Sarga 32
Sundarakāṇḍa Sarga 32 — Sītā’s Perplexity and Recognition of Hanumān
सुन्दरकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ଅଶୋକବାଟିକାରେ ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ, ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବେ ଜଟିଳ, ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି। ସେ ଶାଖାମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା, ବିଦ୍ୟୁତ୍ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଫିକା/ଶ୍ୱେତ ଆବରଣ ପରିଧାନ କରିଥିବା ଏକ ବାନରରୂପକୁ ଦେଖନ୍ତି; ଏହି ଦର୍ଶନ ତାଙ୍କର ଶୋକାକୁଳ ମନକୁ ଆହୁରି ଅସ୍ଥିର କରେ। ଭୟ, କ୍ଷଣିକ ମୂର୍ଛା ଓ ପୁନଃ ଆତ୍ମବିଚାର—ଏମିତି ଦୋଳାୟମାନ ହୋଇ ସେ ଭାବନ୍ତି: ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ କି, କୌଣସି ନିମିତ୍ତ କି, ନା ଶୋକଜନିତ ଭ୍ରମ? ରାମବିରହ ଓ ନିଦ୍ରାହୀନତାରୁ ନିଜ ଗ୍ରହଣଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଡଗମଗାଉଛି ବୋଲି ସେ ନିଜେ ମାନନ୍ତି; “ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରମୁଖ” ରାମଙ୍କ ବିଚ୍ଛେଦ ତାଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ବ୍ୟାକୁଳ କରେ। ସେ ପୁନଃପୁନଃ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତର୍କ କରନ୍ତି—ମନୋରଥ ନିରାକାର; କିନ୍ତୁ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ବକ୍ତା ସାକାର ରୂପରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ, ତେଣୁ ଏହା କେବଳ ମନର କଳ୍ପନା ନୁହେଁ। ଶେଷରେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ର, ବୃହସ୍ପତି/ବାଚସ୍ପତି, ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ସ୍ମରଣ କରି, ଏହି ବାନରଙ୍କ ବଚନ ସତ୍ୟ ହେଉ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଶୋକରେ ଦୃଷ୍ଟି ମନ୍ଦ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରୀକ୍ଷାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନ୍ତର୍ମନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏହି ସର୍ଗରେ ପ୍ରକାଶିତ।
Shlokas
Verse 1
ततश्शाखान्तरे लीनं दृष्ट्वा चलितमानसा।वेष्टितार्जुनवस्त्रं तं विद्युत्सङ्घातपिङ्गलम्।।।।
ତାପରେ ଶାଖାମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା ତାକୁ ଦେଖି, ଅର୍ଜୁନବର୍ଣ୍ଣ (ଶ୍ୱେତ-ପୀତ) ବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ସଂଘାତ ପରି ପିଙ୍ଗଳ ତେଜସ୍ୱୀ ତାହାକୁ ଦେଖି ସୀତାଙ୍କ ମନ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡ଼ିଲା।
Verse 2
सा ददर्श कपिं तत्र प्रश्रितं प्रियवादिनम्।फुल्लाशोकोत्कराभासं तप्तचामीकरेक्षणम्।।।।
ସେଠାରେ ସେ ଏକ କପିକୁ ଦେଖିଲା—ବିନୟରେ ନିକଟକୁ ଆସୁଥିବା, ମଧୁର ବଚନ କହୁଥିବା। ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲିଥିବା ଅଶୋକ ପୁଷ୍ପଗୁଚ୍ଛ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ତପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଜ୍ଵଳମାନ ଥିଲା।
Verse 3
मैथिली चिन्तयामास विस्मयं परमं गता।अहो भीममिदं रूपं वानरस्य दुरासदम्।।।।दुर्निरीक्षमिति ज्ञात्वा पुनरेव मुमोह सा।
ମୈଥିଲୀ ପରମ ବିସ୍ମୟରେ ପଡ଼ି ଚିନ୍ତା କଲା: “ଆହା! ଏହି ବାନରର ରୂପ ଭୟଙ୍କର; ନିକଟକୁ ଯିବା ଦୁଷ୍କର, ଦେଖିବା ମଧ୍ୟ କଠିନ।” ଏଭଳି ଜାଣି ସେ ପୁଣିଥରେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲା।
Verse 4
