Anuvaka 1
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः आयुषः संरक्षणं रक्षाश्च—मृत्योः प्राणमनः पुनरुद्धार्य आयुर्बलवर्धनं, तथा पुरुषं कर्म च शत्रुभूतयातुधानाभिचारादिभ्यः क्षतिनाशाच्च परिरक्ष्य सीलयितुम्। उपविषयाः—(१) मृत्युनिवारणम् (प्राणमनसो मृत्योरपाकरणेन पुनर्जीवनम्), (२) रक्षोघ्नं यातुधानप्रशमनं च (भूताद्यपसारणं, कृत्याभिचारशमनम्), (३) प्रतिसरमणिबन्धनादिरक्षा (प्रतिचर्म, जालबन्धः, सीलनरक्षा), (४) गर्भरक्षा सूतिकारक्षा च (गर्भिण्याः प्रसूतायाश्च परिरक्षणम्), (५) ओषधिसंहति (औषधीनां चिकित्सकत्वेन समाह्वानं, भेषजबलप्रवर्तनम्)।
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
अथर्ववेदस्य ८.१ सूक्तं भैषज्यं मृत्युनिवारणं च; यत् मृत्योर्ग्रासात् पीडितं जनं पुनरुद्धरति, मनः प्राणं च तेजोऽयुः च जीवेषु पुनः प्रतिष्ठापयति। अस्मिन् सूक्ते द्यावापृथिव्यौ प्रजापतिः सर्वदेवसमूहश्च, तथा सोमराज्ञ्य इव स्तूयमानाः औषधयः, सर्वे सहायतां कुर्वन्ति—रोगिणं सूर्यस्य भागे, अमृतस्य लोके च पुनः स्थापयितुम्।
Sukta 2
अथर्वणीयोऽयं दीर्घः रक्षोघ्न-भैषज्यक्रमः मृत्युम् तथा सर्वान् आक्रामकान् उपद्रवान् अभिमुखीकरोति, पीडितं जनं पुनः समुत्थाप्य पूर्णतां स्वास्थ्यं च प्रापयितुम् इच्छन्। अत्र ब्रह्म (मन्त्रशक्तिः) कवचत्वेन परिगृह्यते, तथा वस्त्रं मेखला च विशेषतः नित्यस्पर्शस्थानानि अभिमन्त्र्याभिषिच्य पवित्र्यन्ते, येन स्पर्शोऽपि स्वस्तिकरोऽहिंसकश्च भवति।
Sukta 3
अथर्ववेदस्य ८.३ सूक्तं रक्षोघ्नं, शात्रवनिवारणं च। अस्मिन् सूक्ते अग्निः सर्वदिक्पालकत्वेन स्थाप्यते, स च मानवान् शत्रून् रक्षांसि यातुधानांश्च सक्रियतया हन्ति। ऋग्वेदसदृशया त्रिष्टुभा वाचा अग्नेः शक्तिरभिषिच्य प्रज्वाल्यते; अहोरात्रम् अविच्छिन्नं रक्षणं याच्यते; यद् ग्रहीतं तद् अपाक्रियते; आक्रान्तॄन् दहन् भस्मीकुर्वन् च भुङ्क्ते, येन तेषाम् आक्रमणं पुनर्न निवर्तते।
Sukta 4
अथर्ववेदस्य ८.४ सूक्तं रक्षोघ्नं, यत्रेन्द्रस्य रक्षोहा-दैत्यहन्तृ-परम्परां शस्त्रीकृत्य यातुधानान् राक्षसान् गुह्यचारिणोऽभिचारकांश्च यज्ञे गृहे च समाजे च निराकरोति। तत्र शत्रुभूतानां बहूनि नामानि छद्मरूपाणि च (विशेषतः रात्रौ पशुपक्षिरूपधारिणाम्) परिगण्य तेषां मर्दनं निष्कासनं च आज्ञाप्यते; अपि च निन्दकान् श्रीविघ्नकारिणश्च अहि-निरृत्यादि विनाशशक्तिषु प्रत्यावर्त्य प्रेषयति। अस्य प्रभावः नामग्रहणेन प्रकाशनेन च गूढाभिचारस्य बलात् अपसारणेन, यथा हविः गृहं जनपदश्च अक्षुण्णाः स्युः।
Sukta 5
अथर्ववेदस्य ८.५ सूक्तं प्रतिसर-मणि-सम्बद्धं रक्षासूक्तम्। अत्र धारकस्याङ्गे प्रतिचर्मरूपो मणिः संस्कृत्य बध्यते, येन आक्रमणानि प्रतिहन्यन्ते, परेषां दुष्टसङ्कल्पः प्रत्यावर्त्यते, तथा प्रतिद्वन्द्विषु जयः साध्यते। सूक्तस्य मन्त्रेषु स मणिः शूरः सर्वरक्षी परममङ्गलः च स्तूयते—सन्ततिं धनं च पालयन्, अहर्निशं निर्भयतां प्रतिष्ठापयन्। अन्त्यभागे इन्द्राधीनतया बन्धनं दृढीकृत्य मणिः ‘अजितः’ कृतः, सर्वतः सर्वान् अपदः निवारयन्।
