Sarga 52
दूतधर्म-परामर्शः (Envoy-Immunity and Royal Counsel in Ravana’s Court)
सुन्दरकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଭାଷଣ ଶୁଣି ରାବଣ କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ଦୂତ ହନୁମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଏ। ସେ ‘ପାପୀକୁ ମାରିଲେ ପାପ ହୁଏ ନାହିଁ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହେ। ତେବେ ରାଜଧର୍ମର ରକ୍ଷକ ଓ ନୀତିଜ୍ଞ ବିଭୀଷଣ ସେହି ଆଜ୍ଞାକୁ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଦୂତବଧ ରାଜଧର୍ମବିରୋଧୀ ଏବଂ ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦୂତଧର୍ମ-କୂଟନୀତିକ ଆଚାରର ଉଲ୍ଲଂଘନ; ତେଣୁ ଦୂତଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ନିଷିଦ୍ଧ ବୋଲି ସେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଦୂତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିକଳ୍ପ ଦଣ୍ଡ—ଅଙ୍ଗଛେଦ, ପ୍ରହାର, ମୁଣ୍ଡନ, ବିକୃତିକରଣ ଇତ୍ୟାଦି—ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣଦଣ୍ଡ ବର୍ଜିତ ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି। ବିଭୀଷଣ ନୀତି-କୌଶଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝାନ୍ତି—ହନୁମାନଙ୍କୁ ମାରିଲେ ଲାଭ ନାହିଁ; ସମୁଦ୍ର ପାରି ଫେରିପାରୁଥିବା ସନ୍ଦେଶବାହକ ସେଇ, ତାଙ୍କ ନାଶରେ ପ୍ରତିସନ୍ଦେଶର ସୁଯୋଗ ହାରାଇବ ଏବଂ ଅନୁକୂଳ ଶର୍ତ୍ତରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଯୁଦ୍ଧର ସୁଯୋଗ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇପାରେ। ତେଣୁ ଦୂତ ଉପରେ ନୁହେଁ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ବଳ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରିବାକୁ ସେ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାବଣ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରେ; କ୍ରୋଧକୁ ଯୁକ୍ତାୟୁକ୍ତ ବିଚାରରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ହିଁ ରାଜନୀତି—ଏହି ଶିକ୍ଷା ସର୍ଗରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरस्य महात्मनः।आज्ञापयद्वधं तस्य रावणः क्रोधमूर्छितः।।।।
ସେ ମହାତ୍ମା ବାନର (ହନୁମାନ)ଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, କ୍ରୋଧରେ ମୂର୍ଛିତ ରାବଣ ତାହାଙ୍କ ବଧ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲା।
Verse 2
वधे तस्य समाज्ञप्ते रावणेन दुरात्मना।निवेदितवतो दौत्यं नानुमेने विभीषणः।।।।
ଦୁରାତ୍ମା ରାବଣ ଯେତେବେଳେ ତାହାର ବଧ ଆଜ୍ଞା ଦେଲା, ଦୂତତ୍ୱ ନିବେଦନ କରିଥିବା ବିଭୀଷଣ ତାହାକୁ ଅନୁମୋଦନ କଲା ନାହିଁ।
Verse 3
तं रक्षोधिपतिं क्रुद्धं तच्च कार्यमुपस्थितम्।विदित्वा चिन्तयामास कार्यं कार्यविधौ स्थितः।।।।
ରାକ୍ଷସାଧିପତି କ୍ରୋଧିତ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ତତ୍କାଳ ଆବଶ୍ୟକତା ଉପସ୍ଥିତ ଦେଖି, କାର୍ଯ୍ୟବିଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ ବିଭୀଷଣ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଚିନ୍ତା କଲେ।
Verse 4
निश्चितार्थस्ततस्साम्ना पूज्यं शत्रुजिदग्रजम्।उवाच हितमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः।।।।
ତାପରେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ବାକ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ବିଭୀଷଣ ସାମ ମାର୍ଗରେ, ପୂଜ୍ୟ ଶତ୍ରୁଜିତ୍ ଅଗ୍ରଜଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହିତକର ବଚନ କହିଲେ।
Verse 5
