Adhyaya 116
Śaineya’s Breakthrough and Reunion with Arjuna (शैनेयस्य समागमः)
Upa-parva: Jayadratha-vadha-anuyāna (Relief operations and the approach to the Jayadratha objective)
Saṃjaya reports that Sātyaki (Śaineya/Yuyudhāna), acting with urgency for Arjuna’s welfare, advances through congested combat. Trigarta archers initially contain him with chariot barriers and dense arrow volleys, yet Sātyaki defeats a large number of opponents and moves with striking speed across directions, described as almost dance-like mobility amid chariots. Additional groups—Śūrasenas and later Kaliṅgas—attempt to restrain him with sustained missile pressure, but he breaks through and reaches Arjuna. Kṛṣṇa identifies Sātyaki’s approach to Arjuna and praises his loyalty, skill, and the severity of his prior engagements, enumerating the adversaries he has harried. Arjuna, however, responds without elation: he worries about the unknown condition of Yudhiṣṭhira, since Sātyaki was a principal protector. Arjuna further notes the time pressure to neutralize Jayadratha, Sātyaki’s fatigue, and the looming threat posed by Bhūriśravas and others, framing the reunion as strategically complex rather than purely celebratory.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, संजय से युद्धभूमि का हाल पूछते हुए, अपनी ही सेना की ‘सदा पूजित’ और सुगठित व्यवस्था का स्मरण करता है—और उसी स्मरण में भय की दरारें उभर आती हैं। → संजय रणक्षेत्र का दृश्य रखता है: सहस्रों रथ, अश्व और पदाति व्यग्र होकर इधर-उधर धावमान हैं; यह भगदड़ विजय-आशा के क्षय और कौरव-पक्ष के भीतर फैलती निराशा का संकेत बनती है। → भीमसेन अपनी भुजाओं से मुक्त की हुई सर्प-सदृश भयानक शक्ति/शक्ति-आयुध को कृतवर्मा के रथ की ओर फेंकता है; वह दिशाओं को प्रकाशित करती हुई उल्का की तरह आकाश से गिरती प्रतीत होती है और युद्ध का केंद्र एक ही प्रहार पर सिमट आता है। → प्रहार के बाद रणभूमि में क्षणिक ठहराव और पुनर्संयोजन होता है; कौरव-पक्ष अपने योद्धाओं को संभालने का प्रयास करता है, और शिखण्डी को विषण्ण देखकर ‘हार्दिक्य’ (कृतवर्मा) सहित सैनिक उसका सत्कार/संरक्षण करते हैं—मानो मनोबल को वस्त्रों की तरह झाड़-पोंछ कर फिर पहनाना हो। → महाधनुर्धर महारथी (कृतवर्मा/प्रतिद्वन्द्वी) क्रोध में हँसते हुए तीन-तीन बाणों से भीम को गहरी चोट पहुँचाता है—अगला क्षण पूछता है: क्या भीम इस प्रतिघात को और उग्र प्रतिशोध में बदल देगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ६८ श्लोक हैं) ऑपन-माज बछ। जज: चतुर्दशाधिकशततमो< ध्याय: धृतराष्ट्रका विषादयुक्त वचन
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਸੰਜਯ! ਮੇਰੀ ਸੈਨਾ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲੋਂ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ। ਯੁੱਧ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਵ੍ਯੂਹ-ਰਚਨਾ ਯਥਾਵਿਧੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੂਹ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 2
नित्यं पूजितमस्माभिरभिकामं च नः सदा । प्रौढमत्यद्भुताकारं पुरस्ताद् दृष्टविक्रमम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਨੁਰਾਗੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸਿਪਾਹੀ ਯੁੱਧ-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੌਢ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੇ ਦਿੱਖ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਇਸ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਪੁਰਖ ਚੁਣੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅੱਗੇਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵੇਖੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
Verse 3
नातिवृद्धमबालं च नाकृशं नातिपीवरम् | लघुवृत्तायतप्रायं सारगात्रमनामयम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਬੱਚਾ; ਨਾ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਮੋਟਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਹਲਕੇ, ਸੁਗਠਿਤ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਲੰਮੇ ਕੱਦ ਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਅੰਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਯੋਧੇ ਨਿਰੋਗ—ਯੁੱਧ ਲਈ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹਨ।
Verse 4
आत्तसंनाहसंछन्न॑ बहुशस्त्रपरिच्छदम् । शस्त्रग्रहणविद्यासु बह्मीषु परिनिष्ठितम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਉਹ ਕਸੇ ਹੋਏ ਕਵਚਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜ्ज ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੈ। ਹਥਿਆਰ ਫੜਨ ਅਤੇ ਵਰਤਣ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਿਕਸ਼ਿਤ ਹਨ।
Verse 5
आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते । सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम्,चढ़ने, उतरने, फैलने, कूद-कूदकर चलने, भली-भाँति प्रहार करने, युद्धके लिये जाने और अवसर देखकर पलायन करनेमें भी कुशल हैं
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਚੜ੍ਹਨ-ਉਤਰਣ ਵਿੱਚ, ਦੌੜਦਿਆਂ ਉਤਰ ਕੇ ਝਪਟ ਪੈਣ ਵਿੱਚ, ਔਖੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਿੱਚ, ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਸਰਕਦੇ-ਫੈਲਦੇ ਚਲਣ ਵਿੱਚ, ਠੀਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ, ਯੁੱਧ ਲਈ ਅੱਗੇ ਧੱਕਣ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ।
Verse 6
नागेष्वश्वेषु बहुशो रथेषु च परीक्षितम् परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਯੁੱਧ-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਪਰਖ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਰਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਵੇਤਨ ਦੇ ਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 7
न गोष्ठया नोपकारेण न सम्बन्धनिमित्तत: । नानाहूत॑ नाप्यभूतं मम सैन्यं बभूव ह
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਨਾ ਤਾਂ ਗੋਸ਼ਠੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਫੁਸਲਾ ਕੇ, ਨਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਨਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰੀ ਸੈਨਾ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਨਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇਹੀ ਹੈ।
Verse 8
कुलीनार्यजनोपेतं तुष्टपुष्टमनुद्धतम् । कृतमानोपचारं च यशस्वि च मनस्वि च
