Prakarana 22

Verse 440 (चौपाई)

प्रात कहा मुनि सन रघुराई। निर्भय जग्य करहु तुम्ह जाई।। होम करन लागे मुनि झारी। आपु रहे मख कीं रखवारी।। सुनि मारीच निसाचर क्रोही। लै सहाय धावा मुनिद्रोही।। बिनु फर बान राम तेहि मारा। सत जोजन गा सागर पारा।। पावक सर सुबाहु पुनि मारा। अनुज निसाचर कटकु सँघारा।। मारि असुर द्विज निर्मयकारी। अस्तुति करहिं देव मुनि झारी।। तहँ पुनि कछुक दिवस रघुराया। रहे कीन्हि बिप्रन्ह पर दाया।। भगति हेतु बहु कथा पुराना। कहे बिप्र जद्यपि प्रभु जाना।। तब मुनि सादर कहा बुझाई। चरित एक प्रभु देखिअ जाई।। धनुषजग्य मुनि रघुकुल नाथा। हरषि चले मुनिबर के साथा।। आश्रम एक दीख मग माहीं। खग मृग जीव जंतु तहँ नाहीं।। पूछा मुनिहि सिला प्रभु देखी। सकल कथा मुनि कहा बिसेषी।।

ପ୍ରାତଃକାଳରେ ରଘୁରାଜ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ, ନିର୍ଭୟରେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତୁ। ମୁନି ହୋମ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ନିଜେ ଯଜ୍ଞର ରକ୍ଷା କଲେ। ମାରୀଚ ଶୁଣି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସାହାଯ୍ୟ ନେଇ ଧାଇଁଲା, ସେ ମୁନିଦ୍ରୋହୀ ଥିଲା। ରାମ ବିନା ପର ବାଣରେ ତାକୁ ମାରିଲେ; ସେ ଶହେ ଯୋଜନ ଦୂରକୁ ଗଲା, ସାଗର ପାର। ତାହାପରେ ଅଗ୍ନିବାଣ ପ୍ରୟୋଗ କରି ସୁବାହୁକୁ ମାରିଲେ, ଓ ଭ୍ରାତା ରାକ୍ଷସ ସୈନ୍ୟକୁ ନାଶ କଲେ। ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ବଧ କରି ଦ୍ୱିଜମାନେ ପବିତ୍ରକର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କଲେ; ଦେବତା ଓ ମୁନିମାନେ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସେଠାରେ କିଛି ଦିନ ରଘୁରାଜ ରହିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖାଇଲେ। ଭକ୍ତିହେତୁ ବହୁ ପୁରାଣ କଥା ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, ଯଦିଓ ପ୍ରଭୁ ସବୁ ଜାଣନ୍ତି। ତାହାପରେ ମୁନି ସାଦରରେ ବୁଝାଇ କହିଲେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଉ ଏକ ଚରିତ୍ର ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଚାଲନ୍ତୁ। ମୁନିଙ୍କ ଧନୁର୍ଯ୍ୟଜ୍ଞ ଅଛି, ହେ ରଘୁକୁଳନାଥ। ଆନନ୍ଦରେ ସେମାନେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଲେ। ମାର୍ଗରେ ଏକ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ; ସେଠାରେ ପକ୍ଷୀ, ହରିଣ, ପ୍ରାଣୀ କିମ୍ବା ଜୀବଜନ୍ତୁ ନଥିଲେ। ପ୍ରଭୁ ଶିଳା ଦେଖି ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ; ମୁନି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ବିସ୍ତୃତରେ କହିଲେ।

Verse 441 (दोहा/सोरठा)

गौतम नारि श्राप बस उपल देह धरि धीर। चरन कमल रज चाहति कृपा करहु रघुबीर।।210।।

ଗୌତମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶାପବଶତଃ ଶିଳା ଶରୀର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ସେ ଚରଣ କମଳର ରଜ କାମନା କରୁଛନ୍ତି। ହେ ରଘୁବୀର, କୃପା କରନ୍ତୁ।

Verse 442 (छंद)

