Anuvaka 3
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—अथर्वणीयेन मन्त्रबलena देहधारणस्य संरक्षणं पुनर्स्थापनं च; गृहस्य, गर्भधारणस्य, प्राणबलस्य, जयस्य च सिद्धिः, शत्रुबलानां दुष्टशक्तीनां च निष्कासनद्वारा। उपविषयाः—(१) अभिचारयुद्धे ध्वन्युपाय-यन्त्रप्रयोगः (रणदुन्दुभिः), (२) भैषज्यकर्मणि रोगकारकाणां निष्कासनम्—तक्ष्मन्, कृमि, पिशाचादयः, (३) आयुष्यकर्मणि प्राणासूनां बन्धनं दीर्घायुषः साधनं च, (४) गृह्याभिषेके नवा-शालायाः अग्नेः च संरक्षणं गृहपालनं च, (५) यज्ञ-संस्कारप्रक्रियायाः ‘आवरण’रक्षणं च।
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
अथर्ववेदस्य ५.२१ सूक्तं युद्धाभिचारिकं यत्र दुन्दुभिः सजीव इव कार्यकारी शक्तिरूपेणायुधीक्रियते। तस्य नादः मन्त्राभिसंस्कृतः शत्रुसैन्ये त्रासं मनोभेदं च पलायनं च जनयितुं नियुज्यते। सूक्ते पुनःपुनः शत्रौ भयं/त्रासं द्वेषं मोहं च ‘निधीयते’, तथा च जयाय रणाधिपत्याय च देवगणान् स्वपक्षे समाह्वयति।
Sukta 22
अथर्ववेदस्य ५.२२ सूक्तं तक्ष्मणं (ज्वरं) चेतनं चलं च व्याधिरूपं मन्यमानं रोगिणः सकाशाद् “अधोऽपाक्” इति निवार्य निष्कासयति। तत्र ज्वरस्य तीव्ररूपाणि (कठोरं, अरुणवर्णं च) निर्दिश्य, पुनरागमनं मा भूदिति दृढाध्यादेशेन प्रतिबध्नाति; विशेषतः कास-श्लेष्मसम्बद्धैः उपद्रवैः सह तक्ष्मा मा सङ्गच्छतामिति चेतयति। अस्य सूक्तस्य प्रभावः व्याधिदेवताया नामग्रहणे, तस्य गत्यादेशे, तथा निष्कासनस्य मुद्रणेन पुनरावृत्त्यभावे च निहितः।
Sukta 23
अथर्ववेदस्य ५.२३ सूक्तं कृमिघ्नं भैषज्यसूक्तं च; यत् रोगिणं दिव्येन रक्षणतन्तुना (वयनरूपेण) परितो बद्ध्वा, ततः सर्वेषु निगूढस्थानेषु—अन्तः, बहिः, परितः, सूक्ष्मरूपेषु च—स्थितान् कृमीन् बलात् छित्त्वा विच्छिद्य निःशेषं नाशयति। अस्य प्रभावः कृमिसंक्रमणस्य सर्वतोमुखीकरणे (रूपस्थाननामग्रहणे) तथा वाचः पेषणायुधत्वे परिवर्तनं च; अत्र द्यावापृथिव्यौ, सरस्वती, इन्द्रः, अग्निश्च रोगस्य परिवेष्टक-रक्षकाः तथा निहन्तारोऽभ्यर्थ्यन्ते।
Sukta 24
अथर्ववेदस्य ५.२४ सूक्तं रक्षाधिपतीनां स्तुतिमालिका अस्ति। अस्मिन् सूक्ते मन्त्रः, कर्म, अभिप्रायः, संकल्पः, आशीर्वादः, देवाह्वानं च—एतेषां दीक्षाकर्मणः सर्वेषां स्तराणां ‘आच्छादनाय’ रक्षणाय च अधिपतयः आहूयन्ते। ‘नक्षत्राणामधिपतिः’, ‘मरुतां पिता गोपती च’ इत्यादिभिः अधिपतिशब्दैः देवान् नाम्ना निर्दिश्य, यज्ञकर्मणि विश्वव्यापिनी अधिष्ठातृ-निग्रहव्यवस्था स्थाप्यते, येन कर्म निरुपद्रवं निर्विघ्नं च प्रवर्तते, स्थिरां समृद्धिं च जनयति।
Sukta 25
