Anuvaka 8
अस्य सप्तमकाण्डस्य अष्टमानुवाके मुख्यविषयः—रक्षोघ्नेन परिधिना दृढीकृतस्थाने, यथाविधिहोमेन, बन्धमोचनकर्मणा च गृहस्य समृद्धिः तथा नक्षत्रादिदोषनिवारणरूपा रक्षणक्रिया; विशेषतः गण्डमाला/अपचितप्रकारग्रन्थिशोफेषु मूलबल-शोषण-भेदनाद्युपायैः मन्त्रौषधसंयुक्तं भैषज्यं। उपविषयाः—(१) अग्निना रक्षोघ्नपरिवेष्टनं ग्रामनिवासरक्षणं च। (२) यज्ञस्य शुद्धता—इन्द्रस्य भागस्य सम्यगर्पणं, यज्ञदोषपरिहारश्च। (३) पौष्टिकं गोपशुधन-गृहसमृद्धिकर्म—दुग्धेन, गोभिः, शुभभागेन (भगेन) च। (४) गण्डमाला/अपचितशोफेषु मूलौषधप्रभावेन शोषण-भेदनादिना चिकित्सा।
Suktas in Anuvaka 8
Sukta 71
एष एकऋचो रक्षोघ्नः सूक्तः अग्निं ग्रामस्य परितो जीवत्-दुर्ग-भित्तिरिव स्थापयति, यः समुदायं तेजोमय्या प्रज्ञया बलेन च परिक्षिपति। प्रतिदिनं विप्रप्रेरितं अग्निं परिधिं कृत्वा मन्त्रः परिक्षेत्रं रक्षति, तत्र प्रविशन्तं मानुषं वा राक्षसं वा शत्रुं निवारयति, भिनत्ति, हन्ति च।
Sukta 72
अयं संक्षिप्त इन्द्रस्तोत्रः यज्ञं रक्षति—यजमानान् “इन्द्रस्य भागं पश्यत” इति आह्वयन्, तं च भागं यथाविधि तस्मै प्रापयितुं नियोजयन्। हविषः पाके यत् दोषाः स्युः—सुपक्वम् अपक्वं वा—तान् अपि समन्वयति; शुद्धया समर्पणबुद्ध्या प्रायश्चित्तवत् अर्पणं निर्दिशति, येन इन्द्रः सन्तुष्यति। मध्यान्हे सूर्यस्य परिवर्तने काले नियोजितः, अन्ते वज्री इन्द्रः मध्यान्ह-सवनस्य दधि पातु इति आमन्त्र्यते; ऋतेन (ऋत-क्रमेण) समन्वयात् समृद्धिं, पशुरक्षणं, यज्ञसिद्धिं च साधयति।
Sukta 73
अयं सूक्तः पौष्टिकः; क्षीरं धेनुं च भगवाहकौ पवित्रीकरोति, सावितुः ऋतस्य नियतिं तथा उषसः प्रभामयीं प्रसरां गृहसमृद्ध्या सह संयोजयति। घर्मतप्तस्य क्षीरस्य सुसंरक्षितस्य गोचरस्य च रूपकैः बहुक्षीरप्रदां धेनुं, निरामयाः पशून्, समृद्धगृहस्य शुभसिद्धिलक्षणानि च याचते। अस्य प्रभावः नित्यगोपालनं हविर्दानाचारं च ‘द्यौः कोश’ इव देवैः उद्घाटितेन सह समन्वय्य, पोषणं यज्ञरूपं पुनरुत्थानरूपं च भवतीति।
Sukta 74
अथर्ववेदस्य ७.७४ सूक्तं संक्षिप्तं भैषज्य-मन्त्ररूपं, यत् गण्डमाला/अपचित्-रूपान् ग्रन्थि-शोफान् भित्त्वा विदारयितुं प्रवर्तते। अत्र रोगः ‘विदारणीयः’ इव मन्यते—मन्त्रस्य तीक्ष्णया वाचा तथा मूलस्य, विशेषतः ‘कृष्णा’ इति वनशक्तेः, प्रभावेण स विदीर्यते। शारीर-औषधोपायेन सह, रोगं वर्धयितुं शक्नुवन्ति ये द्वेष-ईर्ष्या-क्रोधादयः शत्रुभावाः, तेषां शमनं/निष्प्रभावीकरणं च क्रियते। अन्ते च गृह्येऽग्नौ तथा व्रत-नियम-पालने आरोग्यं प्रतिष्ठाप्य कल्याणं स्थिरीकृत्य समाप्यते।
Sukta 75