परसत पद पावन सोक नसावन प्रगट भई तपपुंज सही। देखत रघुनायक जन सुख दायक सनमुख होइ कर जोरि रही।। अति प्रेम अधीरा पुलक सरीरा मुख नहिं आवइ बचन कही। अतिसय बड़भागी चरनन्हि लागी जुगल नयन जलधार बही।। धीरजु मन कीन्हा प्रभु कहुँ चीन्हा रघुपति कृपाँ भगति पाई। अति निर्मल बानीं अस्तुति ठानी ग्यानगम्य जय रघुराई।। मै नारि अपावन प्रभु जग पावन रावन रिपु जन सुखदाई। राजीव बिलोचन भव भय मोचन पाहि पाहि सरनहिं आई।। मुनि श्राप जो दीन्हा अति भल कीन्हा परम अनुग्रह मैं माना। देखेउँ भरि लोचन हरि भवमोचन इहइ लाभ संकर जाना।। बिनती प्रभु मोरी मैं मति भोरी नाथ न मागउँ बर आना। पद कमल परागा रस अनुरागा मम मन मधुप करै पाना।। जेहिं पद सुरसरिता परम पुनीता प्रगट भई सिव सीस धरी। सोइ पद पंकज जेहि पूजत अज मम सिर धरेउ कृपाल हरी।। एहि भाँति सिधारी गौतम नारी बार बार हरि चरन परी। जो अति मन भावा सो बरु पावा गै पतिलोक अनंद भरी।।

ଯେତେବେଳେ ସେ ତାଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ପବିତ୍ରକାରୀ, ଶୋକନାଶକ, ସେ ଅନୁଭବ କରିଥିବା ତପସ୍ୟାର ଫଳ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ରଘୁନାଥଙ୍କୁ, ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ଦେଖି ସେ ହାତ ଜୋଡ଼ି ସାମ୍ନାରେ ଠିଆ ହେଲେ। ପ୍ରେମରେ ଅଧୀର ହୋଇ ଶରୀର ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲା, ମୁଖରୁ କୌଣସି ବାକ୍ୟ ବାହାରିଲା ନାହିଁ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାଗ୍ୟବତୀ ହୋଇ ସେ ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ଲାଗି ରହିଲେ, ଉଭୟ ନୟନରୁ ଜଳଧାରା ପ୍ରବାହିତ ହେଲା। ସେ ମନକୁ ସ୍ଥିର କଲେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ରଘୁପତିଙ୍କ କୃପାରୁ ଭକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ବାଣୀରେ ସ୍ତୁତି କଲେ; ରଘୁରାଜଙ୍କୁ ଜୟ, ଯାହାଙ୍କୁ କେବଳ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ମୁଁ ଏକ ପାପିଷ୍ଠା ନାରୀ; ପ୍ରଭୁ ଜଗତର ପବିତ୍ରକାରୀ, ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦଦାତା, ରାବଣର ଶତ୍ରୁ। ହେ ରାଜୀବନୟନ, ସଂସାରର ଭୟରୁ ମୁକ୍ତକାରୀ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣାଗତ ହେଲି। ମୁନିଙ୍କ ଶାପ ଯାହା ଦେଲେ ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଙ୍ଗଳମୟ ଥିଲା; ମୁଁ ତାହାକୁ ପରମ ଅନୁଗ୍ରହ ବୋଲି ମାନେ। ମୁଁ ହରିଙ୍କୁ, ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତକାରୀଙ୍କୁ ନୟନ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଦେଖିଲି; ଏହି ଲାଭକୁ ମୁଁ ଶିବଙ୍କ ଦାନ ବୋଲି ଜାଣେ। ଏହା ମୋର ପ୍ରାର୍ଥନା, ହେ ପ୍ରଭୁ; ମୁଁ ସରଳ ମନର ଅଟେ; ହେ ନାଥ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବର ମାଗୁନାହିଁ। ମୋର ମନ ଭ୍ରମର ପରି ଆପଣଙ୍କ ଚରଣ କମଳର ପରାଗ ଓ ରସରେ ଆସ୍ୱାଦନ କରୁ। ଯେଉଁ ଚରଣରୁ ପରମ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଓ ଶିବ ସେଥିରେ ଧାରଣ କଲେ। ସେହି ଚରଣ କମଳକୁ ବ୍ରହ୍ମା ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେହି କୃପାଳୁ ହରି ମୋର ମସ୍ତକରେ ରଖନ୍ତୁ। ଏହିପରି ଗୌତମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବାରମ୍ବାର ହରିଙ୍କ ଚରଣରେ ପଡ଼ି ବିଦାୟ ନେଲେ। ସେ ଯାହା ମନରେ ବହୁତ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିଲେ ସେହି ବର ପାଇଲେ, ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପତିଲୋକକୁ ଗଲେ।