क्षमस्व रोषं त्यज राक्षसेन्द्र प्रसीद मद्वाक्यमिदं शृणुष्व।वधं न कुर्वन्ति परावरज्ञा दूतस्य सन्तो वसुधाधिपेन्द्राः।।।।
‘କ୍ରୋଧକୁ କ୍ଷମା କର, ତାହା ତ୍ୟାଗ କର, ହେ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ର; ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମୋର ଏହି କଥା ଶୁଣ। ଧର୍ମାଧର୍ମ ଜାଣୁଥିବା ସଜ୍ଜନ ରାଜାମାନେ ଦୂତଙ୍କୁ ବଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ।’
Verse 6
राजधर्मविरुद्धं च लोकवृत्तेश्च गर्हितम्।तव चासदृशं वीर कपेरस्य प्रमापणम्।।।।
ଏହି କପିକୁ ହତ୍ୟା କରିବା ରାଜଧର୍ମବିରୋଧୀ, ଲୋକାଚାରରେ ନିନ୍ଦିତ; ହେ ବୀର, ଏହା ତୁମକୁ ଶୋଭା ଦିଏ ନାହିଁ।
Verse 7
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च राजधर्मविशारदः।परावरज्ञो भूतानां त्वमेव परमार्थवित्।।।।
ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, କୃତଜ୍ଞ ଓ ବିବେକୀ; ରାଜଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ; ଭୂତମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଜାଣ—ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ପରମାର୍ଥବିତ୍।
Verse 8
गृह्यन्ते यदि रोषेण त्वादृशोऽपि विचक्षणः।तत श्शास्त्रविपश्चित्त्वं श्रम एव हि केवलम्।।।।
ଯଦି ତୁମ ପରି ବିଚକ୍ଷଣ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ କେବଳ ବ୍ୟର୍ଥ ପରିଶ୍ରମ ହୋଇଯାଏ।
Verse 9
तस्मात्प्रसीद शत्रुघ्न राक्षसेन्द्र दुरासद।युक्तायुक्तं विनिश्चित्य दूतदण्डो विधीयताम्।।।।
ଏହେତୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ, ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ହେ ଦୁରାସଦ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ର; ଯୁକ୍ତ-ଅଯୁକ୍ତ ବିଚାରି ଦୂତଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଉ।
Verse 10
विभीषणवचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः।रोषेण महताविष्टो वाक्यमुत्तरमब्रवीत्।।।।
ବିଭୀଷଣଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ରାକ୍ଷସେଶ୍ୱର ରାବଣ ମହାକ୍ରୋଧରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ବଚନ କହିଲେ।
Verse 11
न पापानां वधे पापं विद्यते शत्रुसूदन।तस्मादेनं वधिष्यामि वानरं पापचारिणम्।।।।
“ହେ ଶତ୍ରୁସୂଦନ! ପାପୀମାନଙ୍କ ବଧରେ ପାପ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହି ପାପାଚାରୀ ବାନରକୁ ମୁଁ ବଧ କରିବି।”
Verse 12
अधर्ममूलं बहुदोषयुक्तमनार्यजुष्टं वचनं निशम्य।उवाच वाक्यं परमार्थतत्त्वं विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः।।।।
ଅଧର୍ମମୂଳ, ବହୁଦୋଷଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଆର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଭୀଷଣ ପରମାର୍ଥତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁସାରେ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 13
प्रसीद लङ्केश्वर राक्षसेन्द्र धर्मार्थयुक्तं वचनं शृणुष्व।दूतानवध्यान् समयेषु राजन् सर्वेषु सर्वत्र वदन्ति सन्तः।।।।
“ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ, ହେ ଲଙ୍କେଶ୍ୱର, ହେ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ର ରାଜନ! ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥନୀତିଯୁକ୍ତ ବଚନ ଶୁଣ। ସନ୍ତମାନେ ସର୍ବଦା ସର୍ବତ୍ର କହନ୍ତି—ଦୂତମାନେ ଅବଧ୍ୟ।”
Verse 14
असंशयं शत्रुरयं प्रवृद्धः कृतं ह्यनेनाप्रियमप्रमेयम्।न दूतवध्यां प्रवदन्ति सन्तो दूतस्य दृष्टा बहवो हि दण्डाः।।।।
“ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଶତ୍ରୁ ପ୍ରବଳ; ଏହା ଅପରିମେୟ ଅପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି। ତଥାପି ସନ୍ତମାନେ ଦୂତବଧକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଦୂତ ପାଇଁ ଅନେକ ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଛି।”
Verse 15
वैरूप्यमङ्गेषु कशाभिघातो मौण्ड्यं तथा लक्षणसन्निपातः।एतान् हि दूते प्रवदन्ति दण्डान् वधस्तु दूतस्य न नः श्रुतोऽस्ति।।।।
ଅଙ୍ଗବିକୃତି, କଶାଘାତ, ମୁଣ୍ଡନ ଏବଂ ଅପମାନଜନକ ଲକ୍ଷଣ ଲଗାଇବା—ଏହି ଦଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଦୂତ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଦୂତଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ନିୟମ ଆମେ କେବେ ଶୁଣିନାହୁଁ।
Verse 16
कथं च धर्मार्थविनीतबुद्धिः परावरप्रत्ययनिश्चितार्थः।भवद्विधः कोपवशे हि तिष्ठेत् कोपं नियच्छन्ति हि सत्त्ववन्तः।।।।
ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥନୀତିରେ ବିନୀତ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା, ହିତାହିତ ନିଶ୍ଚୟ କରିପାରୁଥିବା ଆପଣ ପରି ଜଣେ କିପରି କ୍ରୋଧବଶ ରହିପାରିବେ? ସତ୍ତ୍ୱବାନମାନେ କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।
Verse 17
न धर्मवादे न च लोकवृत्ते न शास्त्रबुद्धिग्रहणेषु चापि।विद्येत कश्चित्तव वीर तुल्य स्त्वंह्युत्तमस्सर्वसुरासुराणाम्।।।।
ହେ ବୀର! ଧର୍ମବାଦରେ, ଲୋକବୃତ୍ତ ଓ ରାଜନୀତିରେ, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତାତ୍ପର୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସମାନ କେହି ନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 18
शूरेण वीरेण निशाचरेन्द्र सुरासुराणामपि दुर्जयेन।त्वया प्रगल्भाः सुरदैत्यसङ्घा जिताश्च युद्धेष्वसकृन्नरेन्द्राः।।।।
ହେ ନିଶାଚରେନ୍ଦ୍ର! ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଜୟ, ଶୂର ବୀର ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଗଲ୍ଭ ଦେବ-ଦୈତ୍ୟ ସଂଘ ଏବଂ ଅନେକ ନରେନ୍ଦ୍ରମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ପରାଜିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 19
न चाप्यस्य कपेर्घाते कञ्चित्पश्याम्यहं गुणम्।तेष्वयं पात्यतां दण्डो यैरयं प्रेषितः कपिः।।।।
ଏହି କପିକୁ ଘାତ କରିବାରେ ମୁଁ କୌଣସି ଲାଭ ଦେଖୁନାହିଁ। ଯେମାନେ ଏହି କପିକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି, ଦଣ୍ଡ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ।
Verse 20
साधुर्वा यदि वाऽसाधुः परैरेष समर्पितः।ब्रुवन् परार्थं परवान्न दूतो वधमर्हति।।।।
ସେ ସାଧୁ ହେଉ କି ଅସାଧୁ, ପରେ ତାକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି; ସେ ପରର କାର୍ଯ୍ୟ କହେ ଓ ପରାଧୀନ—ଏହେତୁ ଦୂତ ବଧଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 21
अपि चास्मिन् हते राजन्नान्यं पश्यामि खेचरम्।इह यः पुनरागच्छेत्परं पारं महोदधेः।।।।
ଅପିଚ, ହେ ରାଜନ୍, ଏହା ହତ ହେଲେ ଏହି ମହୋଦଧିର ପର ପାରରୁ ଆକାଶମାର୍ଗେ ପୁନର୍ବାର ଏଠାକୁ ଆସିପାରିବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଖେଚରକୁ ମୁଁ ଦେଖୁନି।
Verse 22
तस्मान्नास्य वधे यत्नः कार्य: परपुरञ्जय।भवान् सेन्द्रेषु देवेषु यत्नमास्थातुमर्हति।।।।
ତେଣୁ, ହେ ପରପୁରଞ୍ଜୟ, ତାହାର ବଧ ପାଇଁ ଯତ୍ନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଆପଣ ଇନ୍ଦ୍ରସହିତ ଦେବମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଯତ୍ନ ଆସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 23
