Shloka 102

सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः

हनुमद्वृत्तान्तकथनम्, सीताभिज्ञान-प्रदानम्, लङ्कादाह-वर्णनम्

Devanagari script

इत्युक्त्वा तु वरारोहा मणिप्रवरमद्भुतम्।प्रायच्छत्परमोद्विग्ना वाचा मां सन्दिदेशह।।।।

Transliteration

ity uktvā tu varārohā maṇi-pravaram adbhutam |

prāyacchat paramodvignā vācā māṃ sandidesha ha ||

Translation

इत्युक्त्वा वरारोहा परमोद्विग्ना मणिप्रवरमद्भुतं प्रायच्छत्, वाचा च मां सन्दिदेश।

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण/समाप्त्यर्थक अव्यय (quotative particle)

• उक्त्वा: having said
• उक्त्वा: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive), अव्ययभाव; ‘having said’

• तु: indeed
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय, विरोध/अन्वयार्थक (particle: ‘but/indeed’)

• वरारोहा: the fair lady (Sita)
• वरारोहा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वरारोहा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहि (वरम् आरोहणं यस्याः/या)

• मणि-प्रवरम्: the excellent gem
• मणि-प्रवरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मणि (प्रातिपदिक) + प्रवर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय (प्रवरः मणिः)

• अद्भुतम्: wonderful
• अद्भुतम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अद्भुत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषण (to मणिप्रवरम् as object-qualifier)

• प्रायच्छत्: gave
• प्रायच्छत्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-दा (धातु)
• Form: लुङ्-लकार (Aorist/Past), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘gave’

• परम-उद्विग्ना: extremely distressed
• परम-उद्विग्ना: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक) + उद्विग्न (प्रातिपदिक; उद्+विज् धातोः क्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय (परमा च सा उद्विग्ना च)

• वाचा: with words
• वाचा: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: वाच् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया विभक्ति (करण), एकवचन

• माम्: me
• माम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया विभक्ति (कर्म), एकवचन

• सन्दिदेश: instructed
• सन्दिदेश: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-दिश् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘instructed/sent a message’

• ह: indeed
• ह: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ह (अव्यय)
• Form: अव्यय, स्मरण/निश्चयार्थक (emphatic particle)

Context

"Having said so, the noble lady delivered a wonderful jewel with supreme message to me in a sorrowful mood.

Characters & Entities

• Sītā
• Hanumān
• Maṇi (jewel)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Truth-bearing testimony: the token and message together safeguard truthful transmission, enabling dharmic action based on verified facts.

What is the narrative situation?

Sītā, though anguished, hands over the jewel and entrusts Hanumān with her formal message to Rāma.

Which character virtue is emphasized?

Endurance and responsibility: Sītā remains committed to righteous communication despite intense distress.