Verse 443 (दोहा/सोरठा)

अस प्रभु दीनबंधु हरि कारन रहित दयाल। तुलसिदास सठ तेहि भजु छाड़ि कपट जंजाल।।211।।

ଏପରି ପ୍ରଭୁ ଦୀନବନ୍ଧୁ ହରି, କାରଣରହିତ ଦୟାଳ। ତୁଳସୀଦାସ କହନ୍ତି, ହେ ଦୁର୍ଜନ, ତାଙ୍କୁ ଭଜ କର ଏବଂ ଛଳନାର ଜାଲ ପରିତ୍ୟାଗ କର।

Verse 444 (चौपाई)

चले राम लछिमन मुनि संगा। गए जहाँ जग पावनि गंगा।। गाधिसूनु सब कथा सुनाई। जेहि प्रकार सुरसरि महि आई।। तब प्रभु रिषिन्ह समेत नहाए। बिबिध दान महिदेवन्हि पाए।। हरषि चले मुनि बृंद सहाया। बेगि बिदेह नगर निअराया।। पुर रम्यता राम जब देखी। हरषे अनुज समेत बिसेषी।। बापीं कूप सरित सर नाना। सलिल सुधासम मनि सोपाना।। गुंजत मंजु मत्त रस भृंगा। कूजत कल बहुबरन बिहंगा।। बरन बरन बिकसे बन जाता। त्रिबिध समीर सदा सुखदाता।।

ଶ୍ରୀରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୁନିଙ୍କ ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଜଗତପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି। ଗାଧିପୁତ୍ର ସମସ୍ତ କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ, କିପରି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକର ନଦୀ ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଲେ। ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ମୁନିମାନଙ୍କ ସହ ସ୍ନାନ କଲେ ଏବଂ ଭୂଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବିବିଧ ଦାନ ଦେଲେ। ଆନନ୍ଦରେ ମୁନିଗଣ ସାହାଯ୍ୟରେ ଯାତ୍ରା କଲେ ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ବିଦେହ ନଗର ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାମ ନଗରର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଭ୍ରାତା ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ଆନନ୍ଦରେ ଥିଲେ। ସେଠାରେ ବିବିଧ ପ୍ରକାରର ପୁଷ୍କରିଣୀ, କୂପ, ନଦୀ ଓ ସରୋବର ଥିଲା; ସେମାନଙ୍କ ଜଳ ଅମୃତ ସଦୃଶ ଥିଲା, ରତ୍ନଖଚିତ ସୋପାନ ସହ। ମଧୁର ଭ୍ରମରମାନେ ମଧୁରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ଗୁଞ୍ଜରିତ କରୁଥିଲେ; ବହୁ ବର୍ଣ୍ଣର ପକ୍ଷୀମାନେ କୂଜନ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକାରର ବୃକ୍ଷରେ ବନ ଫୁଲି ଉଠୁଥିଲା; ତ୍ରିବିଧ ପବନ ସର୍ବଦା ସୁଖ ଦେଉଥିଲା।

Verse 445 (दोहा/सोरठा)

सुमन बाटिका बाग बन बिपुल बिहंग निवास। फूलत फलत सुपल्लवत सोहत पुर चहुँ पास।।212।।

ସେଠାରେ ପୁଷ୍ପ ଉଦ୍ୟାନ, ଉପବନ ଓ ବନ ଥିଲା, ଅସଂଖ୍ୟ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ। ଫୁଲି ଉଠୁଥିବା, ଫଳ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଏବଂ ନୂତନ ପତ୍ରରେ ଆବୃତ, ନଗର ଚତୁର୍ଦିଗରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।

Verse 446 (चौपाई)