विललाप भृशं सीता करुणं भयमोहिता।।।।रामरामेति दुःखार्ता लक्ष्मणेति च भामिनी।रुरोद बहुधा सीता मन्दं मन्दस्वरा सती।।।।
ଭୟ ଓ ମୋହରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ସୀତା ଅତ୍ୟନ୍ତ କରୁଣ ଭାବେ ବିଲାପ କଲା। ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ହୋଇ ସେ “ରାମ, ରାମ” ଓ “ଲକ୍ଷ୍ମଣ” ବୋଲି ବାରମ୍ବାର କାନ୍ଦିଲା; ସତୀ ସୀତା ମନ୍ଦ, ନିମ୍ନ ସ୍ୱରରେ ଅନେକଥର ରୁଦନ କଲା।
Verse 5
विललाप भृशं सीता करुणं भयमोहिता।।5.32.4।।रामरामेति दुःखार्ता लक्ष्मणेति च भामिनी।रुरोद बहुधा सीता मन्दं मन्दस्वरा सती।।5.32.5।।
ଏବେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି କାମଭାବରେ ପୀଡିତ; ମୋର ସମଗ୍ର ଭାବ ତାଙ୍କରେ ଲୀନ। ସଦା ତାଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାରୁ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛି ଓ ଶୁଣୁଛି ବୋଲି ମନେ ହୁଏ।
Verse 6
सा तं दृष्ट्वा हरिश्रेष्ठं विनीतवदुपस्थितम्।मैथिली चिन्तयामास स्वप्नोऽयमिति भामिनी।।।।
ବିନୟରେ ସମୀପେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥିବା ବାନରଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି ମୈଥିଲୀ ସୀତା ମନେ ଚିନ୍ତିଲେ— “ଏହା କି ସ୍ୱପ୍ନ?”
Verse 7
सा वीक्षमाणा पृथुभुग्नवक्त्रं शाखामृगेन्द्रस्य यथोक्तकारम्।ददर्श पिङ्गाधिपते रमात्यं वातात्मजं बुद्धिमतां वरिष्ठम्।।।।
ସେ ଚାହିଁଚାହିଁ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ପିଙ୍ଗାଧିପତି କପିରାଜଙ୍କର ଆଜ୍ଞାକାରୀ ସେବକ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀ, ବାୟୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର—ବିସ୍ତୃତ ଓ ବକ୍ରମୁଖୀ—ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହନୁମାନଙ୍କୁ ସେ ଦେଖିଲେ।
Verse 8
सा तं समीक्ष्यैव भृशं विसंज्ञा गतासुकल्पेन बभूव सीता।चिरेण संज्ञां प्रतिलभ्य भूयो विचिन्तयामास विशालनेत्रा।।।।
ତାଙ୍କୁ ଦେଖିମାତ୍ରେ ସୀତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ, ଯେପରି ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଯାଉଛି। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଫେରି ପାଇ, ବିଶାଳନେତ୍ରୀ ଦେବୀ ପୁଣି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 9
स्वप्ने मयाऽयं विकृतोऽद्य दृष्टश्शाखामृगश्शास्त्रगणैर्निषिद्धः।स्वस्त्यस्तु रामाय स लक्ष्मणाय तथा पितुर्मे जनकस्य राज्ञः।।।।
ଆଜି ମୁଁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏକ ବିକୃତ ବାନରକୁ ଦେଖିଲି—ଶାସ୍ତ୍ରୋପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଅଶୁଭ ବୋଲି ନିଷିଦ୍ଧ ଅପଶକୁନ। ତଥାପି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏବଂ ମୋ ପିତା ରାଜା ଜନକଙ୍କୁ କଲ୍ୟାଣ ଓ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।
Verse 10
स्वप्नोऽपि नायं नहि मेऽस्ति निद्रा शोकेन दुःखेन च पीडितायाः।सुखं हि मे नास्ति यतोऽस्मि हीना तेनेन्दुपूर्णप्रतिमाननेन।।।।
ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ନୁହେଁ; ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତା ମୋତେ ନିଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ଆସୁନାହିଁ। ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ ସେ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ବିୟୋଗିନୀ ହେବାରୁ ମୋର ସୁଖ ନାହିଁ।
Verse 11
