरद्वारम् आप्लुतवान्। प्रदीप्तपुच्छेन साट्टगोपुरां तां पुरीम् असंभ्रान्तो दहामि—युगान्ताग्निरिव प्रजाः॥

Verse 156

विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते।।5.58.156।।लङ्कायां कश्चिदुद्धेशः सर्वा भस्मीकृता पुरी।

व्यक्तं जानकी विनष्टा; लङ्कायां ह्यदग्धः कश्चिदुद्धेशो न प्रदृश्यते। सर्वा पुरी भस्मीकृता॥

Verse 157

दहता च मया लङ्कां दग्धा सीता न संशयः।।।।रामस्य हि महत्कार्यं मयेदं वितथीकृतम्।

मया लङ्कां दहता सीतापि दग्धा—न संशयः। रामस्य महत्कार्यं मयैतद्वितथीकृतम्॥

Verse 158

इति शोकसमाविष्टश्चिन्तामहमुपागतः।।।।अथाहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम्।जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम्।।।।

इति शोकसमाविष्टः चिन्तामहमुपागतः। अथ चारणानां शुभाक्षरां वाचमश्रौषम्—विस्मयोदन्तभाषिणाम्: ‘जानकी न च दग्धा’ इति॥

Verse 159

इति शोकसमाविष्टश्चिन्तामहमुपागतः।।5.58.158।।अथाहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम्।जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम्।।5.58.159।।

इति शोकसमाविष्टोऽहं चिन्तामहमुपागतः। अथ चारणानां शुभाक्षरां वाचमश्रौषं—“जानकी न दग्धा” इति विस्मयोदन्तं वदताम्॥

Verse 160

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना श्रुत्वा तामद्भुतां गिरम्।अदग्धा जानकीत्येवं निमित्तैश्चोपलक्षिता।।।।

ततः तामद्भुतां गिरं श्रुत्वा मे बुद्धिरुत्पन्ना—“अदग्धा जानकी” इति। निमित्तैश्चोपलक्षिता शुभसूचना बभूव॥

Verse 161

दीप्यमाने तु लाङ्गूले न मां दहति पावकः।हृदयं च प्रहृष्टं मे वातास्सुरभिगन्धिनः।।।।

दीप्यमाने तु लाङ्गूले पावको मां न दहति। मे हृदयं प्रहृष्टं च, वाताः सुरभिगन्धिनः॥

Verse 162

तैर्निमित्तैश्च दृष्टाथै: कारणैश्च महागुणैः।ऋषिवाक्यैश्च सिद्धार्थैरभवं हृष्टमानसः।।।।

तैर्निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः। ऋषिवाक्यैश्च सिद्धार्थैः हृष्टमानसोऽभवम्॥

Verse 163

पुनर्दृष्ट्वा च वैदेहीं विसृष्टश्च तया पुनः।ततः पर्वतमासाद्य तत्रारिष्टमहं पुनः।।5.58.163।।प्रतिप्लवनमारेभे युष्मद्धर्शनकांक्षया।

पुनर्दृष्ट्वा च वैदेहीं तया पुनर्विसृष्टोऽहम्। ततः पर्वतमासाद्य पुनरारिष्टमाश्रितः॥ युष्मद्दर्शनकाङ्क्षया प्रतिप्लवनमारभे॥

Verse 164

ततः पवनचन्द्रार्कसिद्धगन्धर्वसेवितम्।।।।पन्थानमहमाक्रम्य भवतो दृष्टवानिह।

ततः पवनचन्द्रार्कसिद्धगन्धर्वसेवितम्। पन्थानमाक्रम्याहं भवतो दर्शनायिहागतः॥

Verse 165

राघवस्य प्रभावेण भवतां चैव तेजसा।।।।सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वमनुष्ठितम्।

राघवस्य प्रभावेण भवतां चैव तेजसा। सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वमनुष्ठितम्॥

Verse 166

एतत्सर्वं मया तत्र यथावदुपपादितम्।।।।अत्र यन्न कृतं शेषं तत्सर्वं क्रियतामिति।

एतत्सर्वं मया तत्र यथावदुपपादितम्। अत्र यन्न कृतं शेषं तत्सर्वं क्रियतामिति॥