बनइ न बरनत नगर निकाई। जहाँ जाइ मन तहँइँ लोभाई।। चारु बजारु बिचित्र अँबारी। मनिमय बिधि जनु स्वकर सँवारी।। धनिक बनिक बर धनद समाना। बैठ सकल बस्तु लै नाना।। चौहट सुंदर गलीं सुहाई। संतत रहहिं सुगंध सिंचाई।। मंगलमय मंदिर सब केरें। चित्रित जनु रतिनाथ चितेरें।। पुर नर नारि सुभग सुचि संता। धरमसील ग्यानी गुनवंता।। अति अनूप जहँ जनक निवासू। बिथकहिं बिबुध बिलोकि बिलासू।। होत चकित चित कोट बिलोकी। सकल भुवन सोभा जनु रोकी।।

ନଗରର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠାକୁ ମନ ଯାଏ, ସେଠାରେ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ। ମନୋହର ବଜାର ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରାସାଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱୟଂ ନିଜ ଆବାସ ସଜାଇ ଥାନ୍ତେ। ଧନୀ ବଣିକମାନେ ଧନଦେବତା ସମାନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଦ୍ରବ୍ୟ ଲାଗି ବସିଥିଲେ। ସୁନ୍ଦର ଚାରିରାସ୍ତା ଓ ସୁନ୍ଦର ଗଳିଗୁଡିକ ସର୍ବଦା ସୁଗନ୍ଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୃହ ମଙ୍ଗଳମୟ ଥିଲା, ଯେପରି ପ୍ରେମ ଦେବତା ସ୍ୱୟଂ ଚିତ୍ରିତ କରିଥିବେ। ନଗରର ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ସୁନ୍ଦର, ପବିତ୍ର ଓ ସଦାଚାରୀ, ଧର୍ମପରାୟଣ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଗୁଣବାନ ଥିଲେ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ଥିଲା ସେହି ପ୍ରାସାଦ ଯେଉଁଠାରେ ଜନକ ବାସ କରୁଥିଲେ; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଶୋଭା ଦେଖି ବିସ୍ମିତ ହେଉଥିଲେ। ଦୁର୍ଗ ଦେଖି ହୃଦୟ ଚକିତ ହେଉଥିଲା; ଏହା ସମସ୍ତ ଲୋକର ଶୋଭା ଅଟକାଇ ରଖିଥିବା ପରି ମନେ ହେଉଥିଲା।

Verse 447 (दोहा/सोरठा)

धवल धाम मनि पुरट पट सुघटित नाना भाँति। सिय निवास सुंदर सदन सोभा किमि कहि जाति।।213।।

ଶ୍ୱେତ ପ୍ରାସାଦ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାର ଏବଂ ବିବିଧ ପ୍ରକାରର ପଟ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ସଜାଇ ହୋଇଥିଲା। ସୀତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ଆବାସର ଶୋଭା ମୁଁ କିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି?

Verse 448 (चौपाई)

सुभग द्वार सब कुलिस कपाटा। भूप भीर नट मागध भाटा।। बनी बिसाल बाजि गज साला। हय गय रथ संकुल सब काला।। सूर सचिव सेनप बहुतेरे। नृपगृह सरिस सदन सब केरे।। पुर बाहेर सर सारित समीपा। उतरे जहँ तहँ बिपुल महीपा।। देखि अनूप एक अँवराई। सब सुपास सब भाँति सुहाई।। कौसिक कहेउ मोर मनु माना। इहाँ रहिअ रघुबीर सुजाना।। भलेहिं नाथ कहि कृपानिकेता। उतरे तहँ मुनिबृंद समेता।। बिस्वामित्र महामुनि आए। समाचार मिथिलापति पाए।।