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਕੁਲੀਨ ਅਤੇ ਆਰਯ ਜਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਤ੍ਰਿਪਤ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟ ਸੀ, ਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ। ਉਸ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਉਪਚਾਰ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਹ ਯਸ਼ਸਵੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 9
इसमें सभी लोग कुलीन, श्रेष्ठ, हृष्ट-पुष्ट, उद्ण्डताशून्य, पहलेसे सम्मानित, यशस्वी तथा मनस्वी हैं ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉੱਥੇ ਦੇ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਕੁਲੀਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ—ਹਰਖੇ-ਭਰਖੇ, ਤੰਦਰੁਸਤ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਨ ਨਹੀਂ; ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ, ਯਸ਼ਸਵੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਤਾਤ! ਸਾਡੇ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ—ਪੁੰਨਕਰਮੀ, ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਵਰਗੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅਤੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਸਦਾ ਇਸ ਸੈਨਾ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ।
Verse 10
बहुभि: पार्थिवैर्गुप्तमस्मत्प्रियचिकीर्षुभि: । अस्मानभिसृतै: कामात् सबलै: सपदानुगै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸਾਡੇ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਬਹੁਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸੈਨਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਵਧੇ—ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਬਲਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਲੈ ਕੇ।
Verse 11
हमारा प्रिय करनेकी इच्छावाले तथा सेना और अनुचरोंसहित स्वेच्छासे ही हमारे पक्षमें आये हुए बहुत-से भूपालगण भी इसकी रक्षामें तत्पर रहते हैं ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਤਪਰ ਖੜੇ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਇਹ ਸੈਨਾ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਤੋਂ ਵਹਿ ਆਉਂਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਗਹਿਰੀ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ। ਇਹ ਪੰਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪੰਛੀਆਂ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦੇ ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਠਸਾ-ਠਸ ਭਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 12
प्रभिन्नकरटैश्वैव द्विरदैरावृतं महत् । यदहन्यत मे सैन्यं किमन्यद् भागधेयत:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਪੋਲਾਂ ਤੋਂ ਮਦ ਝਾਰਦੇ ਮਹਾਬਲੀ ਗਜਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਮੇਰੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਜੇ ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੱਟ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਗ੍ਯ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 13
योधाक्षय्यजलं भीम॑ वाहनोर्मितरज्धिणम् । क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्रासझषाकुलम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੇਰੀ ਸੈਨਾ ਭਿਆਨਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਯੋਧੇ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਅਖੁੱਟ ਜਲ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਹਨ ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ। ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਅਸਤ੍ਰ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਗਦਾਵਾਂ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਤੀਰ ਅਤੇ ਭਾਲੇ ਆਦਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਭਰੇ ਪਏ ਹਨ।
Verse 14
ध्वजभूषणसम्बाधरत्नोपलसुसंचितम् । वाहनैरभिधावद्धिर्वायुवेगविकम्पितम्
ਝੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਘਣੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਉਹ ਸਘਣ ਸੀ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮૃੱਧ ਹੋ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਢੇਰ ਲੱਗੇ ਹੋਣ। ਦੌੜਦੇ ਵਾਹਨਾਂ ਕਾਰਨ ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਹ ਕੰਬਦਾ, ਥਰਥਰਾਉਂਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ।
Verse 15
द्रोणगम्भीरपातालं कृतवर्ममहाह्दम् । जलसंधमटहाग्राहं कर्णचन्द्रोदयोद्धतम्
ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਉਸ ਦੀ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹ੍ਰਦ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਜਲਸੰਧ (ਜਯਦ੍ਰਥ) ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗ੍ਰਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਰਨ-ਰੂਪੀ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਉਦਯ ਨਾਲ ਉਹ ਸਦਾ ਉੱਛਲ ਕੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
गते सैन्यार्णवं भित्त्वा तरसा पाण्डवर्षभे । संजयैकरथेनैव युयुधाने च मामकम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੇਰੀ ਸੈਨਾ-ਰੂਪੀ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਨੂੰ ਤੀਬਰ ਵੇਗ ਨਾਲ ਚੀਰ ਕੇ ਜਦੋਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਵ੍ਯਸਾਚੀ ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਵਤ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉਦਾਰ ਮਹਾਰਥੀ ਯੁਯੁਧਾਨ, ਮਾਨੋ ਇਕੋ ਰਥ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੀ, ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ, ਹੇ ਸੰਜਯ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ।
Verse 17
तत्र शेषं न पश्यामि प्रविष्टे सव्यसाचिनि । सात्वते च रथोदारे मम सैन्यस्य संजय
ਹੇ ਸੰਜਯ! ਜਦੋਂ ਸਵ੍ਯਸਾਚੀ ਅਰਜੁਨ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਰਥ ਵਾਲਾ ਸਾਤ੍ਵਤ ਵੀਰ ਵੀ ਘੁਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
Verse 18
तौ तत्र समतिक्रान्तौ दृष्टवातीव तरस्विनौ । सिन्धुराजं तु सम्प्रेक्ष्य गाण्डीवस्येषुगोचरे
ਉੱਥੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਤਿ ਤੇਜ਼ ਵੀਰ ਸਭ ਕੁਝ ਲੰਘ ਕੇ ਅੰਦਰ ਘੁਸੇ ਹੋਏ ਦਿੱਸੇ, ਅਤੇ ਸਿੰਧੁ-ਰਾਜ ਜੈਦ੍ਰਥ ਗਾਂਡੀਵ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ—
Verse 19
कि नु वा कुरव: कृत्यं विदधु: कालचोदिता: । दारुणैकायने काले कथं वा प्रतिपेदिरे
ਕਾਲ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ ਕੁਰੂਆਂ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ? ਉਸ ਭਿਆਨਕ, ਇਕ-ਤਰਫ਼ਾ ਸੰਹਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ—ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਾ ਸੀ—ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਰਤੱਬ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ?