अस्मिन्विनष्टे न हि वीरमन्यं पश्यामि यस्तौ वरराजपुत्रौ।युद्धाय युद्धप्रियदुर्विनीतावुद्योजयेद्धीर्घपथावरुद्धौ।।।।
ଏହା ବିନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେଇ ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ—ଯୁଦ୍ଧପ୍ରିୟ ଓ ଦୁର୍ବିନୀତ, ଦୀର୍ଘ ପଥରେ ଅବରୋଧିତ—ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟୋଜିତ କରିପାରିବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବୀରକୁ ମୁଁ ଦେଖୁନି।
Verse 24
पराक्रमोत्साहमनस्विनां च सुरासुराणामपि दुर्जयेन।त्वया मनोनन्दन नैतानां युद्धायतिर्नाशयतुं न युक्ता।।।।
ହେ ପ୍ରଜାମନୋନନ୍ଦନ! ପରାକ୍ରମ, ଉତ୍ସାହ ଓ ମହାମନସ୍କତାରେ ଯୁକ୍ତ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ଜିତିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେହି ଅଜେୟ ତୁମେ—ଏହି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧର ସୁଯୋଗକୁ ବ୍ୟର୍ଥ ନଷ୍ଟ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 25
हिताश्च शूराश्च समाहिताश्च कुलेषु जाताश्च महागुणेषु।मनस्विनश्शस्त्रभृतां वरिष्ठाः कोट्यग्रतस्ते सुभृताश्च योधाः।।।।
ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ କୋଟି କୋଟି ଯୋଧା ଦଣ୍ଡାୟମାନ—ହିତେଚ୍ଛୁ ଓ ଶୂର, ସଂଯମୀ ଓ ସମାହିତ, ମହାଗୁଣସମୃଦ୍ଧ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମିତ; ମହାମନସ୍କ, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ପୋଷିତ ସୁବୃତ ଯୋଧାମାନେ।
Verse 26
तदेकदेशेन बलस्य तावत्केचित्तवाऽऽदेशकृतोऽभियान्तुतौ राजपुत्रौ विनिगृह्य मूढौ परेषु ते भावयितुं प्रभावम्।।।।
ତାପରେ ତୁମ ଆଦେଶରେ କେତେକ ସେନା ସେନାର ଏକ ଅଂଶ ସହ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ସେଇ ଦୁଇ ମୂଢ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଧରି ଆଣୁନ୍ତୁ, ଯେପରି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତୁମ ପ୍ରଭାବ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
Verse 27
निशाचराणामधिपोऽनुजस्य विभीषणस्योत्तमवाक्यमिष्टम्।जग्राह बुद्ध्या सुरलोकशत्रु र्महाबलो राक्षसराजमुख्यः।।।।
ନିଶାଚରମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ଦେବଲୋକର ଶତ୍ରୁ, ମହାବଳୀ ରାକ୍ଷସରାଜପ୍ରମୁଖ ରାବଣ ଅନୁଜ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶବାକ୍ୟକୁ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa orders the killing of Hanumān despite his declared status as an envoy; Vibhīṣaṇa challenges this as a breach of rājadharma and dūta-dharma, insisting that an emissary is not to be executed even when the message is offensive.
Authority must be governed by restraint: anger-driven justice corrupts policy, while dharma requires distinguishing proper from improper (युक्तायुक्त) and selecting proportionate, lawful penalties—especially where diplomatic norms protect emissaries.
The great ocean (महोदधि) functions as a strategic landmark underscoring Hanumān’s unique mobility; culturally, the sarga foregrounds courtly statecraft traditions—envoy-protocol (दूतधर्म) and the catalog of sanctioned non-lethal punishments (दूतदण्ड).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.