ଶୋଭନ ଦ୍ୱାରରେ ବଜ୍ର ସଦୃଶ ଦ୍ୱାରପଟ ଥିଲା; ରାଜା, କବି, ପ୍ରଶଂସକ ଓ ଗାୟକମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଅଶ୍ୱ ଓ ଗଜ ପାଇଁ ବିଶାଳ ଅଶ୍ୱଶାଳା ଥିଲା; ସର୍ବଦା ଅଶ୍ୱ, ଗୋ ଓ ରଥରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଯୋଦ୍ଧା, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସେନାପତି ଅନେକ ଥିଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୃହ ରାଜପ୍ରାସାଦ ସଦୃଶ ଥିଲା। ନଗର ନିକଟରେ ସରୋବର ଓ ନଦୀ ଥିଲା ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ରାଜା ଅବତରଣ କରୁଥିଲେ। ଏକ ଅତୁଳନୀୟ ଉପବନ ଦେଖି, ସର୍ବତ୍ର ସୁନ୍ଦର, ସମସ୍ତେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। କୌଶିକ କହିଲେ, ମୋର ମନ ନିଶ୍ଚିତ; ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନୀ ରଘୁନାଥ ରହନ୍ତୁ। କୃପାନିଧି କହିଲେ, ବହୁତ ଶୁଭ, ପ୍ରଭୁ, ଏବଂ ସେ ମୁନିଗଣଙ୍କ ସହ ସେଠାରେ ଅବତରଣ କଲେ। ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିଲେ, ଏବଂ ମିଥିଳାପତି ଏହି ସମ୍ବାଦ ପାଇଲେ।

Verse 449 (दोहा/सोरठा)

संग सचिव सुचि भूरि भट भूसुर बर गुर ग्याति। चले मिलन मुनिनायकहि मुदित राउ एहि भाँति।।214।।

ମନ୍ତ୍ରୀ, ପବିତ୍ର ଓ ଅନେକ ଯୋଦ୍ଧା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପଣ୍ଡିତ ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହ ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ କରିବାକୁ ଗଲେ।

Verse 450 (चौपाई)

कीन्ह प्रनामु चरन धरि माथा। दीन्हि असीस मुदित मुनिनाथा।। बिप्रबृंद सब सादर बंदे। जानि भाग्य बड़ राउ अनंदे।। कुसल प्रस्न कहि बारहिं बारा। बिस्वामित्र नृपहि बैठारा।। तेहि अवसर आए दोउ भाई। गए रहे देखन फुलवाई।। स्याम गौर मृदु बयस किसोरा। लोचन सुखद बिस्व चित चोरा।। उठे सकल जब रघुपति आए। बिस्वामित्र निकट बैठाए।। भए सब सुखी देखि दोउ भ्राता। बारि बिलोचन पुलकित गाता।। मूरति मधुर मनोहर देखी। भयउ बिदेहु बिदेहु बिसेषी।।

ସେ ମସ୍ତକ ନତ କରି ଚରଣରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ମୁନିନାଥ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଗଣ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ନିଜ ମହାଭାଗ୍ୟ ଜାଣି; ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ବାରମ୍ବାର କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ବସାଇଲେ। ସେହି ସମୟରେ ଦୁଇ ଭ୍ରାତା ଆସିଲେ; ସେମାନେ ପୁଷ୍ପୋଦ୍ୟାନ ଦେଖିବାକୁ ଯାଇ ସେଠାରେ ରହିଥିଲେ। ଶ୍ୟାମ ଓ ଗୌର ବର୍ଣ୍ଣ, କୋମଳ ବୟସର କିଶୋର, ସେମାନଙ୍କ ନୟନ ସୁଖଦାୟକ ଓ ଜଗତର ହୃଦୟ ଚୁରାଇ ନେଉଥିଲା। ରଘୁପତି ଆସିବାରୁ ସମସ୍ତେ ଉଠିଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସେମାନଙ୍କୁ ନିକଟରେ ବସାଇଲେ। ଦୁଇ ଭ୍ରାତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ସୁଖୀ ହେଲେ; ସେମାନଙ୍କ ନୟନରେ ଜଳ ଭରି ଗଲା ଓ ଶରୀର ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲା। ସେମାନଙ୍କ ମଧୁର ଓ ମନୋହର ମୂର୍ତ୍ତି ଦେଖି, ବିଦେହ ରାଜା ବିଶେଷ ରୂପେ ଜାଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ।

Verse 451 (दोहा/सोरठा)

प्रेम मगन मनु जानि नृपु करि बिबेकु धरि धीर। बोलेउ मुनि पद नाइ सिरु गदगद गिरा गभीर।।215।।

ରାଜାଙ୍କ ମନ ପ୍ରେମରେ ନିମଗ୍ନ ଜାଣି, ବିବେକ ପ୍ରୟୋଗ କରି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧାରଣ କରି, ସେ ମୁନିଙ୍କ ଚରଣରେ ମସ୍ତକ ନତ କରି ଭାବଗ୍ରସ୍ତ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ।