Verse 20
ग्रस्तान् हि कौरवान् मन्ये मृत्युना तात संगतान् । विक्रमो5पि रणे तेषां न तथा दृश्यते हि वै
ਤਾਤ! ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮਾਨੋ ਮੌਤ ਨੇ ਹੀ ਗ੍ਰਸ ਲਿਆ ਹੋਵੇ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
Verse 21
अक्षतौ संयुगे तत्र प्रविष्टी कृष्णपाण्डवौ । न च वारयिता कश्चित् तयोरस्तीह संजय
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਘੋਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਅਰਜੁਨ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ, ਹੇ ਸੰਜਯ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਕ ਵੀ ਸੂਰਮਾ ਅੱਗੇ ਨਾ ਆਇਆ।
Verse 22
भृताश्न बहवो योधा: परीक्ष्यैव महारथा: । वेतनेन यथायोगं प्रियवादेन चापरे
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬਹੁਤੇ ਮਹਾਰਥੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪਰਖ ਕੇ ਹੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵੇਤਨ ਦੇ ਕੇ ਤੇ ਮਿੱਠੇ, ਆਦਰ-ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 23
असत्कारभृतस्तात मम सैन्ये न विद्यते । कर्मणा हानुरूपेण लभ्यते भक्तवेतनम्,तात! मेरी सेनामें कोई भी ऐसा नहीं है, जिसे अनादरपूर्वक रखा गया हो। सबको उनके कार्यके अनुरूप ही भोजन और वेतन प्राप्त होता है
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਆਰੇ, ਮੇਰੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਬੇਅਦਬੀ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਸ਼ਨ ਤੇ ਵੇਤਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 24
न चायोधो5भवत् कश्चिन्मम सैन्ये तु संजय । अल्पदानभृतस्तात तथा चाभूतको नर:,तात संजय! मेरी सेनामें ऐसा एक भी योद्धा नहीं रहा होगा जिसे थोड़ा वेतन दिया जाता हो अथवा बिना वेतनके ही रखा गया हो
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਤਾਤ ਸੰਜਯ, ਮੇਰੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵੀ ਯੋਧਾ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਬਿਨਾ ਵੇਤਨ ਦੇ ਹੋਵੇ; ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਰਕਮ ‘ਤੇ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
Verse 25
पूजितो हि यथाशक्त्या दानमानासनैर्मया । तथा पुन्रैश्न मे तात ज्ञातिभिश्न सबान्धवै:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਆਰੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ, ਆਦਰ ਅਤੇ ਆਸਨ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇ ਸਭ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ, ਕੁਟੰਬੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਹਨਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 26
तेच प्राप्यैव संग्रामे निर्जिता: सव्यसाचिना । शैनेयेन परामृष्टा: किमन्यद् भागधेयत:
ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਉਹ ਸਵ੍ਯਸਾਚੀ ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਸ਼ੈਨੇਯ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਭਾਗ੍ਯ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 27
रक्ष्यते यश्ष संग्रामे ये च संजय रक्षिण: । एक: साधारण: पन्था रक्ष्यस्य सह रक्षिभि:
ਸੰਜਯ! ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਹਨ—ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਲਈ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਹੁਣ ਇਕੋ ਸਾਂਝਾ ਰਾਹ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਟਿਕਣ ਜਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਡਿੱਗਣ।
Verse 28
अर्जुन समरे दृष्टवा सैन्धवस्याग्रत: स्थितम् । पुत्रो मम भृशं मूढ: कि कार्य प्रत्यपद्यत,अर्जुनको समरांगणमें सिन्धुराजके सामने खड़ा देख अत्यन्त मोहग्रस्त हुए मेरे पुत्रने कौन-सा कर्तव्य निश्चित किया?
ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਸੈੰਧਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਖੜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਮੋਹ-ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਕਰਤੱਬ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ?
Verse 29
सात्यकिं च रणे दृष्टवा प्रविशन््तम भीतवत् । कि नु दुर्योधन: कृत्यं प्राप्तकालममन्यत,सात्यकिको रफक्षेत्रमें निर्भय-सा प्रवेश करते देख दुर्योधनने उस समयके लिये कौन- सा कर्तव्य उचित माना?
ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਵੇਲੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ?
Verse 30
सर्वशस्त्रातिगौ सेनां प्रविष्टी रथिसत्तमौ । दृष्टवा कां वै धृतिं युद्धे प्रत्यपद्यन्त मामका:
ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਮਰਥ, ਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪੱਖ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਧੀਰਜ ਧਾਰਿਆ?
Verse 31
दृष्टवा कृष्णं तु दाशार्हमर्जुनार्थे व्यवस्थितम् । शिनीनामृषभं चैव मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਵੀਰ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਨੀਆਂ ਵਿਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਹੋਣਗੇ।
Verse 32
दृष्टवा सेनां व्यतिक्रान्तां सात्वतेनार्जुनेन च । पलायमानांश्व कुरून् मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਫੌਜ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਚੀਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਅਤੇ ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ ਰਣਭੂਮੀ ਤੋਂ ਭੱਜਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਹੋਣਗੇ।
Verse 33
विद्रुतान् रथिनो दृष्टवा निरुत्साहान् द्विषज्जये । पलायनकृतोत्साहान् मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
ਦੁਸ਼ਮਣ-ਵਿਜੈ ਲਈ ਬੇਉਤਸਾਹ ਹੋ ਕੇ ਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਭੱਜਦੇ ਅਤੇ ਭੱਜਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ‘ਬਹਾਦਰੀ’ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੋਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।
Verse 34
शून्यान् कृतान् रथोपस्थान् सात्वतेनार्जुनेन च । हतांश्व योधान् संदृश्य मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਸੁੰਨੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯੋਧੇ ਮਾਰ ਡਾਏ ਹਨ—ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣਗੇ।
Verse 35
व्यश्वनागरथान् दृष्टवा तत्र वीरान् सहस्रश: । धावमानान् रणे व्यग्रान् मन््ये शोचन्ति पुत्रका:
ਉੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਹੋ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਦੌੜਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਹੋਣਗੇ।
Verse 36
महानागान् विद्रवतो दृष्टवार्जुनशराहतान् । पतितान् पततक्चान्यान् मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਮਹਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਭੱਜਦੇ, ਡਿੱਗਦੇ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਏ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੋਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।
Verse 37
विहीनांश्व॒ कृतानश्चान् विरथांश्व कृतान् नरान् । तत्र सात्यकिपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉੱਥੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਅਤੇ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੇਖ-ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।
Verse 38
हयौघान् निहतान् दृष्टवा द्रवमाणांस्ततस्तत: । रणे माधवपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮਾਧਵ ਅਤੇ ਪਾਰਥ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਭੱਜਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।
Verse 39
पत्तिसंघान् रणे दृष्टवा धावमानांश्व सर्वश: । निराशा विजये सर्वे मन्ये शोचन्ति पुत्रका:,पैदल सिपाहियोंको रणक्षेत्रमें सब ओर भागते देख मैं समझता हूँ, मेरे सभी पुत्र विजयसे निराश हो शोक कर रहे होंगे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।
Verse 40
द्रोणस्प समतिक्रान्तावनीकमपराजितौ । क्षणेन दृष्टवा तौ वीरौ मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਨਾ ਹਾਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ—ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ—ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਅਜੇਯ ਸੈਨਿਕ-ਵਿਊਹ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣਗੇ।
Verse 41
सम्मूढो 5स्मि भृशं तात श्रुत्वा कृष्णधनंजयौ । प्रविष्टी मामकं सैन्यं सात्वतेन सहाच्युतौ
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਾਤ! ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਸਮੇਤ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਦੇ ਸਾਡੀ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਉਹ ਅਚ੍ਯੁਤ ਹਨ—ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡਿਗਦੇ।
Verse 42
तस्मिन् प्रविष्टे पृतनां शिनीनां प्रवरे रथे । भोजानीकं व्यतिक्रान्ते किमकुर्वत कौरवा:,शिनिप्रवर महारथी सात्यकि जब कृतवर्माकी सेनाको लाँचधकर कौरवी सेनामें प्रविष्ट हो गये तब कौरवोंने क्या किया?
