Adhyaya 7

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये अनुषङ्गापादे कल्पमन्वन्तराख्यानवर्णनं नाम षष्ठो ऽध्यायः सूत उवाच तुल्यं युगसहस्रं वै नैशं कालमुपास्य सः / शर्वर्यंते प्रकुरुते ब्रह्मा तूत्सर्गकारणात्

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣେ (ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ) ପୂର୍ବଭାଗରେ ‘କଳ୍ପ-ମନ୍ୱନ୍ତରାଖ୍ୟାନ-ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମ ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ସହସ୍ର ଯୁଗ ସମ ରାତ୍ରିକାଳ ଅତିବାହିତ କରି, ରାତ୍ରି ଶେଷେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିକାରଣରୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 2

ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा तदाचरत् / अन्धकारार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावरजंगमे

ସେହି ଜଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ବାୟୁରୂପ ହୋଇ ସଞ୍ଚରଣ କଲେ; ସେଇ ଅନ୍ଧକାରାର୍ଣ୍ଣବରେ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା।

Verse 3

जलेन समनुप्लाव्य सर्वतः पृथिवीतले / प्रविभागेन भूतेषु सत्यमात्रे स्थितेषु वा

ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀତଳ ସବୁଦିଗରୁ ପ୍ଲାବିତ ହୋଇଥିଲା; ଭୂତମାନେ ବିଭାଗଭେଦରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ କେବଳ ସତ୍ୟତତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

Verse 4

निशयामिव खद्योतः प्रावृट् काले ततस्तदा / तदा कामेन तरसामन्यामानःस्वयं धिया

ବର୍ଷାକାଳର ରାତିରେ ଯେପରି ଜୁଗନୁ ଜ୍ୟୋତି ଦେଖାଏ, ସେପରି ସେତେବେଳେ କାମବେଗରେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ଅନ୍ୟତ୍ର ଖୋଜିଲେ।

Verse 5

सोप्युपायं प्रतिष्ठायां मार्गमाणस्तदा भुवम् / ततस्तु सलिले तस्मिन् ज्ञात्वा त्वन्तर्गतो महीम्

ସେ ମଧ୍ୟ ଉପାୟ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେତେବେଳେ ପୃଥିବୀକୁ ଖୋଜିଲେ; ପରେ ସେହି ଜଳରେ ପୃଥିବୀ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଜାଣି ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 6

अन्धमन्यतमं बुद्धा भूमेरुद्धरणक्षमः / चकार तं तु देवो ऽथ पूर्वकल्पादिषु स्मृतः

ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ଧକାରମୟ ସ୍ଥାନ ବୋଲି ବୁଝି, ପୃଥିବୀ ଉଦ୍ଧାରକୁ ସମର୍ଥ ସେ ଦେବ—ପୂର୍ବକଳ୍ପମାନେ ସ୍ମୃତ—ତାହା କଲେ।

Verse 7

सत्यं रूपं वराहस्य कृत्वाभो ऽनुप्रविश्य च / अद्भिः संछादितामिच्छन् पृथिवीं स प्रजापतिः

ସେ ପ୍ରଜାପତି ବରାହଙ୍କ ସତ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଜଳଦ୍ୱାରା ଆଛାଦିତ ପୃଥିବୀକୁ ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।

Verse 8

उद्धृत्योर्वीमथ न्यस्ता सापत्यांतामतिन्यसत् / सामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च

ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ସେ ତାହାକୁ ଯଥାସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାପନ କଲେ, ସୀମାସହିତ ଦୃଢ଼ଭାବେ ରଖିଲେ; ସମୁଦ୍ରଜଳକୁ ସମୁଦ୍ରରେ ଏବଂ ନଦୀଜଳକୁ ନଦୀରେ ନିୟୋଜିତ କଲେ।

Verse 9

पृथक्तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन् / प्राक्सर्गे दह्यमाने तु पुरा संवर्त काग्निना

ସେ ପୃଥକ୍‌ ଥିବା ଅଂଶମାନଙ୍କୁ ସମୀକୃତ କରି ପୃଥିବୀରେ ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ସଂଚୟ କଲେ। ପ୍ରାକ୍‌ସର୍ଗେ ସଂବର୍ତ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ସବୁ ଦହୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ।

Verse 10

तेनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः / शैल्यादेकार्णवे तस्मिन्वायुना ये तु संहिताः

ସେଇ ଅଗ୍ନିରେ ପୃଥିବୀର ସର୍ବତ୍ର ପର୍ବତମାନେ ଗଳିଗଲେ। ସେଇ ଏକାର୍ଣ୍ଣବରେ ଶୈଳରାଶିମାନେ ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ର ସଂହିତ ହେଲେ।

Verse 11

निषिक्ता यत्र यत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत् / स्कन्धाचलत्वादचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः

ଯେଉଁଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ସେମାନେ ନିଷିକ୍ତ ହେଲେ, ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ଅଚଳ ହେଲା। ସ୍କନ୍ଧ ସଦୃଶ ଅଚଳତ୍ୱରୁ ‘ଅଚଳ’ ଏବଂ ପର୍ବ (ଗଠି) ଥିବାରୁ ‘ପର୍ବତ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 12

गिरयो हि निगीर्णत्वादयनात्तु शिलोच्चयाः / तत स्तावासमुद्धृत्य क्षितिमंतर्जलात्प्रभुः

ନିଗୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବାରୁ ସେମାନେ ‘ଗିରି’ ଏବଂ ଶିଳାମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ସଂଚୟ ହେବାରୁ ‘ଶିଲୋଚ୍ଚୟ’ ହେଲେ। ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧୃତ କରି ଅନ୍ତର୍ଜଳରୁ ପୃଥିବୀକୁ ବାହାର କଲେ।

Verse 13

सप्तसप्त तु वर्षाणि तस्या द्वीपेषु सप्तसु / विषमाणि समीकृत्य शिलाभिरभितो गिरीन्

ତାହାର ସାତ ଦ୍ୱୀପରେ ସାତ-ସାତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେ ବିଷମ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କୁ ସମ କରି, ଚାରିଦିଗରେ ଶିଳାଦ୍ୱାରା ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ କଲେ।