अथर्वणीयः एषः सूक्तः (अ.वे. ५.२५) गर्भाधानं गर्भधारणं च पावयन् प्रसव-रक्षणाय प्रवर्तते। धातृं गर्भस्य स्थापयितारं स्रष्टारं च केन्द्रे कृत्वा, दिव्यशक्तीन् गर्भं निवेशयितुं, स्थिरीकर्तुं, वर्धयितुं च याचते, यथा गर्भः पूर्णमासं यावत् परिपक्वो भूत्वा निरुपद्रवः प्रसवः सिध्येत्। अत्र सिनीवाली-सरस्वती-अश्विनौ प्रजनन-आह्वानेन सह ‘उद्घाटन/निवेशन’ इत्यादि रक्षण-वचनैः गर्भस्य अनपायः, गर्भिण्याः क्षेमः, सफलः प्रसवश्च साध्यते; दशमे मासि पुत्र-प्राप्त्याशा अपि क्वचित् स्पष्टा।
Sukta 26
अयं सूक्तो नवशालायाः गृहनिर्माणोत्तर-प्रतिष्ठा-गृह्यविधिरूपः। अत्राग्निः गृहस्य प्रथमः पालयिता हव्यानां च वह्निरिति शुभऋतक्रमः स्थाप्यते। यजुषां मन्त्राणां समिधां स्वाहाकारस्य च पुनःपुनर्योजनया (युज्) तथा सहदेवताशक्तीनां साहाय्येन कर्म स्थिरीक्रियते, गृह्यदोषा अपह्रियन्ते, नवो देशः यजमानस्य पौष्टिकं श्रियं वहन्तं गृहं भवति।
Sukta 27
अथर्ववेदस्य ५.२७ सूक्तं होमप्रधानं अग्निसूक्तम्। अस्मिन् अध्वरस्य दृढीकरणाय वह्निरूपं वह्निं “प्रवर्धताम्/प्रसरताम्” इति आह्वयति, सम्यगाहुतिभिः स्वं यज्ञीयं महिमानं प्रकाशयितुं च प्रेरयति। एतत् सूक्तं यज्ञक्षेत्रे शान्तिं स्थापयति, पौष्टिकं च वर्धयति—हविः मधुर्येण संस्कृतं, सम्यक् विसृष्टं, देवताभ्यः सुरक्षितं च नीतं भवतु इति; ये च विघ्नाः कर्मणो विघातकाः, तान् प्रशमयति।
Sukta 28
अथर्ववेदस्य ५.२८ सूक्तम् आयुष्यं भैषज्यरूपं मन्त्रः। अत्र प्राणान् समाहृत्य परिमाय पुनः सुदृढं निबध्यते, येन विषयः “शतं शरदः” प्राप्नुयात्। नवधा प्राणव्यवस्थया जीवनबलं स्थिरीक्रियते; त्रिधा धातुत्रयैः कवचं मुद्र्यते, तपसा तेजसा चाभिषिक्तं, ऋतुसंवत्सरशक्तिभिश्च पुनः पुष्टं कृतम्।
Sukta 29
अथर्ववेदस्य ५.२९ सूक्तं तीव्रं रक्षोघ्न-भैषज्यं सूक्तम्। अत्र जातवेदसमग्निं भिषजं रक्षोहनं च कृत्वा, मांसादं पिशाचं यः रोगिणं पीडयतीति मन्यते तं बहिः प्रहर्तुं प्रचोदयति। वेधन-छेदन-प्रतिघातादि-प्रतिमाभिः अग्नेर्दाहक-प्रसन्नता शस्त्रक्रियावत् भूतापसारणं करोति, येन देहस्य अखण्डता बलं च प्राणाश्च पुनः स्थाप्यन्ते। अन्ते च सूक्तं पुनरुत्थानाशिषा समाप्यते—वृद्धिः शुद्धिः, यक्ष्मादि-क्षयरोघात् विमुक्तिः, चिरजीवनं च।
Sukta 30
अथर्वणीयोऽयं मन्त्रः आयुष्यवर्धन-भैषज्यरूपः। असुं (प्राणं) दृढं बद्ध्वा पुरुषस्य मृत्युमुखे स्रवणं निरुणद्धि, विकीर्णानि चेन्द्रियाणि पुनराह्वयति। पितृलोकगमनमार्गं स्पष्टं निरस्यति, शत्रून् चापसारयति—स्वजनमध्यादपि सम्भाव्यमानं हिंसाप्रेषणं प्रतिषेधयन्। अस्य प्रभावः पुनःसंयोजनरूपः: प्राणः, मनः, चक्षुः, बलं, देहस्थैर्यं च सम्यक् संह्रियन्ते, येन रोगी इहैव जीवतां लोके दृढं तिष्ठति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.