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸ਼ਿਨੀਆਂ ਦਾ ਅਗੇਵਾਨ ਯੋਧਾ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਉੱਤਮ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਭੋਜਾਂ ਦੇ ਦਲ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ ਪਲਟਣ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਤਦ ਕੌਰਵਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ?
Verse 43
तथा द्रोणेन समरे निगृहीतेषु पाण्डुषु । कथें युद्धम भूत् तत्र तनन््ममाचक्ष्व संजय
ਸੰਜਯ! ਜਦੋਂ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਦਬਾ ਲਿਆ, ਤਦ ਉੱਥੇ ਯੁੱਧ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।
Verse 44
द्रोणो हि बलवान श्रेष्ठ: कृतास्त्रो युद्धदुर्मद: । पज्चालास्ते महेष्वासं प्रत्यविध्यन् कथं रणे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਦ੍ਰੋਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬਲਵਾਨ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਮਦ ਨਾਲ ਉਗਰ ਹੈ; ਫਿਰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ ਕੀਤਾ?
Verse 45
बद्धवैरास्ततो द्रोणे धनंजयजयैषिण: । द्रोणाचार्य अस्त्रविद्यामें निपुण, युद्धमें उन््मत्त होकर लड़नेवाले, बलवान एवं श्रेष्ठ वीर हैं। पांचाल-सैनिकोंने उस समय रणक्षेत्रमें महाधनुर्धर द्रोणको किस प्रकार घायल किया? क्योंकि वे द्रोणाचार्यसे वैर बाँधकर अर्जुनकी विजयकी अभिलाषा रखते थे || ४४ $ ।।
ਤਦ ਦ੍ਰੋਣ ਨਾਲ ਵੈਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਪਾਂਚਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਰਣ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰਦਵਾਜ-ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰੋਣ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵੈਰ ਵਾਲਾ ਮਹਾਰਥੀ ਬਣ ਕੇ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Verse 46
अर्जुनश्वापि यच्चक्रे सिन्धुराजवध॑ प्रति । तन्मे सर्व समाचक्ष्व कुशलो हासि संजय
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੋਲੇ—ਸਿੰਧੁਰਾਜ (ਜੈਦ੍ਰਥ) ਦੇ ਵਧ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ। ਸੰਜਯ, ਸਭ ਕਹਿ—ਕੀ ਤੂੰ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈਂ?
Verse 47
संजय! भरद्वाजके पुत्र महारथी अश्वत्थामा भी पांचालोंसे दृढ़तापूर्वक वैर बाँधे हुए थे। अर्जुनने सिन्धुराज जयद्रथका वध करनेके लिये जो-जो उपाय किया, वह सब मुझसे कहो; क्योंकि तुम कथा कहनेमें कुशल हो ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਵਿਪਤਾ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਪਰਾਧ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੇ ਵੀਰ, ਇਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਤੂੰ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਕ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ।
Verse 48
पुरा यदुच्यसे प्राज्जैः सुहृद्धिर्विदुरादिभि: । मा हार्षी: पाण्डवान् राजन्निति तन्न त्वया श्रुतम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦੁਰ ਆਦਿ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹਿਤਚਿੰਤਕ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ ਅਨਿਆਇ ਨਾ ਕਰੀਂ’, ਤਦ ਤੂੰ ਉਹ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ।
Verse 49
सुहृदां हितकामानां वाक््यं यो न शूणोति ह । स महद् व्यसन प्राप्प शोचते वै यथा भवान्,जो हितैषी सुहृदोंकी बात नहीं सुनता है, वह भारी संकटमें पड़कर आपके ही समान शोक करता है
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਜੋ ਭਲਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 50
याचितो<सि पुरा राजन् दाशार्हैण शमं प्रति । नच तं लब्धवान् काम॑ त्वत्त: कृष्णो महायशा:
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਪਰ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਉਹ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਈ।
Verse 51
तव निर्गुणतां ज्ञात्वा पक्षपातं सुतेषु च । द्वैधीभावं तथा धर्मे पाण्डवेषु च मत्सरम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦੋਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਕੇਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਤੇਰੀ ਗੁਣਹੀਨਤਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ, ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਤੇਰੀ ਦੋਧੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰੀ ਈਰਖਾ ਜਾਣ ਲਈ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕੌਰਵਾਂ ਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ।
Verse 52
तव जिद्दामभिप्रायं विदित्वा पाण्डवान् प्रति | आर्तप्रलापांश्व बहूनू मनुजाधिपसत्तम
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਨੁਜਾਧਿਪ ਸੱਤਮ! ਪਾਂਡਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰਾ ਹਠੀਲਾ ਇਰਾਦਾ ਅਤੇ ਤੇਰੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਆਰਤ, ਆਪ-ਦਇਆ ਭਰੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਰਬਲੋਕਾਂ ਦੇ ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਕੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਣਹੀਨ ਹੈਂ—ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲ ਪੱਖਪਾਤੀ, ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਦੋਧੀ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਪਟੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਬੇਕਾਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬੋਲਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਕੌਰਵ-ਪਾਂਡਵ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 53
सर्वलोकस्य तत्त्वज्ञ: सर्वलोकेश्वर: प्रभु: वासुदेवस्ततो युद्ध कुरूणामकरोन्महत्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤਦ ਸਰਬਲੋਕਾਂ ਦੇ ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਕੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦਾ ਉਹ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 54
आत्मापराधात् सुमहान् प्राप्तस्ते विपुल: क्षय: । नैन॑ दुर्योधने दोष कर्तुमहसि मानद,मानद! अपने ही अपराधसे आपके सामने यह महान् जनसंहार प्राप्त हुआ है। आपको यह सारा दोष दुर्योधनपर नहीं मढ़ना चाहिये