Verse 14

द्वीपेषु तेषु वर्षाणि चत्वारिंशत्तथैव तु / तावंतः पर्वताश्चैव वर्षांते समवस्थिताः

ସେହି ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କରେ ଚାଳିଶି-ଚାଳିଶି ବର୍ଷ (ପ୍ରଦେଶ) ଅଛି; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଷର ସୀମାନ୍ତରେ ସେତେ ପର୍ବତ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 15

स्वर्गादौ कांतिविष्टास्ते स्वभावेनैव नान्यथा / सप्तद्वीपा समुद्राश्च अन्योन्यस्यानुमंडलम्

ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗାଦି ଲୋକମାନେ ସ୍ୱଭାବତଃ କାନ୍ତିମୟ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ; ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ରମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ବଳୟରୂପେ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି।

Verse 16

सन्निविष्टाः स्वभावेन समावृत्य परस्परम् / भूराद्याश्चतुरो लोकाश्चंद्रादित्यौ ग्रहैः सह

ସେମାନେ ସ୍ୱଭାବତଃ ପରସ୍ପରକୁ ଆବୃତ କରି ସନ୍ନିବିଷ୍ଟ; ଏବଂ ଭୂରାଦି ଚାରି ଲୋକ, ଚନ୍ଦ୍ର-ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ସହ (ଅଛନ୍ତି)।

Verse 17

पूर्ववन्निर्ममे ब्रह्मा स्थावराणीह सर्वशः / कल्पस्य चास्य ब्रह्मा चासृजद्यः स्थानिनः सुरान्

ପୂର୍ବବତ୍ ବ୍ରହ୍ମା ଏଠାରେ ସର୍ବତ୍ର ସ୍ଥାବର (ଅଚଳ) ସୃଷ୍ଟିକୁ ନିର୍ମାଣ କଲେ; ଏହି କଳ୍ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଜିଲେ।

Verse 18

आपोग्निं पृथिवीं वायुमंतरिक्षं दिवं तथा / स्वर्गं दिशः समुद्रांश्च नदीः सर्वांस्तु पर्वतान्

ବ୍ରହ୍ମା ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ଓ ଦିବଲୋକ; ସ୍ୱର୍ଗ, ଦିଗମାନ, ସମୁଦ୍ରମାନ, ସମସ୍ତ ନଦୀ ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ (ସୃଜିଲେ)।

Verse 19

ओषधीनामात्मनश्च आत्मनो वृक्षवीरुधाम् / लवकाष्ठाः कलाश्चैव मुहुर्त्तान्संधिरात्र्यहान्

ଔଷଧି, ସ୍ୱାତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଓ ବୃକ୍ଷ‑ଲତାର ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ; ଲବ‑କାଷ୍ଠ, କଳା, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ସନ୍ଧି, ରାତ୍ରି ଓ ଦିନ—ଏସବୁକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ବିଧାନ କଲେ।

Verse 20

अर्द्धमासांश्च मासांश्च अयनाब्दान् युगानि च / स्थानाभिमानिनश्चैव स्थानानिच पृथक्पृथक्

ଅର୍ଧମାସ, ମାସ, ଅୟନ, ବର୍ଷ ଓ ଯୁଗ; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନର ଅଧିଷ୍ଠାତା (ସ୍ଥାନାଭିମାନୀ) ଓ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ।

Verse 21

स्थानात्मनस्तु सृष्ट्वा च युगावस्था विनिर्ममे / कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं चैव तथा युगम्

ସ୍ଥାନସ୍ୱରୂପକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ସେ ଯୁଗାବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଗଢ଼ିଲେ—କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ ତିଷ୍ୟ (କଳି) ଯୁଗ।

Verse 22

कल्पस्यादौ कृतयुगे प्रथमं सो ऽसृजत्प्रजाः / प्रागुक्ताश्च मया तुभ्यं पूर्व्वे कल्पे प्रजास्तु ताः

କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, କୃତଯୁଗରେ, ସେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେହି ପ୍ରଜାମାନେ—ପୂର୍ବକଳ୍ପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯାହା କହିଥିଲି।

Verse 23

तस्मिन्संवर्त माने तु कल्पे दग्धास्तदग्निना / अप्राप्तायास्तपोलोकं पृथिव्यां याः समासत

ସେହି ସଂବର୍ତ୍ତମାନ କଳ୍ପରେ, ଯେମାନେ ତପୋଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇନଥିଲେ ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ହିଁ ବସୁଥିଲେ, ସେମାନେ ତାହାର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 24

आवर्तन्ते पुनः सर्गे वीक्षार्थं ता भवन्ति हि / वीक्ष्यार्थं ताः स्थितास्तत्र पुनः सर्गस्य कारणात्

ସେମାନେ ପୁନଃ ସର୍ଗରେ ଆବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ ଦର୍ଶନାର୍ଥେ ହି ଭବନ୍ତି। ପୁନଃସର୍ଗର କାରଣରୁ ସେଠାରେ ଦର୍ଶନାର୍ଥେ ସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।

Verse 25

ततस्ताः सृज्यमानास्तु सन्तानार्थं भवन्ति हि / धर्म्मार्थ काममोक्षाणामिह ताः साधिताः स्मृताः

ତତଃ ସେମାନେ ସୃଜ୍ୟମାନ ହୋଇ ସନ୍ତାନାର୍ଥେ ଭବନ୍ତି। ଏଠାରେ ସେମାନେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ସାଧନର ଉପାୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 26

देवाश्च पितरश्चैव क्रमशो मानवास्तथा / ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्पुरा

ଦେବମାନେ ଓ ପିତୃମାନେ, ଏବଂ କ୍ରମେ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟ। ତାପରେ ସେମାନେ ତପସ୍ୟାଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପୁରାତନକାଳରେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ ପୂରଣ କଲେ।

Verse 27

ब्राह्मणो मनवस्ते वै सिद्धात्मानो भवन्ति हि / आसंगद्वेषयुक्तेन कर्मणा ते दिवं गताः

ସେ ମନୁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ୱରୂପ, ସିଦ୍ଧାତ୍ମା ହୁଅନ୍ତି। ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷଯୁକ୍ତ କର୍ମଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।