रामेति रामेति सदैव बुद्ध्या विचिन्त्य वाचा ब्रुवती तमेव।तस्यानुरूपां च कथां तदर्थमेवं प्रपश्यामि तथा शृणोमि।।।।
‘ରାମ, ରାମ’—ଏଭଳି ମୁଁ ମନରେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ହିଁ ଚିନ୍ତା କରେ, ଓ ବାଣୀରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ନାମ ହିଁ କହେ। ତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁରୂପ କଥାମାନ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ତେଣୁ ମୋତେ ଲାଗେ ଯେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛି ଓ ଶୁଣୁଛି।
Verse 12
अहं हि तस्याद्य मनोभवेन सम्पीडिता तद्गतसर्वभावा।विचिन्तयन्ती सततं तमेव तथैव पश्यामि तथा शृणोमि।।।।
ଏବେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି କାମଭାବରେ ପୀଡିତ; ମୋର ସମଗ୍ର ଭାବ ତାଙ୍କରେ ଲୀନ। ସଦା ତାଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାରୁ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛି ଓ ଶୁଣୁଛି ବୋଲି ମନେ ହୁଏ।
Verse 13
मनोरथस्स्यादिति चिन्तयामि तथापि बुद्ध्या च वितर्कयामि।किं कारणं तस्य हि नास्ति रूपं सुव्यक्तरूपश्च वदत्ययं माम्।।।।
ମୁଁ ଭାବୁଛି— “ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ମନର ମନୋରଥ ମାତ୍ର।” ତଥାପି ବୁଦ୍ଧିରେ ବିଚାର କରୁଛି— କାରଣ କ’ଣ? ମନୋରଥର ତ ରୂପ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏହିଜଣ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ରୂପଧାରୀ ହୋଇ ମୋତେ କଥା କହୁଛନ୍ତି।
Verse 14
नमोऽस्तु वाचस्पतये सवज्रिणे स्वयंभुवे चैव हुताशनाय च।अनेन चोक्तं यदिदं ममाग्रतो वनौकसा तच्छ तथास्तु नान्यथा।।।।
ବାଚସ୍ପତି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ, ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଏବଂ ହୁତାଶନ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଏହି ବନବାସୀ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଯାହା କହିଛି, ସେହି କଥା ସତ୍ୟ ହେଉ—ତଥାସ୍ତୁ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
Frequently Asked Questions
Sītā faces an epistemic-ethical dilemma: how to respond to an unknown messenger while her perception is compromised by trauma and grief. Her action is cautious verification—she withholds assent, tests the experience against her condition (sleeplessness, sorrow), and evaluates whether the speaker’s manifested form can be reduced to mere desire or hallucination.
The sarga teaches discernment (viveka) under suffering: authentic hope is not blind optimism but reasoned trust built through signs, coherent speech, and ethical consistency. It also frames nāma-smaraṇa (constant remembrance of Rama) as both devotion and a psychological anchor amid distress.
The setting is the arboreal space of the Aśoka grove (implied via Aśoka blossoms and branch concealment), emphasizing Lanka’s garden enclosure as a cultural motif of captivity and surveillance, while the invocations to Indra, Bṛhaspati, Brahmā, and Agni reflect a pan-Indic ritual vocabulary for truth, speech, and auspicious verification.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.