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਾਨਦ! ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਪਰਾਧ ਕਾਰਨ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਨਾਸ਼ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਸ਼ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹਣਾ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
Verse 55
न हि ते सुकृतं किंचिदादौ मध्ये च भारत । दृश्यते पृष्ठतश्चैव त्वन्मूलो हि पराजय:,भारत! मुझे तो आगे, पीछे या बीचमें आपका कोई भी शुभ कर्म नहीं दिखायी देता। इस पराजयकी जड़ आप ही हैं
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਨਾ ਅੰਤ ਵਿੱਚ—ਮੈਨੂੰ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਵੀ ਸੁਕਰਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਇਸ ਹਾਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੂੰ ਆਪ ਹੈਂ।
Verse 56
तस्मादवस्थितो भूत्वा ज्ञात्वा लोकस्य निर्णयम् । शृणु युद्ध यथावृत्तं घोरं देवासुरोपमम्
ਇਸ ਲਈ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ, ਲੋਕ ਦੇ ਨਿਸਚਿਤ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਇਸ ਯੁੱਧ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ ਤਿਵੇਂ ਸੱਚਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣੋ।
Verse 57
प्रविष्टे तव सैन्यं तु शैनेये सत्यविक्रमे । भीमसेनमुखा: पार्था: प्रतीयुर्वाहिनीं तव,जब सत्यपराक्रमी सात्यकि कौरव-सेनामें प्रविष्ट हो गये, तब भीमसेन आदि कुन्तीकुमारोंन आपकी विशाल वाहिनीपर आक्रमण किया
ਜਦੋਂ ਸੱਚੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ ਸ਼ੈਨੇਯ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਤੇਰੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਪਿਆ, ਤਦ ਭੀਮਸੇਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪਾਰਥ ਤੇਰੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਹਿਨੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜੇ।
Verse 58
आगच्छतस्तान् सहसा क्रुद्धरूपान् सहानुगान् । दधारैको रणे पाण्डून् कृतवर्मा महारथ:,सेवकोंसहित कुपित होकर सहसा आक्रमण करनेवाले उन पाण्डववीरोंको रणक्षेत्रमें एकमात्र महारथी कृतवर्माने रोका
ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਚੜ੍ਹ ਆਉਂਦੇ ਉਹ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਮਹਾਰਥੀ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ ਰੋਕ ਲਿਆ।
Verse 59
यथोद्वृत्तं वारयते वेला वै सलिलार्णवम् | पाण्डुसैन्यं तथा संख्ये हार्दिक्य: समवारयत्
ਜਿਵੇਂ ਕਿਨਾਰਾ ਉੱਛਲਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 60
तत्राद्भुतमपश्याम हार्दिक्यस्य पराक्रमम् । यदेनं सहिता: पार्था नातिचक्रमुराहवे,वहाँ हमने कृतवर्माका अद्भुत पराक्रम देखा। सारे पाण्डव एक साथ मिलकर भी समरांगणमें उसे लाँधच न सके
ਉੱਥੇ ਅਸੀਂ ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵੇਖਿਆ—ਪਾਰਥ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਘ ਨਾ ਸਕੇ।
Verse 61
ततो भीमस्टत्रिभिर्विंद्ध्वा कृतवर्माणमाशुगै: । शड्खं दध्मौ महाबाहुर्हर्षयन् सर्वपाण्डवान्,तदनन्तर महाबाहु भीमने तीन बाणोंद्वारा कृतवर्माको घायल करके समस्त पाण्डवोंका हर्ष बढ़ाते हुए शंख बजाया
ਤਦੋਂ ਮਹਾਬਾਹੁ ਭੀਮ ਨੇ ਤੇਜ਼ ਤਿੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਸਭ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ੰਖਨਾਦ ਕੀਤਾ।
Verse 62
सहदेवस्तु विंशत्या धर्मराजश्न पञ्चभि: । शतेन नकुलश्नापि हार्दिक्यं समविध्यत,सहदेवने बीस, धर्मराजने पाँच और नकुलने सौ बाणोंसे कृतवर्माको बींध डाला
ਸਹਦੇਵ ਨੇ ਵੀਹ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੰਜ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਨਕੁਲ ਨੇ ਵੀ ਸੌ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 63
द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या सप्तभिश्न घटोत्कच: । धृष्टद्युम्नस्त्रिभिश्वापि कृतवर्माणमार्दयत्,द्रौपदीके पुत्रोंने तिहत्तर, घटोत्कचने सात और धृष्टद्युम्नने तीन बाणोंद्वारा उसे गहरी चोट पहुँचायी
ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਤਿਹੱਤਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਘਟੋਤਕਚ ਨੇ ਸੱਤ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਤਿੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਕੁਚਲਿਆ।
Verse 64
विराटो द्रुपदश्चैव याज्ञसेनिश्व पञ्चभि: । शिखण्डी चैव हार्दिक्यं विद्ूध्वा पजचभिराशुगै:
ਵਿਰਾਟ, ਦ੍ਰੁਪਦ ਅਤੇ ਯਾਜ਼্ঞਸੇਨੀ ਨੇ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੇ ਵੀ ਪੰਜ ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿੱਧ ਕੀਤਾ।
Verse 65
पुनर्विव्याध विंशत्या सायकानां हसन्निव | विराट
ਫਿਰ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੇ ਮਾਨੋ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਵੀਹ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਬਾਣ ਚਲਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੱਧਿਆ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਸੱਤ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ। ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਧਵਜ ਕੱਟ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਥਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 66
एकैकं पज्चभिर्विद्ध्वा भीमं॑ विव्याध सप्तभि: । धनुर्ध्वजं चास्य तथा रथाद् भूमावपातयत्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਸੱਤ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਭੀਮ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਧੁਜ ਕੱਟ ਕੇ ਰਥ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤੇ।
Verse 67
अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथ: । आजपघानोरसि क्रुद्ध: सप्तत्या निशितै: शरै:,भीमसेनका धनुष कट जानेपर महारथी कृतवर्माने कुपित हो बड़ी उतावलीके साथ सत्तर पैने बाणोंद्वारा उनकी छातीमें गहरा आघात किया
ਫਿਰ ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਨਿਰਸਤ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਥੀ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਹੜਬੜਾਹਟ ਵਿੱਚ ਸੱਤਰ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 68