Verse 28

आवर्तमानास्ते देहे संभवन्ति युगे युगे / स्वकर्म्मफलशेषेण ख्याताश्चैव तदात्मकाः

ସେମାନେ ଦେହକୁ ଆବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ନିଜ କର୍ମଫଳର ଶେଷଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଖ୍ୟାତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସେହି ସ୍ୱଭାବର ହୁଅନ୍ତି।

Verse 29

संभवन्ति जने लोकाः कल्पागमनिबन्धनाः / अप्सु यः कारणं तेषां बोधयन्कर्म्मणा तु सः

କଳ୍ପାଗମନ ନିୟମରେ ବନ୍ଧିତ ଲୋକମାନେ ଜନମଧ୍ୟରେ ସମ୍ଭବନ୍ତି। ଯେ ଜଳରେ ତାଙ୍କର କାରଣ, ସେ କର୍ମଦ୍ୱାରା ବୋଧ କରାଏ।

Verse 30

कर्म्मभिस्तैस्तु जायन्ते जनलोकाच्छुभाशुभैः / गृह्णन्ति ते शरीराणि नानारूपाणि योनिषु

ସେହି ଶୁଭାଶୁଭ କର୍ମଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଜନଲୋକରୁ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ଯୋନିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନାନାରୂପ ଶରୀର ସେମାନେ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 31

देवाद्याः स्थावरांतास्तु आपद्यन्ते परस्परम् / तेषां मेध्यानि कर्म्माणि प्रायशः प्रतिपेदिरे

ଦେବମାନଙ୍କଠାରୁ ସ୍ଥାବରାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ପ୍ରାୟଃ ସେମାନେ ନିଜ ଯୋଗ୍ୟ (ମେଧ୍ୟ) କର୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 32

तस्माद्यन्नांमरूपाणि तान्येव प्रतिपेदिरे / पुनः पुनस्ते कल्पेषु जायन्ते नामरूपेणः

ତେଣୁ ସେମାନେ ସେହି ନାମ ଓ ରୂପକୁ ହିଁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କଳ୍ପେ କଳ୍ପେ ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ସେହି ନାମରୂପରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି।

Verse 33

ततः सर्गो ह्युपसृष्टिं सिसृक्षोर्ब्रह्मणस्तु वै / ताः प्रजा ध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा

ତାପରେ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଉପସୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ଗ ହେଲା। ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନମାତ୍ରେ ପ୍ରଜାମାନେ ସତ୍ୟ-ସଙ୍କଳ୍ପୀ ହେଲେ।

Verse 34

मिथुनानां सहस्रं तु मुखात्समभवत्किल / जनास्ते ह्युपपद्यन्ते सत्त्वोद्रिक्ताः सुतेजसः

ମୁଖରୁ ମିଥୁନମାନଙ୍କର ସହସ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଲୋକେ ସତ୍ତ୍ୱପ୍ରଧାନ ଓ ଅତିତେଜସ୍ବୀ ଥିଲେ।

Verse 35

चक्षुषो ऽन्यत्सहस्रं तु मिथुनानां ससर्ज्ज ह / ते सर्वे रजसोद्रिक्ताः शुष्मिणश्चाप्यमर्षिणः

ଚକ୍ଷୁରୁ ଆଉ ଏକ ସହସ୍ର ମିଥୁନ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ରଜୋପ୍ରଧାନ, ବଳବାନ ଓ କ୍ରୋଧଶୀଳ ଥିଲେ।

Verse 36

सहस्रमन्यदसृजद् बाहूनामसतां पुनः / रजस्तमोभ्यासुद्धिक्ता गृहशीलास्ततः स्मृताः

ପୁନଃ ବାହୁରୁ ଆଉ ଏକ ସହସ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ସେମାନେ ରଜସ୍-ତମସ୍ ମିଶ୍ରିତ ଥିବାରୁ ଗୃହଶୀଳ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 37

आयुषोंऽते प्रसूयंते मिथुनान्येव वासकृत् / कूटकाकूटकाश्चैव उत्पद्यंते मुमूर्षुणाम्

ଆୟୁଷ୍ୟର ଶେଷେ ବାସକୃତ୍‌ରୁ ମିଥୁନମାନେ ହିଁ ପ୍ରସୂତ ହୁଅନ୍ତି; ମୁମୂର୍ଷୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୂଟକ ଓ ଅକୂଟକ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 38

कुतः कुलमथोत्पाद्य ताः शरीराणि तत्यजुः / ततः प्रभृति कल्पे ऽस्मिन्मैथुनानां च संभवः

ତାପରେ ସେମାନେ କୁଳ ଉତ୍ପାଦନ କରି ନିଜ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କଲେ। ସେହିଠାରୁ ଏହି କଳ୍ପରେ ମିଥୁନମାନଙ୍କର ସମ୍ଭବ ଚାଲିଲା।

Verse 39

ध्यानेन मनसा तासां प्रजानां जायते कृते / शब्दादिविषयः शुद्धः प्रत्येकं पञ्चलक्षणम्

କୃତଯୁଗରେ ଧ୍ୟାନମୟ ମନରୁ ସେହି ପ୍ରଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି; ଶବ୍ଦାଦି ବିଷୟ ଶୁଦ୍ଧ ଥାଏ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣ ରହେ।

Verse 40

इत्येवं मानसैर्भावैः प्रेष्ठं तिष्ठंति चाप्रजाः / तथान्वयास्तु संभूता यैरिदं पूरितं जगत्

ଏଭଳି ମାନସିକ ଭାବରେ ସେମାନେ ପ୍ରିୟରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି; ତାଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବଂଶପରମ୍ପରା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ପୂରିତ ହେଲା।

Verse 41

सरित्सरःसमुद्रांश्च सेवंते पर्वतानपि / तदा ता ह्यल्पसंतोषायुद्धे तस्मिंश्चरंति वै

ସେମାନେ ନଦୀ, ସରୋବର ଓ ସମୁଦ୍ରକୁ ସେବନ କରନ୍ତି, ପର୍ବତକୁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି; ସେତେବେଳେ ଅଳ୍ପ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ ସେହି ସଂଘର୍ଷରେ ବିଚରନ୍ତି।