एषः संक्षिप्तो द्विमन्त्रः पश्टिक-रक्षार्थं गोसमृद्धि-रक्षणमन्त्रः। अनेन गाः चरागमनमार्गे जलस्थानं च सुरक्षिताः क्रियन्ते, गोष्ठं गृहासनं च दृढीकृतं भवति। रुद्रः संहर्ता न, किन्तु जागरूकः पालकः इव आहूयते; तस्य “इषुः” अपोत्प्रतिकारकपरिधिं निर्माय रक्षां करोति। आपः तथा च शिवा देव्यो गोव्रजं स्वामिनः क्षेत्रं च शोधयन्तु, अभ्यञ्जयन्तु, बलयन्तु इति प्रार्थ्यन्ते।
Sukta 76
अथर्ववेदे ७.७६ भैषज्यसूक्तं गण्डमालासदृशानां ग्रीवास्थिशोथानां भेदन-शोषणाभ्यां प्रशमनाय प्रवृत्तम्। रोगोऽत्र शत्रुरिव संबोध्यते—तं विदार्य निर्बलतां नयितुं मन्त्रः प्रयुङ्क्ते। लवणं (लवणम्) च सहायकशक्तिरूपेण शोषक-शोधकभावेन आह्वीयते। समग्रतः अथर्वणीयचिकित्सान्यायं अनुसरति—आक्रामकदोषकारकान् बहिः प्रहिणोति, देहस्य अखण्डतां च पुनः स्थापयति।
Sukta 77
अथर्ववेदस्य ७.७७ सूक्तं संक्षिप्तं मरुत्सूक्तम् अस्ति, यत् अपोत्प्रैषिकं बन्धमोचनं च मन्त्ररूपेण प्रयुज्यते। तत्र मरुतः “तापयुक्तं” हविः प्रतिगृह्णन्तु, यजमानं रक्षन्तु, शत्रुकृतं हिंसादोषं च भक्षयन्त्विति प्रार्थ्यते। शत्रोः बन्धनं प्रत्यग् एव तस्मै प्रतिनीयते, तथा रोगिणः गृहस्थस्य वा ‘एनसः’ (अपराध-दूषण-क्लेश) पाशाः शिथिलाः स्युरिति याच्यते। अस्य सूक्तस्य विशेषशक्तिः मरुतां तपः—शोधकं दण्डकं च उष्णत्वम्—सह गणरक्षणेन शीघ्रप्रत्युपस्थानेन च।
Sukta 78
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणीयः सूक्तः कर्मणि “विमोचनम्” आचरति—वाचा रज्जून्, युगानि, बन्धनानि च शिथिलीकरोति, ये कैदं पीडां वा शत्रुबन्धनं सूचयन्ति। बन्धान् विमुच्य तत्क्षणमेव मुक्तावस्थां स्थिरीकरोति—दिव्येन ब्रह्मणा अग्निं युनक्ति, येन लाभार्थी क्षत्रसदृशीं रक्षाशक्तिं, सौभाग्यं, वसु च प्राप्नोति। द्वयोः प्रवृत्त्योः—विमोचनस्य पुनर्बलप्रदाने च—अग्निः शोधकश्च नवमुक्तस्थितेः प्रत्यवस्थापकश्च कृतः।
Sukta 79
अयं संक्षिप्तः चान्द्रः सूक्तः अमावास्यां (नवचन्द्ररात्रिम्) सजीवां देवीशक्तिं पवित्रीकरोति, यस्यां देवाः समवायन्ते, यस्याश्च गृहाय समृद्धिः दुग्धेव दोह्यते। हविषा यजित्वा रात्र्याम्/अमावास्यायां निधीनां संग्राहिकां देवीं समाह्वयन् पाठकः यज्ञसम्पूर्णतां, ऊर्जं, पुष्टिं, रयिं, सुवीर्यं च प्रजां प्रार्थयते। अस्य प्रभावः एतस्मिन् निहितः यत् सीमास्थितां नवचन्द्ररात्रिं पुण्यस्य देवसन्निधेः च शक्तिमतीं धारिणीं मन्यते; तेन गृह्यं व्रतम् भौतिकफलप्रदं भवति।
Sukta 80
अयं लघुस्तोत्रः पौर्णमासीं (पूर्णचन्द्रां) विजयीं सर्वसम्पूर्णां च विश्वशक्तिं पवित्रीकरोति, यस्यां देवा निवसन्ति, यया च मनुष्याः यज्ञसमृद्ध्या सह प्रमोदन्ते। सम्यग् चान्द्रव्रतपालनं हविर्दानं च पूर्णतया (पूर्णता), समृद्ध्या, इष्टकामसिद्ध्या, तथा स्वर्गप्राप्तिहेतुना पुण्येन सह सम्बध्नाति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.