Verse 452 (चौपाई)

कहहु नाथ सुंदर दोउ बालक। मुनिकुल तिलक कि नृपकुल पालक।। ब्रह्म जो निगम नेति कहि गावा। उभय बेष धरि की सोइ आवा।। सहज बिरागरुप मनु मोरा। थकित होत जिमि चंद चकोरा।। ताते प्रभु पूछउँ सतिभाऊ। कहहु नाथ जनि करहु दुराऊ।। इन्हहि बिलोकत अति अनुरागा। बरबस ब्रह्मसुखहि मन त्यागा।। कह मुनि बिहसि कहेहु नृप नीका। बचन तुम्हार न होइ अलीका।। ए प्रिय सबहि जहाँ लगि प्रानी। मन मुसुकाहिं रामु सुनि बानी।। रघुकुल मनि दसरथ के जाए। मम हित लागि नरेस पठाए।।

ହେ ନାଥ, କହନ୍ତୁ ଏହି ସୁନ୍ଦର ଦୁଇ ବାଳକ କିଏ? ସେମାନେ ମୁନିକୁଳର ତିଳକ କି ରାଜକୁଳର ପାଳକ? ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ ଯାହାଙ୍କୁ ବେଦ 'ନେତି ନେତି' କହି ଗାନ କରନ୍ତି, ସେ ଉଭୟ ବେଶ ଧରି ଆସିଛନ୍ତି କି? ମୋର ମନ ସହଜରେ ବୈରାଗ୍ୟରେ ପ୍ରବଣ; ତଥାପି ଚନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ଚକୋର ପକ୍ଷୀ ଯେପରି କ୍ଳାନ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ହୁଏ। ତେଣୁ ପ୍ରଭୁ, ସତ୍ୟଭାବରେ ପଚାରୁଛି; ହେ ନାଥ, କହନ୍ତୁ, ଦୟାକରି ଛଲନା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବାରୁ ମୁଁ ଏତେ ପ୍ରେମରେ ଭରି ଯାଉଛି ଯେ ମୋର ମନ ବ୍ରହ୍ମସୁଖକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଉଛି। ମୁନି ହସି କହିଲେ, ହେ ରାଜନ୍, ଭଲ ପଚାରନ୍ତୁ; ତୁମର ବଚନ ବୃଥା ଯିବ ନାହିଁ। ଏମନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ଏହି ବାଣୀ ଶୁଣି ରାମ ମନରେ ମନ୍ଦ ହସିଲେ। ଏମନେ ରଘୁକୁଳର ମଣି, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର; ମୋର ହିତ ନିମନ୍ତେ ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ପଠାଇଛନ୍ତି।

Verse 453 (दोहा/सोरठा)

रामु लखनु दोउ बंधुबर रूप सील बल धाम। मख राखेउ सबु साखि जगु जिते असुर संग्राम।।216।।

ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଗୁଣ ଓ ଶକ୍ତିର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ; ସେମାନେ ଯଜ୍ଞର ରକ୍ଷା କଲେ, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବା ସମୟରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ସାକ୍ଷୀ ହେଲା।

Verse 454 (चौपाई)

मुनि तव चरन देखि कह राऊ। कहि न सकउँ निज पुन्य प्राभाऊ।। सुंदर स्याम गौर दोउ भ्राता। आनँदहू के आनँद दाता।। इन्ह कै प्रीति परसपर पावनि। कहि न जाइ मन भाव सुहावनि।। सुनहु नाथ कह मुदित बिदेहू। ब्रह्म जीव इव सहज सनेहू।। पुनि पुनि प्रभुहि चितव नरनाहू। पुलक गात उर अधिक उछाहू।। म्रुनिहि प्रसंसि नाइ पद सीसू। चलेउ लवाइ नगर अवनीसू।। सुंदर सदनु सुखद सब काला। तहाँ बासु लै दीन्ह भुआला।। करि पूजा सब बिधि सेवकाई। गयउ राउ गृह बिदा कराई।।