Verse 42

पृथ्वी रसवती नाम आहारं व्याहरंति च / ताः प्रजाः कामचारिण्यो मानसीं सिद्धिमिच्छतः

‘ରସବତୀ’ ନାମକ ପୃଥିବୀରେ ସେମାନେ ଆହାରକୁ କେବଳ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି; ସେହି ପ୍ରଜାମାନେ କାମଚାରୀ ଏବଂ ମାନସିକ ସିଦ୍ଧି ଇଚ୍ଛୁକ।

Verse 43

तुल्यमायुः सुखं रूपं तासामासीत्कृते युगे / धर्माधर्मौं तदा न स्तः कल्पादौ प्रथमे युगे

କୃତଯୁଗରେ ସେମାନଙ୍କର ଆୟୁ, ସୁଖ ଓ ରୂପ ସମାନ ଥିଲା; କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭର ସେହି ପ୍ରଥମ ଯୁଗରେ ତେବେ ନ ଧର୍ମ ଥିଲା, ନ ଅଧର୍ମ।

Verse 44

स्वेनस्वेनाधि कारेण जज्ञिरे तु युगेयुगे / चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां दिव्यसंख्यया

ନିଜନିଜ ଅଧିକାର ଅନୁସାରେ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ପ୍ରଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଦିବ୍ୟ ଗଣନାରେ ବର୍ଷ ଚାରି ସହସ୍ର ମନାଗଲା।

Verse 45

आदौ कृतयुगं प्राहुः संध्यांशौ च चतुःशतौ / ततः सहस्रशस्तास्तु प्रजासु प्रथितास्विह

ଆଦିରେ କୃତଯୁଗ ବୋଲି କୁହାଗଲା; ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ଦୁହେଁ ଚାରିଶେ କରି। ପରେ ଏହି କଥା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସହସ୍ରଶଃ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 46

न तासां प्रतिघातो ऽस्ति न द्वंद्वं नापि च क्रमः / पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेताश्रयास्तु ताः

ସେମାନଙ୍କର କୌଣସି ପ୍ରତିଘାତ ନଥିଲା, ନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ନ କ୍ରମବନ୍ଧନ। ସେମାନେ ପର୍ବତ ଓ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ବସୁଥିଲେ, ଗୃହହୀନ ଆଶ୍ରୟକୁ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ।

Verse 47

विशोकाः सत्त्वबहुला एकांतसुखिनः प्रजाः / ताश्शश्वत् कामचरिण्यो नित्यं मुदितमानसाः

ପ୍ରଜାମାନେ ଶୋକହୀନ, ସତ୍ତ୍ୱବହୁଳ, ଏକାନ୍ତସୁଖୀ ଥିଲେ। ସେମାନେ ସଦା ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବିହରୁଥିଲେ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ପ୍ରମୁଦିତ ମନ ଥିଲା।

Verse 48

पशवः पक्षिणश्चैव न तदासन्सरीसृपाः / नोद्विजा नोत्कटाश्चैव धर्मस्य प्रक्रिया तु सा

ସେତେବେଳେ ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସରୀସୃପ ନଥିଲେ। ନ ଭୟଜନକ, ନ ଉଗ୍ର; ଧର୍ମର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏହିପରି ଥିଲା।

Verse 49

समूल फलपुष्पाणि वर्त्तनाय त्वशेषतः / सर्वैकान्तसुखः कालो नात्यर्थं ह्युष्णशीतलः

ମୂଳସହିତ ଫଳ ଓ ପୁଷ୍ପ ସବୁ ଅବିରତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେଠାର କାଳ ସର୍ବଥା ସୁଖମୟ; ଅତ୍ୟଧିକ ଉଷ୍ଣ ନୁହେଁ, ଅତ୍ୟଧିକ ଶୀତଳ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 50

मनो ऽभिलषितः काम स्तासां सर्वत्र सर्वदा / उत्तिष्ठंति पृथिव्यां वै तेषां ध्यानै रसातलात्

ତାଙ୍କର ମନୋକାମନା ସର୍ବତ୍ର ସର୍ବଦା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନବଳରେ ରସାତଳରୁ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ ବସ୍ତୁମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 51

बलवर्णकरी तेषां जरारोगप्रणाशिनी / असंस्कार्यैः शरीरैस्तु प्रजास्ताः स्थिरयौवनाः

ଏହା ତାଙ୍କର ବଳ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ବଢ଼ାଏ ଏବଂ ଜରା-ରୋଗକୁ ନାଶ କରେ। କୌଣସି ବିଶେଷ ସଂସ୍କାର ବିନା ତାଙ୍କର ଶରୀର ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନେ ସ୍ଥିର ଯୌବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 52

तासां विना तु संकल्पाज्जायंते सिथुनात्प्रजाः / समं जन्म च रूपं च प्रीयंते चैव ताः समाः

ତାଙ୍କଠାରେ କେବଳ ସଂକଳ୍ପରୁ, ଯୁଗଳ-ସଂଯୋଗ ବିନା, ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଜନ୍ମ ଓ ରୂପ ସମାନ ହୁଏ, ଏବଂ ସେମାନେ ସମଭାବରେ ପରସ୍ପର ପ୍ରିୟ ରହନ୍ତି।

Verse 53

तदा सत्यमलोभश्च संतुष्टिश्च च सुखं दमः / निर्विशेषाश्च ताः सर्वा रूपायुःशिल्पचेष्टितैः

ସେତେବେଳେ ସତ୍ୟ, ଅଲୋଭ, ସନ୍ତୋଷ, ସୁଖ ଓ ଦମ (ସଂଯମ) ବିଦ୍ୟମାନ ଥାଏ। ରୂପ, ଆୟୁ, ଶିଳ୍ପ ଓ ଆଚରଣରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଭେଦହୀନ ସମାନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 54

अबुद्धिपूर्विका पृत्तिः प्रजानां भवति स्वयम् / अप्रवृत्तिः कृतद्वारे कर्मणः शुभपापयोः

ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱୟଂ ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରବୃତ୍ତି ହୁଏ; ଶୁଭ‑ପାପ କର୍ମର ଦ୍ୱାର ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ମରେ ଅପ୍ରବୃତ୍ତି ରହେ।