स गाढविद्धो बलवान हार्दिक्यस्य शरोत्तमै: । चचाल रथमध्यस्थ: क्षितिकम्पे यथाचल:
ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ ਦੇ ਉੱਤਮ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਗਹਿਰਾਈ ਤੱਕ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਬਲਵਾਨ ਭੀਮਸੇਨ ਰਥ ਦੇ ਵਿਚ ਬੈਠਿਆ ਹੀ ਭੂਚਾਲ ਵੇਲੇ ਕੰਬਦੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਡੋਲਣ ਲੱਗਾ।
Verse 69
भीमसेनं तथा दृष्टवा धर्मराजपुरोगमा: । विसृजन्त: शरान् राजन् कृतवर्माणमार्दयन्,राजन! भीमसेनको वैसी अवस्थामें देखकर धर्मराज आदि महारथियोंने बाणोंकी वर्षा करके कृतवर्माको बड़ी पीड़ा दी
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਧਰਮਰਾਜ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੂੰ ਘੋਰ ਪੀੜਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 70
त॑ं तथा कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष । विव्यधु: सायकै्ईश्टा रक्षार्थ मारुतेर्मुधे
ਮਾਨਯੋਗ ਨਰੇਸ਼, ਪਾਂਡਵ ਯੋਧੇ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਮਾਰੁਤਿਨੰਦਨ ਭੀਮਸੇਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਰਥਾਂ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੂੰ ਮਾਨੋ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗੇ।
Verse 71
प्रतिलभ्य तत: संज्ञां भीमसेनो महाबल: । शक्ति जग्राह समरे हेमदण्डामयस्मयीम्,इसी बीचमें महाबली भीमसेनने सचेत होकर समरांगणमें सुवर्णमय दण्डसे विभूषित एक लोहेकी शक्ति हाथमें ले ली
ਫਿਰ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਡੰਡ ਨਾਲ ਸਜੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲਈ।
Verse 72
चिक्षेप च रथात् तूर्ण कृतवर्मरथं प्रति । सा भीमभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसंनिभा
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਰਥ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦੇ ਰਥ ਵੱਲ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਭੀਮ ਦੀ ਬਾਂਹ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਕਾਂਚਲੀ ਛੱਡੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਦੌੜ ਪਈ।
Verse 73
तामापतन्तीं सहसा युगान्ताग्निसमप्रभाम्
ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਝਪਟ ਪਈ—ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਦਹਕਦੀ ਹੋਈ।
Verse 74
द्वाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यो निजघान द्विधा तदा । उस समय अपने ऊपर आती हुई प्रलयकालकी अग्निके समान उस शक्तिको सहसा दो बाण मारकर कृतवर्माने उसके दो टुकड़े कर दिये | ७३ $ ।।
ਤਦ ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ (ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ) ਨੇ ਦੋ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਨਹਿਰੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਕੱਟ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।
Verse 75
शक्ति विनिहतां दृष्टवा भीमश्लुक्रोध वै भूशम्
ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਭੀਮਸੇਨ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੱਡੀ ਟੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵੱਲ ਵਧਿਆ।
Verse 76
ततोअन्यद् धनुरादाय वेगवत् सुमहास्वनम् । भीमसेनो रणे क्रुद्धो हार्दिक्यं समवारयत्
ਤਦ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਹੋਰ ਇਕ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਲਿਆ—ਬਹੁਤ ਵੇਗਵਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਟੰਕਾਰ ਵਾਲਾ। ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ।
Verse 77
अथैनं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे । भीमो भीमबलो राजंस्तव दुर्मन्त्रितेन च,राजन्! आपकी ही कुमन्त्रणासे वहाँ भयंकर बलशाली भीमसेनने कृतवर्माकी छातीमें पाँच बाण मारे
ਫਿਰ ਭਿਆਨਕ ਬਲ ਵਾਲੇ ਭੀਮ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਤੀਰ ਮਾਰੇ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਵੀ ਤੇਰੀ ਹੀ ਕੁਮੰਤ੍ਰਣਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।
Verse 78
भोजतस्तु क्षतसर्वाजड्रो भीमसेनेन मारिष | रक्ताशोक इवोत्फुल्लो व्यभ्राजत रणाजिरे
ਹੇ ਮਾਣਯੋਗ ਰਾਜਾ! ਭੋਜ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਸੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਲਾਲ ਅਸ਼ੋਕ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 79
ततः क्रुद्धस्त्रिभिर्बाणैर्भीमसेनं हसन्निव । अभिहत्य दृढं युद्धे तान् सर्वान् प्रत्यविध्यत
ਤਦ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਿੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭੀਮਸੇਨ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਘਾ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਧ ਦਿੱਤਾ।
Verse 80
तेडपि त॑ प्रत्यविध्यन्त सप्तभि: सप्तभि: शरै:
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਤਲਾਅ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਤੀਰ ਮਾਰੇ। ਤਦ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਹਾਰਥੀ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਸ਼ੁਰਪ੍ਰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 81
शिखण्डिनस्ततः: क्रुद्धः क्षुरप्रेण महारथ: । धनुश्रिच्छेद समरे प्रहसन्निव सात्वत:
ਤਦ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਮਹਾਰਥੀ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਤਾਣੇਵਾਂਗ ਹੱਸਦਿਆਂ ਖ਼ੁਰਪ੍ਰ (ਰੇਜ਼ਰ-ਧਾਰ) ਬਾਣ ਨਾਲ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 82
शिखण्डी तु ततः क्रुद्धश्छिन्ने धनुषि सत्वर: | असिं जग्राह समरे शतचन्द्रं च भास्वरम्
ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਰਣ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਫੜ ਲਈ, ਨਾਲ ਹੀ ਸੌ ਚੰਦ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀ ਚਮਕਦੀ ਢਾਲ ਵੀ ਲੈ ਲਈ।
Verse 83
भ्रामयित्वा महच्चर्म चामीकरविभूषितम् । तमसिं प्रेषयामास कृतवर्मरथं प्रति,उसने स्वर्णभूषित विशाल ढालको घुमाकर कृतवर्मके रथपर वह तलवार दे मारी
ਉਸ ਨੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਵੱਡੀ ਢਾਲ ਨੂੰ ਘੁਮਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦੇ ਰਥ ਵੱਲ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ।
Verse 84
