Bala Kanda

ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ସମଗ୍ର ଭାବ-ପ୍ରବାହ ‘ବିରହ-ସମାଧାନ’ରୁ ‘ଶାନ୍ତ-ତତ୍ତ୍ୱ’ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ଆରମ୍ଭରେ ଅଯୋଧ୍ୟା ଓ ଭରତଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ବିରହ ରାମ-ଆଗମନର ‘ଲିଟର୍ଜିକାଲ’ ଉତ୍କର୍ଷରେ ଗଳିଯାଏ—କରୁଣାରୁ ହର୍ଷ/ଆନନ୍ଦ ଦିଗକୁ। ପରେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ବାହ୍ୟ ଉତ୍ସବ ନ ରହି ‘ଚିତ୍ତାଭିଷେକ’ ହୋଇଯାଏ: ରାମ-ସୀତାଙ୍କ ଶୋଭା (ଭକ୍ତି-ଶୃଙ୍ଗାର) ଓ ସେବକ-ତ୍ରାଣ (ଦାସ୍ୟ) ସହ ଶାନ୍ତ-ରସ ଗାଢ଼ ହୁଏ। ମଧ୍ୟ-ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଅଦ୍ଭୁତର ଉଦ୍ଭାସ (ମାୟା/ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଦର୍ଶନ, ଭକ୍ତି-ପ୍ରତାପ) ସାଧକକୁ ବିସ୍ମୟରୁ ବୈରାଗ୍ୟ ଦିଗକୁ ମୋଡ଼େ। ଶେଷେ କଳିଯୁଗ-ବର୍ଣ୍ଣନ, ଅଧମ-ଲକ୍ଷଣମାନଙ୍କ ତାଲିକା, ଓ ‘ବିନା X ନ Y’ ପରି ସୂତ୍ର ଶାନ୍ତ-ରସକୁ ନୀତି-ଉପଦେଶର ଧାର ଦିଏ—କରୁଣା (ଭ୍ରମିତ ଜୀବ ଉପରେ ଦୟା) ଓ ବୈରାଗ୍ୟ (ଅସାର ଜଗତରୁ ବିରକ୍ତି) ସହ କଥାର ନିଷ୍କର୍ଷ ‘ଭକ୍ତି-ଚିନ୍ତାମଣି’ର ସ୍ଥିରତାରେ ହୁଏ।