Verse 55

वर्णाश्रमव्यवस्थाश्च न तदासन्न तत्कराः / अनिच्छाद्वेषयुक्तास्ता वर्त्तयन्ति परस्परम्

ସେତେବେଳେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥିଲା, ନ ତାହାର ଅନୁଷ୍ଠାତା; ସେମାନେ ଅନିଚ୍ଛା ଓ ଦ୍ୱେଷଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପରସ୍ପର ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ।

Verse 56

तुल्यरूपायुषः सर्वा अधमोत्तमवर्जिताः / सुखप्राया विशोकाश्च उत्पद्यंते कृते युगे

କୃତଯୁଗରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ରୂପ ଓ ଆୟୁ ସମାନ, ଅଧମ‑ଉତ୍ତମ ଭେଦ ନଥାଏ; ସେମାନେ ପ୍ରାୟ ସୁଖୀ ଓ ଶୋକରହିତ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି।

Verse 57

लाभालाभौ न वा स्यातां मित्रामित्रौ प्रियाप्रियौ / मनसा विषयस्तासां निरीहाणां प्रवर्तते

ନ ଲାଭ‑ଅଲାଭ, ନ ମିତ୍ର‑ଅମିତ୍ର, ନ ପ୍ରିୟ‑ଅପ୍ରିୟ; ନିରୀହ ଲୋକମାନଙ୍କର ବିଷୟ କେବଳ ମନରେ ମାତ୍ର ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 58

नाति हिंसति वान्योन्यं नानुगृङ्णंति वै तदा

ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ହିଂସା କରୁନଥିଲେ; ନ ହିଁ ବିଶେଷ ଅନୁଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ।

Verse 59

ज्ञानं परं कृतयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते / पवृत्तं द्वापरे युद्धं स्तेयमेव कलौ युगे

କୃତଯୁଗରେ ପରମ ଜ୍ଞାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଧାନ କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱାପରରେ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରବଳ, କଳିଯୁଗରେ ଚୋରି ହିଁ ପ୍ରଧାନ।

Verse 60

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं तु रजस्तमः / कलिस्तमस्तु विज्ञेयं गुणवृत्तं गुमेषु तत्

କୃତଯୁଗ ସତ୍ତ୍ୱପ୍ରଧାନ, ତ୍ରେତାଯୁଗ ରଜୋଗୁଣମୟ। ଦ୍ୱାପର ରଜ-ତମ ମିଶ୍ର, କଳିଯୁଗ ତମୋଗୁଣପ୍ରଧାନ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏହି ହେଉଛି ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଗୁଣବୃତ୍ତି।

Verse 61

कालः कृतयुगे त्वेष तस्य सन्ध्यां निबोधत / चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्

ଏହା କୃତଯୁଗର କାଳ; ତାହାର ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣ। କୃତଯୁଗ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷର।

Verse 62

साध्यांशौ तस्य दिव्यानि शतान्यष्टौ तु संख्यया / चत्वार्यैव सहस्राणि वर्षाणां मोनुषाणि तु

ସେହି ଯୁଗର ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ଗଣନାରେ ଆଠଶେ। ମନୁଷ୍ୟବର୍ଷ ଗଣନାରେ ତାହା ଚାରି ହଜାର (ସମତୁଲ୍ୟ) ହୁଏ।

Verse 63

तदा तासु भवंत्याशु नोत्क्रोशाच्च विपर्ययाः / ततः कृत्युगे तस्मिन् ससंध्यांशे गते तदा

ସେତେବେଳେ ସେହି କାଳଗୁଡ଼ିକରେ ‘ଉତ୍କ୍ରୋଶ’ ହେତୁ ଶୀଘ୍ର ବିପର୍ୟୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ପରେ ସେହି କୃତଯୁଗ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ସହିତ ଗତ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ…

Verse 64

पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वशः / सन्ध्यायास्तु व्यतीतायाः सांध्यः कालो युगस्य सः

ଯୁଗଧର୍ମ ସର୍ବତ୍ର କେବଳ ଗୋଟିଏ ପାଦ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ। ସନ୍ଧ୍ୟା ଅତୀତ ହେଲେ ସେହିଟି ଯୁଗର ସାନ୍ଧ୍ୟ କାଳ ହୁଏ।

Verse 65

पादमिश्रावशिष्टेन संध्याधर्मे पुनः पुनः / एवं कृतयुगे तस्मिन्निश्शेषेंतर्दधे तदा

ପାଦମିଶ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟରୁ ସନ୍ଧ୍ୟାଧର୍ମ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଏଭଳି ସେହି କୃତଯୁଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଶ୍ଶେଷ ହେଲେ ତେବେ ତାହା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲା।

Verse 66

तस्यां च सन्धौ नष्टायां मानसी चाभवत्प्रजा / सिद्धिरन्ययुगे तस्मिंस्त्रेताख्ये ऽनंतरे कृतात्

ସେହି ସନ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ପ୍ରଜା ମାନସୀ—ମନରୁ ଜନିତ—ହେଲା। କୃତ ପରେ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ତ୍ରେତା ନାମକ ଅନ୍ୟ ଯୁଗରେ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 67

सर्गादौ या मयाष्टौ तु मानस्यो वै प्रकीर्तिताः / अष्टौ ताः क्रमयोगेन सिद्धयो यांति संक्षयम्

ସର୍ଗର ଆଦିରେ ମୁଁ ଯେ ଆଠଟି ମାନସୀ ସିଦ୍ଧି କହିଛି, ସେଇ ଆଠ ସିଦ୍ଧି କ୍ରମକ୍ରମେ କ୍ଷୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 68

कल्पादौ मानसी ह्येका सिद्धिर्भवति सा कृते / मन्वंतरेषु सर्वेषु चतुर्युगविभागशः

କଳ୍ପର ଆଦିରେ କୃତଯୁଗରେ ଗୋଟିଏ ମାନସୀ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଚତୁର୍ୟୁଗ ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ଏହି ନିୟମ ରହେ।

Verse 69

वर्णाश्रमाचारकृतः कर्मसिद्ध्युद्भवः कृतः / संध्या कृतस्य पादेन संक्षेपेण वशात्ततः

ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ-ଆଚାର ଅନୁସାରେ କୃତ କର୍ମରୁ ସିଦ୍ଧିର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। କୃତଯୁଗର ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳେ ସେ ଏକ ପାଦମାତ୍ର ହୋଇ ସଂକ୍ଷେପେ ବଶ ହେଲା।

Verse 70

कृतसंध्यांशका ह्येते त्रीनादाय परस्परम् / हीयंते युगधर्मास्ते तपःश्रुतबलायुषः

ଏହି ତିନିଜଣ କୃତଯୁଗ-ସନ୍ଧ୍ୟାର ଅଂଶକୁ ପରସ୍ପର ଗ୍ରହଣ କରି ଅଛନ୍ତି। ଯୁଗଧର୍ମ ହ୍ରାସ ପାଉଛି—ତପ, ଶ୍ରୁତି, ବଳ ଓ ଆୟୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ।

Verse 71

कृते कृताशे ऽतीते तु वभूव तदनन्तरम् / त्रेतायुगसमुत्पत्तिः सांशा च ऋषिसत्तमाः

କୃତଯୁଗର ଅଂଶ ଅତୀତ ହେଲାପରେ, ତାହାର ପରେ ସତ୍ୱର ତ୍ରେତାଯୁଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା; ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଅଂଶ ଥିଲା।

Verse 72

तस्मिन् क्षीणे कृतांशे वै तासु शिष्टासु सप्तसु / कल्पादौ संप्रवृत्तायास्त्रेतायाः प्रसुखे तदा

ଯେତେବେଳେ କୃତଯୁଗର ଅଂଶ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ସେହି ଅବଶିଷ୍ଟ ସାତଟି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲା, ସେତେବେଳେ କଳ୍ପାରମ୍ଭରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ତ୍ରେତାଯୁଗ ସୁଖଦ ଥିଲା।

Verse 73

प्रणश्यति तदा सिद्धिः कालयोगेन नान्यथा / तस्यां सिद्धौ प्रनष्टायामन्या सिद्धिरजायत

ସେତେବେଳେ କାଳଯୋଗରେ ମାତ୍ର ସିଦ୍ଧି ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ସେହି ସିଦ୍ଧି ନଶ୍ଟ ହେଲେ ଅନ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଜନ୍ମ ନେଲା।

Verse 74

अपांशौ तौ प्रतिगतौ तदा मेघात्माना तु वै / मेघेभ्यः स्तनयितृभ्यः प्रवृत्तं पृष्टिसर्जनम्

ସେଇ ଦୁଇ ଜଳାଂଶ ପୁନଃ ଫେରିଆସିଲେ; ତେବେ ମେଘସ୍ୱରୂପ ହୋଇ, ଗର୍ଜନକାରୀ ମେଘମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ପୃଷ୍ଠଦେଶରେ ଜଳସ୍ରବଣ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲା।

Verse 75

सकृदेव तया वृष्ट्या संसिद्धे पृषिवीतले / प्रजा आसंस्ततस्तासां वृक्षश्च गृह संज्ञिताः

ସେଇ ଏକମାତ୍ର ବର୍ଷାରେ ପୃଥିବୀତଳ ସମୃଦ୍ଧ ହେଲା; ତାପରେ ପ୍ରଜାମାନେ ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୃକ୍ଷମାନେ ‘ଗୃହ’ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ।

Verse 76

सर्वः प्रत्युपभोगस्तु तासां तेभ्यो व्यजायत / वर्त्तयंतेस्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः

ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଉପଭୋଗ ସେଠାରୁ ହିଁ ଜନ୍ମିଲା; ଏବଂ ତ୍ରେତାୟୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ସେଇ ପ୍ରଜାମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ଜୀବନ ଚାଲାଇଲେ।

Verse 77

ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात् / संगलोलात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्

ତାପରେ ଦୀର୍ଘ କାଳ ବିତିଗଲାପରେ, ସେମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ, ଚଞ୍ଚଳତାମୟ ଏକ ଭାବ ତେବେ ହଠାତ୍ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 78

यत्तद्भवति नारीणां जीवितांते तदार्तवम् / तदा तद्वै न भवति पुनर्युगबलेन तु

ନାରୀମାନଙ୍କ ଜୀବନାନ୍ତେ ଯେ ‘ଆର୍ତ୍ତବ’ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଘଟୁନଥିଲା; ଯୁଗବଳର ପ୍ରଭାବରେ ତାହା ପୁନର୍ବାର ଭିନ୍ନ ହେଲା।

Verse 79

तासां पुनः प्रवृत्तं तन्मासिमासि तदार्तवम् / ततस्तेनैव योगेन वर्त्तते मैथुनं तदा

ସେମାନଙ୍କର ଋତୁକାଳ ପୁନଃ ପୁନଃ ମାସେମାସେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲା; ଏବଂ ସେହି ଯୋଗରେ ତେବେ ମୈଥୁନ-ସମ୍ବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ହେଲା।

Verse 80

तेषां तत्का लभावित्वान्मासिमास्युपगच्छताम् / अकाले चार्तवोत्पत्त्या गर्भोत्पत्तिस्तदाभवत्

ସେମାନଙ୍କର ସେହି କାଳ-ନିୟମ ମାସେମାସେ ଉପଗତ ହେଲା; ଏବଂ ଅକାଳରେ ମଧ୍ୟ ଋତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରୁ ତେବେ ଗର୍ଭୋତ୍ପତ୍ତି ହେଲା।

Verse 81

विपर्ययेण तेषां तु तेन तत्काल भाविता / प्रणश्यंति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः

କିନ୍ତୁ ବିପର୍ୟୟ କ୍ରମରେ, ସେହି କାଳ-ପ୍ରଭାବରୁ ‘ଗୃହ’ ସଂଜ୍ଞିତ ସେ ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷ ତେବେ ନଶିଗଲେ।

Verse 82

ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रांता व्याकुलेन्द्रियाः / अभिध्यायंति ताः सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा

ସେଗୁଡ଼ିକ ନଶିଯାଇବା ପରେ ସତ୍ୟ-ଧ୍ୟାନୀମାନେ ଭ୍ରମିତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ; ତେବେ ସେମାନେ ସେହି ସିଦ୍ଧିକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।

Verse 83

प्रादुर्बभूवुस्तेषां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः / वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च

ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ‘ଗୃହ’ ସଂଜ୍ଞିତ ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ ପୁନଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା; ଏବଂ ସେମାନେ ବସ୍ତ୍ର, ଫଳ ଓ ଆଭରଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସବ କଲେ।

Verse 84

तथैव जायते तेषां गन्धर्वाणां रसान्वितम् / आन्वीक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु

ସେହିପରି ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରସଯୁକ୍ତ ମଧୁ ଜନ୍ମେ; ପୁଟକେ ପୁଟକେ ମହାବୀର୍ୟ ଓ ଆନ୍ୱୀକ୍ଷିକୀ-ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶେ।

Verse 85

तेन ता वर्त्तयन्ति स्ममुखे त्रेतायुगस्य वै / त्दृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजास्ता विगतज्वराः

ସେହି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ତ୍ରେତାୟୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ଜୀବନ ଚାଲାଉଥିଲେ; ସେହି ସିଦ୍ଧିରେ ପୁଷ୍ଟ ହୋଇ ପ୍ରଜାମାନେ ଜ୍ୱରମୁକ୍ତ ହେଲେ।

Verse 86

ततः कालांतरेप्येवं पुनर्लोभावृताः प्रजाः / वृक्षांस्ताः पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्

ପରେ କାଳାନ୍ତରେ ପ୍ରଜାମାନେ ପୁନଃ ଲୋଭାବୃତ ହେଲେ; ସେମାନେ ବଳପୂର୍ବକ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଘେରି ମଧୁ କିମ୍ବା ମାକ୍ଷିକ ମଧୁ ନେଲେ।

Verse 87

तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै / प्रनष्टा प्रभुणा सार्द्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्

ସେମାନଙ୍କର ସେହି ଅପଚାର ଓ ପୁନଃ ଲୋଭକୃତ କାରଣରୁ, କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଭୁ ସହିତ କଳ୍ପବୃକ୍ଷମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ।

Verse 88

तस्यामेवाल्पशिष्टायां सिद्ध्यां कालवशात्तदा / वर्त्तंते चानया तासां द्वंद्वान्यत्युत्थितानि तु

କାଳବଶତଃ ସେତେବେଳେ ସେହି ସିଦ୍ଧିର ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ମାତ୍ର ଶେଷ ରହିଲା; ତାହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୀବ୍ର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅତ୍ୟଧିକ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା।

Verse 89

शीतवातातपास्तीव्रास्ततस्ता दुःखिता भृशम् / द्वंद्वैस्तैः पीड्यमानास्तु चुक्रुशुरावृणानि वा

ତୀବ୍ର ଶୀତ, ପବନ ଓ ତାପର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ କରୁଣ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲେ ଏବଂ ନିଜ ଘାଉ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଇଲେ।

Verse 90

कृत्वा द्वन्द्वप्रतीयातं निकेतानि विचेतसः / पूर्व निकामचारास्ते ह्यनिकेता यथाभवन्

ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ପ୍ରତିକାର ଭାବି ସେମାନେ ନିକେତନ ତିଆରି କଲେ; କିନ୍ତୁ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା। ଯେମାନେ ପୂର୍ବେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚାଲୁଥିଲେ, ସେମାନେ ତଥାପି ଆଶ୍ରୟହୀନ ହେଲେ।

Verse 91

यथायोगं यथाप्रीति निकेतेष्ववसन्पुरा / मधुधुन्वत्सु निष्ठेषु पर्वतेषु नदीषु च

ପୂର୍ବେ ସେମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଓ ଯଥାପ୍ରୀତି ନିକେତନରେ ବସୁଥିଲେ—ମଧୁରସ ଭରା ସ୍ଥାନରେ, ପର୍ବତରେ ଓ ନଦୀତଟରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 92

संश्रयंति च दुर्गाणि धन्वपावर्तमौदकम् / यथाजोषं यथाकामं समेषु विषमेषु च

ସେମାନେ ଧନ୍ୱ (ମରୁଭୂମି), ଜଳାବର୍ତ୍ତ ଓ ଜଳସମ୍ବନ୍ଧ ଦୁର୍ଗମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ କରୁଥିଲେ—ଯଥାରୁଚି, ଯଥାକାମ, ସମ ଓ ବିଷମ ଭୂମିରେ।

Verse 93

आरब्धास्तान्निकेतान्वै कर्तुं शीतोष्णवारणात् / ततस्तान्निर्मयामासुः खेटानि च पुराणि च

ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ ରୋକିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ସେହି ନିକେତନ ତିଆରି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ପରେ ସେମାନେ ଗ୍ରାମ ଓ ପୁରାତନ ନଗରମାନେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମାଣ କଲେ।

Verse 94

ग्रामांश्चैव यथाभागं तथैव नगराणि च / तेषामायामविष्कंभाः सन्निवेशांतराणि च

ସେମାନେ ଯଥାଭାଗେ ଗ୍ରାମମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ନଗରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିନ୍ୟାସ କଲେ; ସେମାନଙ୍କର ଲମ୍ବ-ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ବସତିର ବିଭିନ୍ନ ରଚନା ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ।

Verse 95

चक्रुस्तदा यथाज्ञानं मीत्वामीत्वात्मनोगुलैः / मानार्थानि प्रमाणानि तदा प्रभृति चक्रिरे

ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ଯଥାଜ୍ଞାନ ନିଜ ଆଙ୍ଗୁଳିଦ୍ୱାରା ମାପି ପୁନଃ ମାପି, ମାପ ପାଇଁ ପ୍ରମାଣ ନିର୍ମାଣ କଲେ; ସେହି ସମୟରୁ ସେ ପ୍ରମାଣଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା।

Verse 96

ययांगुलप्रदेशांस्त्रीन्हस्तः किष्कुं धनूंषि च / दश त्वंगुलपर्वाणि प्रादेश इति संज्ञितः

ଏହାଦ୍ୱାରା ତିନି ଅଙ୍ଗୁଳ-ପ୍ରଦେଶରେ ‘ହସ୍ତ’, ‘କିଷ୍କୁ’ ଓ ‘ଧନୁଷ’ ଆଦି ମାପ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା; ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ-ପର୍ବର ସମୁଦାୟ ‘ପ୍ରାଦେଶ’ ବୋଲି ପରିଚିତ ହେଲା।