स तस्य सशरं चापं छित्त्वा राजन् महानसि: । अभ्यगाद् धरणीं राजंश्ष्युतं ज्योतिरिवाम्बरात्,राजन! वह महान् खड्ग कृतवर्माके बाणसहित धनुषको काटकर आकाशशसे टूटे हुए तारेके समान धरतीमें समा गया
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਲਵਾਰ ਬਾਣਾਂ ਸਮੇਤ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗੀ।
Verse 85
एतस्मिन्नेव काले तु त्वरमाणं महारथा: । विव्यधु: सायकैर्गाढं कृतवर्माणमाहवे,इसी समय पाण्डव महारथियोंने युद्धमें जल्दी-जल्दी हाथ चलानेवाले कृतवर्माको अपने बाणोंद्वारा भारी चोट पहुँचायी
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਧਾਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੂੰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਬੌਛਾਰ ਨਾਲ ਘਣੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿੱਧ ਦਿੱਤਾ।
Verse 86
अथान्यद् धनुरादाय त्यक्त्वा तच्च महद् धनु: । विशीर्ण भरतश्रेष्ठ: हार्दिक्य: परवीरहा
ਤਦਨੰਤਰ, ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪਰਵੀਰ-ਹੰਤਾ ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹੋਰ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਘਮਸਾਨ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੂੰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਸ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਧ ਦਿੱਤਾ।
Verse 87
विव्याध पाण्डवान् युद्धे त्रिभिस्त्रिभिरजिद्वागै: । शिखण्डिनं च विव्याध त्रिभि: पठचभिरेव च
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵੇਧਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ।
Verse 88
धनुरन्यत् समादाय शिखण्डी तु महायशा: । अवारयन् कूर्मनखैराशुगै्दिकात्मजम्,तत्पश्चात् महायशस्वी शिखण्डीने भी दूसरा धनुष लेकर कछुओंके नखोंके समान धारवाले बाणोंद्वारा कृतवर्माका सामना किया
ਫਿਰ ਮਹਾ-ਯਸ਼ਸਵੀ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੇ ਵੀ ਹੋਰ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਕੱਛੂਏ ਦੇ ਨਖਾਂ ਵਰਗੇ ਤਿੱਖੇ ਅਗਲੇ ਵਾਲੇ ਤੇਜ਼ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਦਿਕਾਤਮਜ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ।
Verse 89
ततः क्रुद्धो रणे राजन् हृदिकस्यात्मसम्भव: । अभिदुद्राव वेगेन याज्ञसेनिं महारथम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤਦ ਰਣ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹ੍ਰਿਦਿਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਮਹਾਰਥੀ ਯਾਜ्ञਸੇਨੀ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਵੱਲ ਵੱਡੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 90
भीष्मस्य समरे राजन मृत्योहेतुं महात्मन: । विदर्शयन् बल॑ शूर: शार्टूल इव कुज्जरम्
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮਹਾਤਮਾ ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਆਪਣਾ ਬਲ ਵਿਖਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਇਉਂ ਟੁੱਟ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਝਪਟਦਾ ਹੈ।
Verse 91
तौ दिशां गजसंकाशौ ज्वलिताविव पावकौ । समापेततुरन्योन्यं शरसड्घैररिंदमौ
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਦਿੱਗਜ ਹਾਥੀਆਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਜਗਮਗਾਉਂਦੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਦਮਨ ਵੀਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਘਣੇ ਜਥਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਰਸਪਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।
Verse 92
विधुन्वानौ धनुःश्रेष्ठे संदथधानौ च सायकान् | विसृजन्तो च शतशो गभस्तीनिव भास्वरौ
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਚਮਕਦੇ ਵੀਰ ਆਪਣੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜਦੇ, ਤੀਰ ਤੰਦ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਛੱਡਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਜਲਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
Verse 93
जैसे दो सूर्य पृथक्ू-पृथक् अपनी किरणोंका विस्तार करते हों, उसी प्रकार वे दोनों वीर अपने श्रेष्ठ धनुष हिलाते और उनपर सैकड़ों बाणोंका संधान करके छोड़ते थे ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਸੂਰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹੋਣ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਆਪਣੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਨੁਸ਼ ਹਿਲਾ ਕੇ ਸੈਂਕੜੇ ਤੀਰ ਜੋੜ ਕੇ ਛੱਡਦੇ ਸਨ। ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਰਥੀ ਯੁਗਾਂਤ ਦੇ ਦੋ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 94
कृतवर्मा च समरे याज्ञसेनिं महारथम् | विद्ध्वेषुभिस्त्रिसप्तत्या पुनर्विव्याध सप्तभि:,कृतवर्माने समरांगणमें महारथी शिखण्डीको पहले तिहत्तर बाणोंसे घायल करके फिर सात बाणोंसे क्षत-विक्षत कर दिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ ਮਹਾਰਥੀ ਯਾਜ्ञਸੇਨੀ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੂੰ ਤਿਹੱਤਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਸੱਤ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ।
Verse 95
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् | विसृज्य सशरं चापं मूर्च्छयाभिपरिप्लुत:,उन बाणोंकी गहरी चोट खाकर शिखण्डी व्यथित एवं मूर्च्छित हो धनुष-बाण त्यागकर रथकी बैठकमें बैठ गया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਗਹਿਰੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਦਰਦ ਨਾਲ ਤੜਪਿਆ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਤੀਰਾਂ ਸਮੇਤ ਧਨੁਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਰਥ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।
Verse 96
तं॑ विषण्णं रणे दृष्टवा तावका: पुरुषर्षभ । हार्दिक्यं पूजयामासुर्वासांस्यादुधुवुश्च ह,नरश्रेष्ठ! रणक्षेत्रमें शिखण्डीको विषादग्रस्त देख आपके सैनिक कृतवर्माकी प्रशंसा करने और वस्त्र हिलाने लगे
ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੂੰ ਉਦਾਸ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਪੁਰਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੇਰੇ ਸੈਨਿਕ ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ (ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ) ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਹਿਲਾਉਣ ਲੱਗੇ।