ହେ ମୁନି, ଆପଣଙ୍କ ଚରଣ ଦେଖି ରାଜା କହନ୍ତି ଯେ ସେ ନିଜ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଦୁଇ ଭ୍ରାତା, ଶ୍ୟାମ ଓ ଗୌର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର; ସେମାନେ ଆନନ୍ଦକୁ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦାନ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ପ୍ରେମ ପବିତ୍ର କରୁଅଛି; ଏହାର ହୃଦୟ ଉପରେ ସୁଖଦ ପ୍ରଭାବ ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ମୋର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ, ହେ ନାଥ, ବିଦେହର ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ କହନ୍ତି: ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଜୀବତ୍ମା ପରି ସ୍ୱାଭାବିକ ସ୍ନେହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ବାରମ୍ବାର ରାଜା ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କ ଶରୀର ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲା, ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦରେ ଉଦ୍ବେଳିତ ହେଲା। ମୁନିଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କରି ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ମସ୍ତକ ନତ କରି, ରାଜା ନଗର ଆଡକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ପ୍ରାସାଦ ଦେଲେ, ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ସୁଖଦାୟକ; ସେଠାରେ ସେମାନେ ବାସ କଲେ, ଏବଂ ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ସେବକ ମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ସେମାନଙ୍କର ପୂଜା କରି ଏବଂ ସମସ୍ତ ସେବା ପ୍ରଦାନ କରି, ରାଜା ବିଦାୟ ନେଇ ନିଜ ଗୃହକୁ ଗଲେ।

Verse 455 (दोहा/सोरठा)

रिषय संग रघुबंस मनि करि भोजनु बिश्रामु। बैठे प्रभु भ्राता सहित दिवसु रहा भरि जामु।।217।।

ମୁନିମାନଙ୍କ ସହ ଭୋଜନ ଓ ବିଶ୍ରାମ କରି, ରଘୁବଂଶର ମଣି, ଭଗବାନ, ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କ ସହ ବସିଲେ; ଦିନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାତ୍ରାରେ ଅତିବାହିତ ହେଲା।

Verse 456 (चौपाई)

लखन हृदयँ लालसा बिसेषी। जाइ जनकपुर आइअ देखी।। प्रभु भय बहुरि मुनिहि सकुचाहीं। प्रगट न कहहिं मनहिं मुसुकाहीं।। राम अनुज मन की गति जानी। भगत बछलता हिंयँ हुलसानी।। परम बिनीत सकुचि मुसुकाई। बोले गुर अनुसासन पाई।। नाथ लखनु पुरु देखन चहहीं। प्रभु सकोच डर प्रगट न कहहीं।। जौं राउर आयसु मैं पावौं। नगर देखाइ तुरत लै आवौ।। सुनि मुनीसु कह बचन सप्रीती। कस न राम तुम्ह राखहु नीती।। धरम सेतु पालक तुम्ह ताता। प्रेम बिबस सेवक सुखदाता।।

ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏକ ବିଶେଷ ଲାଳସା ଜାଗ୍ରତ ହେଲା: ଯଦି ମୁଁ ଜନକପୁର ଯାଇ ଦେଖିପାରନ୍ତି! କିନ୍ତୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଭୟରେ ଏବଂ ମୁନିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଲଜ୍ଜାରୁ ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କଲେ ନାହିଁ, କେବଳ ହୃଦୟରେ ହସିଲେ। ରାମ ନିଜ ଭ୍ରାତାଙ୍କ ମନସ୍ଥିତି ଜାଣି ନିଜ ଭକ୍ତ ପ୍ରତି କୋମଳ ପ୍ରେମରେ ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିନୟରେ ଲଜ୍ଜାର ହସି ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ କହିଲେ: ହେ ନାଥ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନଗର ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଭୟ ଓ ଲଜ୍ଜାରୁ ସେ ପ୍ରକାଶରେ କହୁନାହାନ୍ତି। ଯଦି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଏ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନଗର ଦେଖାଇ ତୁରନ୍ତ ଫେରାଇ ଆଣିବି। ଏକଥା ଶୁଣି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରେମପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନ କହିଲେ: ରାମ ଆପଣଙ୍କୁ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ କିପରି ନ ରଖିବେ? ଆପଣ ଧର୍ମ ସେତୁର ରକ୍ଷକ, ହେ ବତ୍ସ; ଏବଂ ପ୍ରେମରେ ବଶୀଭୂତ ହୋଇ ସେବକ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ସୁଖ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 457 (दोहा/सोरठा)