Sukta 6
अथर्ववेदस्य ८.६ सूक्तं गर्भरक्षणार्थं प्रसवोत्तरशयनकालरक्षणार्थं च प्रवृत्तं रक्षोभैषज्यसूक्तम्। अस्मिन् गर्भस्य स्थैर्यं विधाय सीमन्तस्थप्राणहरलुब्धकादीन् अन्तरालिकान् दुष्टबलान् अपहन्ति। ‘भेषजौ’ इति द्वौ भैषज्यदेवतौ उग्रौ रक्षकौ इव व्यक्तीकृतौ; तौ प्रायः कक्ष्याबन्ध-मेखलामन्त्रेण सह सम्बध्येते, या हितं दृढं धारयति यथा न स्रंसते नापगच्छति। देहरक्षणेन सह सामाजिक-याज्ञिककल्याणमपि प्रार्थ्यते—दुष्प्रभावान् निवार्य स्त्रियाः शिशोश्च शुभप्रतिष्ठां ‘सुनाम’ च स्थापयति।
Sukta 7
अथर्ववेदस्य ८.७ सूक्तं विस्तीर्णम् ओषधि-सूक्तम् अस्ति। अत्र सर्वा भेषज-ओषधयः—वर्णाकृतिवृद्धि-स्वभावैः वर्गीकृताः—रुग्णस्य समीपे जीवित-भिषजः इव समागन्तुं आहूताः। सूक्तं ताः प्रार्थयते यत् ताः स्वसमूहगतं वीर्यं प्रयुञ्जीरन्, येन यक्ष्मं (क्षय-स्वरूपं व्याधिम्) अपहन्तुं शक्येत, तथा च पीडितं बहुस्तरीय-आपद्-बन्धेभ्यः उद्धरेयुः—मृत्युपाशात्, मलिनतादोष-सदृशात् अपराध-बन्धात् च। अस्य सूक्तस्य प्रभावः अत्र निहितः यत् औषधं मन्त्र-औषध-संयोगरूपेण गृह्यते—उच्चारितः आह्वान-मन्त्रः ओषधीन् समाहारयति, जागरयति, च तासां भेषज-शक्तिं मोचनाय पुनरुत्थापनाय च नियोजयति।
Sukta 8
अथर्ववेदस्य ८.८ सूक्तं जयबन्धनस्वरूपं, अथर्वाङ्गिरसपरम्परासम्बद्धं च; यत्र दिव्यस्य “जालस्य” (जाल/इन्द्रजाल) रूपकं प्रयुज्य शत्रुसेनां गृहीत्वा निगृह्णाति, आच्छादयति, पराजयति च—विशेषतः ये दुष्टवाचा/दुर्वचनेन आक्रमन्ति तानपि। अस्मिन् सूक्ते साध्यरुद्रवसव आदित्याश्च एकीकृताः “एकोन्नताः” इव एकमेव दैवतमण्डलं समाहूयन्ते, ये प्रतिरोधं अभिभूय शत्रून् तमसा (स्तम्भकर-अन्धकारेण) आच्छादयन्ति। अन्ते पुनःपुनर्जयघोषैः (जय) सूक्तं समाप्यते, तथा शत्रूणां उपरि “आवरणं प्रसारयति” इति मुद्राकर्मणा—नीललोहितेन आच्छादनेन—विधिः परिसमाप्यते, कार्यसिद्धिं च सूचयति।
Sukta 9
अथर्ववेदस्य ८.९ सूक्तं ब्रह्मोद्यप्रायं पौष्टिकं च; यत्र यज्ञकर्मणः विश्वरचनया सह बन्धून् (सम्बन्धान्) गणयित्वा “मुद्रयति”। होमः समिधः आज्यं ऋतवः छन्दांसि दीक्षा च—एतानि पूर्णगणेषु, विशेषतः सप्तकसंरचनासु, सम्यक् संयोज्य यज्ञं कालं च समीकुरुते। तेन ऋतस्य स्थैर्यं, यज्ञकालदोषनिवारणं, तथा पूर्णता—प्रजननं सन्ततिः शुभदीप्तिश्च—प्रवर्ध्यते; अग्निः च होमसमिधाज्यादिषु निहितः।
Sukta 10
अथर्ववेदस्य ८.१० सूक्ते समृद्धिं ब्रह्मवर्चसं च सृष्ट्यनुबन्धेन (बन्धुना) निरूप्यते। प्रथमं विस्तीर्णं आधारं विराजं कृत्वा तस्माद् एव पोषकाः सामरूपाः (सामान्यः) प्राणवन्त इव शक्तयः प्रादुर्भवन्तीति दर्शयति। बृहद्–रथन्तर–यज्ञायज्ञीय–वामदेव्यादीनां प्रमाणभूतानां सामयुगलानां स्तन्य-वत्स-स्तनादि देहप्रतिमाभिः परिगणनेन सूक्तं यज्ञसिद्धिं ‘दोहयति’—अन्नं बलं यशः सिद्धवाक्च (प्रभाववती वाणी) यजमानस्य क्षेत्रे प्रवाहयति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.