Verse 97
शिखण्डिनं तथा ज्ञात्वा हार्दिक्यदशरपीडितम् । अपोवाह रणाद यन्ता त्वरमाणो महारथम्,महारथी शिखण्डीको कृतवर्माके बाणोंसे पीड़ित जान सारथि बड़ी उतावलीके साथ उसे रणभूमिसे बाहर ले गया
ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ (ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ) ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਰਥੀ ਨੂੰ ਰਣਭੂਮੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆ।
Verse 98
सादितं तु रथोपस्थे दृष्टवा पार्था: शिखण्डिनम् । परिवव्रू रथैस्तूर्ण कृतवर्माणमाहवे
ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੂੰ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬੇਹੋਸ਼-ਸਾ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਪૃਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ।
Verse 99
तत्राद्भुतं परं चक्रे कृतवर्मा महारथ: । यदेक: समरे पार्थान् वारयामास सानुगान्
ਉੱਥੇ ਮਹਾਰਥੀ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਖਾਇਆ—ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾਰਥਾਂ (ਪਾਂਡਵਾਂ) ਨੂੰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਲਿਆ।
Verse 100
पार्थान् जित्वाजयच्चेदीन् पज्चालान् सृञ्जयानपि । केकयांश्व महावीर्यान् कृतवर्मा महारथ:
ਮਹਾਰਥੀ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ ਪਾਰਥਾਂ (ਪਾਂਡਵਾਂ) ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਚੇਦੀਯਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਪਾਂਚਾਲਾਂ, ਸ੍ਰਿੰਜਯਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਵੀਰ ਕੇਕਯਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 101
ते वध्यमाना: समरे हार्दिक्येन सम पाण्डवा: | इतश्रैतश्न धावन्तो नैव चक्रुर्धुतिं रणे,समरांगणमें कृतवर्मके बाणोंकी मार खाकर पाण्डव-सैनिक इधर-उधर भागने लगे। वे रणभूमिमें कहीं भी स्थिर न हो सके
ਸਮਰ-ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਭੱਜਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਿਚ ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਰਣਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧੀਰਜ ਵੀ ਡੋਲ ਗਿਆ।
Verse 102
जित्वा पाण्डुसुतान् युद्धे भीमसेनपुरोगमान् । हार्दिक्य: समरे$तिष्ठद् विधूम इव पावक:,युद्धमें भीमसेन आदि पाण्डवोंको जीतकर कृतवर्मा उस रणक्षेत्रमें धूमरहित अग्निके समान शोभा पाता हुआ खड़ा था
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭੀਮਸੇਨ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਪਾਂਡੂ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਉਸ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਧੂੰਏਂ-ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Verse 103
ते द्राव्यमाणा: समरे हार्दिक्येन महारथा: । विमुखा: समपद्यन्त शरवृष्टिभिरार्दिता:,समरांगणमें कृतवर्माके द्वारा खदेड़े गये और उसकी बाण-वर्षसे पीड़ित हुए पूर्वोक्त सभी महारथियोंने युद्धसे मुँह मोड़ लिया
ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਵੱਲੋਂ ਖਦੇੜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤੀਰ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਰਥੀ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ।
Verse 114
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे कृतवर्मपराक्रमे चतुर्दशाधिकशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਜਯਦ੍ਰਥ-ਵਧ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ, ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੌ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 723
कृतवर्माणमभित: प्रजज्वाल सुदारुणा | और शीघ्र ही उसे अपने रथसे कृतवर्मके रथपर चला दिया। भीमसेनके हाथोंसे छूटी हुई, केंचुलसे निकले हुए सर्पके समान वह भयंकर शक्ति कृतवर्मके समीप जाकर प्रज्वलित हो उठी
ਤਦ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟੀ ਉਹ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦੇ ਰਥ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਈ। ਕੇਂਚੁਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਭਿਆਨਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੜਕ ਉਠੀ।
Verse 743
द्योतयन्ती दिशो राजन् महोल्केव नभश्च्युता । राजन! सम्पूर्ण दिशाओंको प्रकाशित करती हुई वह सुवर्णभूषित शक्ति कटकर आकाशशसे गिरी हुई बड़ी भारी उल्काके समान पृथ्वीपर गिर पड़ी
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਟੁੱਟ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀ ਵੱਡੀ ਉਲਕਾ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗੀ।
Verse 796
त्रिभिस्त्रिभिर्महेष्वासो यतमानान् महारथान् । तदनन्तर उस महाथधनुर्धरने क्रोधमें भरकर हँसते हुए ही तीन बाणोंद्वारा भीमसेनको गहरी चोट पहुँचाकर युद्धमें विजयके लिये प्रयत्न करनेवाले उन सभी महारथियोंको तीन- तीन बाणोंसे बींध डाला
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਮਹਾਧਨੁਧਾਰੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੀ ਤਿੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਚੋਟ ਮਾਰੀ। ਫਿਰ ਜਿੱਤ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਇਕ-ਇਕ ਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Frequently Asked Questions
Arjuna confronts competing duties: pursuing the urgent Jayadratha objective while ensuring Yudhiṣṭhira’s protection; Sātyaki’s arrival signals success in reinforcement but also implies potential exposure of the king to Droṇa’s capture strategy.
Excellence in action and loyalty do not dissolve ethical complexity: even a successful relief operation must be evaluated against systemic risk, uncertainty, and the hierarchy of obligations within a dharmic polity.
No explicit phalaśruti is presented in this unit; the chapter functions as embedded strategic-ethical commentary through dialogue (Kṛṣṇa’s framing and Arjuna’s assessment) rather than as a standalone didactic closure.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.