जाइ देखी आवहु नगरु सुख निधान दोउ भाइ। करहु सुफल सब के नयन सुंदर बदन देखाइ।।218।।

ଯାଆନ୍ତୁ, ନଗର ଦେଖନ୍ତୁ ଏବଂ ଫେରନ୍ତୁ, ହେ ଦୁଇ ଭ୍ରାତା, ଆପଣମାନେ ଯେ ଆନନ୍ଦର ଭଣ୍ଡାର; ଆପଣଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ମୁଖମଣ୍ଡଳ ଦର୍ଶନ କରାନ୍ତୁ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ନୟନକୁ ସଫଳ କରନ୍ତୁ।

Verse 458 (चौपाई)

मुनि पद कमल बंदि दोउ भ्राता। चले लोक लोचन सुख दाता।। बालक बृंदि देखि अति सोभा। लगे संग लोचन मनु लोभा।। पीत बसन परिकर कटि भाथा। चारु चाप सर सोहत हाथा।। तन अनुहरत सुचंदन खोरी। स्यामल गौर मनोहर जोरी।। केहरि कंधर बाहु बिसाला। उर अति रुचिर नागमनि माला।। सुभग सोन सरसीरुह लोचन। बदन मयंक तापत्रय मोचन।। कानन्हि कनक फूल छबि देहीं। चितवत चितहि चोरि जनु लेहीं।। चितवनि चारु भृकुटि बर बाँकी। तिलक रेखा सोभा जनु चाँकी।।

ମୁନିଙ୍କ ପଦ୍ମ ଚରଣରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଦୁଇ ଭ୍ରାତା ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଜଗତର ନୟନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଅନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଅତୁଳନୀୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ବାଳକମାନଙ୍କର ଏକ ଦଳ ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୃଶ୍ୟରେ ମୋହିତ ହେଲା। ହଳଦିଆ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି, କଟିରେ ତୂଣୀର ଧାରଣ କରି, ସେମାନେ ହାତରେ ସୁନ୍ଦର ଧନୁ ଓ ବାଣ ଧାରଣ କରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଯେଉଁଠା ଦେଇ ଗଲେ, ସେଠାରେ ଚନ୍ଦନ ଲେପ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ଶରୀର ପଛେ ପଛେ ଯାଉଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା; ସେମାନଙ୍କର ଶ୍ୟାମ ଓ ଗୌର ବର୍ଣ୍ଣ ଏକ ମନୋହର ଯୁଗଳ ଥିଲା। ସିଂହ ପରି କନ୍ଧ ଓ ବିଶାଳ ବାହୁ ବିଶିଷ୍ଟ, ସେମାନଙ୍କ ବକ୍ଷରେ ନାଗମଣିର ସୁନ୍ଦର ହାର ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ସେମାନଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ନୟନ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମ ପରି, ମୁଖମଣ୍ଡଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି, ତ୍ରିବିଧ ତାପରୁ ମୁକ୍ତି ଦାନ କରୁଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ କର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ପୁଷ୍ପର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ଶୋଭାଯାନ୍ତୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ହୃଦୟ ଚୋରୀ କରୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ମନୋହର, ଭ୍ରୂ ବକ୍ର ଓ ସୁନ୍ଦର; ତିଳକ ଚିହ୍ନ ଓ ଏହାର ରେଖା ଯେପରି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ବକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରାଯାଇଛି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।

Verse 459 (दोहा/सोरठा)

रुचिर चौतनीं सुभग सिर मेचक कुंचित केस। नख सिख सुंदर बंधु दोउ सोभा सकल सुदेस।।219।।

ସେମାନଙ୍କର ଚାରୋଟି ମୁଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର, ଶୀର୍ଷରେ ସୁନ୍ଦର ଜଟା, କେଶ କୁଞ୍ଚିତ; ନଖରୁ ଶୀର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଇ ଭ୍ରାତା ସୁନ୍ଦର, ସେମାନଙ୍କର କାନ୍ତି ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।