Verse 97

अंगुष्ठस्य प्रदेशिन्या व्यासप्रादेश उच्यते / तालः स्मृतो मध्यमया गोकर्णश्चाप्यनामया

ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠ ଓ ତର୍ଜନୀ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ମାପକୁ ‘ବ୍ୟାସ-ପ୍ରାଦେଶ’ କୁହାଯାଏ; ମଧ୍ୟମା ଦ୍ୱାରା ‘ତାଳ’ ଏବଂ ଅନାମିକା ଦ୍ୱାରା ‘ଗୋକର୍ଣ’ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତ।

Verse 98

कनिष्ठया वितस्तिस्तु द्वादशांगुल उच्यते / रत्निरंगुलपर्वाणि संख्यया त्वेकविशतिः

କନିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ମାପା ‘ବିତସ୍ତି’ ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ‘ରତ୍ନି’ରେ ଅଙ୍ଗୁଳ-ପର୍ବର ସଂଖ୍ୟା ଏକବିଂଶତି।

Verse 99

चत्वारि विंशतिश्चैव हस्तः स्यादंगुलानि तु / किष्कुः स्मृतो द्विरत्निस्तु द्विचत्वारिंशदंगुलः

ହସ୍ତ ଚବିଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। କିଷ୍କୁ (ଦ୍ୱିରତ୍ନି) ବୟାଲିଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣ କୁହାଯାଏ।

Verse 100

चतुर्हस्तो धनुर्द्दंडो नालिका युगमेव च / धनुःसहस्त्रे द्वे तत्र गव्यूतिस्तौः कृता तदा

ଧନୁର୍ଦ୍ଦଣ୍ଡ ଚାରି ହସ୍ତ; ନାଳିକା ଓ ଯୁଗ ମଧ୍ୟ ମାପ। ଏକ ହଜାର ଧନୁଷରେ ସେଠାରେ ଦୁଇ ଗବ୍ୟୂତି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା।

Verse 101

अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनं तैर्विभावितम् / एतेन योजनेनेह सन्निवेशास्ततः कृताः

ଆଠ ହଜାର ଧନୁଷ ମିଶି ଏକ ଯୋଜନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଏହି ଯୋଜନ ମାପରେ ଏଠାରେ ସନ୍ନିବେଶ (ବସତି) ଗଢ଼ାଗଲା।

Verse 102

चतुर्णामथ दुर्गाणां स्वयमुत्थानि त्रीणि च / चतुर्थ कृतिमं दुग तस्य वक्ष्यामि निर्णयम्

ଦୁର୍ଗର ଚାରି ପ୍ରକାର; ତାହାରୁ ତିନିଟି ସ୍ୱୟମୁତ୍ଥ (ପ୍ରାକୃତ) । ଚତୁର୍ଥଟି କୃତିମ ଦୁର୍ଗ—ତାହାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ମୁଁ କହିବି।

Verse 103

सोत्सेधरंध्रप्राकारं सर्वतः खातकावृतम् / रुचकः प्रतिकद्वारं कुमारीपुरमेव च

ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଓ ରନ୍ଧ୍ରଯୁକ୍ତ ପ୍ରାକାର, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଖାତକ (ଖନ୍ଦକ) ଦ୍ୱାରା ଘେରା—ଏହା ‘ରୁଚକ’; ଏବଂ ‘ପ୍ରତିକଦ୍ୱାର’ ଓ ‘କୁମାରୀପୁର’ ମଧ୍ୟ (ଦୁର୍ଗଭେଦ)।

Verse 104

द्विहस्तः स्रोतसां श्रेष्ठं कुमारीपुरमञ्चतान् / हस्तस्रोतो दशश्रेष्ठो नवहस्तोष्ट एव च

ସ୍ରୋତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଦ୍ୱିହସ୍ତ’ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହା କୁମାରୀପୁର ସମୀପରେ ପ୍ରବାହିତ। ‘ହସ୍ତସ୍ରୋତ’ରେ ଦଶହସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନବହସ୍ତ ଓ ଅଷ୍ଟହସ୍ତ ମଧ୍ୟ କଥିତ।

Verse 105

खेटानां च पुराणां च ग्रामाणां चैव सर्वशः / त्रिविधानां च दुर्गाणां पर्वतोदकधन्विनाम्

ଖେଟ, ପୁର ଓ ଗ୍ରାମ—ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର; ଏବଂ ପର୍ବତ, ଜଳ, ଧନ୍ୱ (ବନ/ମରୁ) ଏହି ତ୍ରିବିଧ ଦୁର୍ଗମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କଥା ହେଉଛି।

Verse 106

कृत्रिमाणां च दुर्गाणां विष्कम्भायाममेव च / योजनादर्द्धविष्कम्भमष्टभागाधिकायतम्

କୃତ୍ରିମ ଦୁର୍ଗମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍କମ୍ଭ ଓ ଆୟାମର ନିୟମ ଏହିପରି—ବିଷ୍କମ୍ଭ ଅର୍ଧ ଯୋଜନ, ଆୟାମ ତାହାଠାରୁ ଅଷ୍ଟମ ଭାଗ ଅଧିକ।

Verse 107

परमार्द्धार्द्धमायामं प्रागुदक्प्लवनं पुरम् / छिन्नकर्णविकर्णं च व्यजनाकृतिसंस्थितम्

ସେହି ପୁରର ଆୟାମ ପରମାର୍ଦ୍ଧାର୍ଦ୍ଧ ସମାନ ହେଉ; ଏବଂ ତାହା ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଢାଳୁ ହେଉ। ତାହାର କିଛି କୋଣ ଛିନ୍ନ, କିଛି ବିସ୍ତୃତ—ବ୍ୟଜନାକୃତିରେ ସଂସ୍ଥିତ ହେଉ।

Verse 108

वृत्तं वज्रं च दीर्घ च नगरं न प्रशस्यते / चतुरस्रयुतं दिव्यं प्रशस्तं तैः पुरं कृतम्

ବୃତ୍ତ, ବଜ୍ରାକୃତି ଓ ଦୀର୍ଘାକୃତି ନଗର ପ୍ରଶଂସନୀୟ ନୁହେଁ। ଚତୁରସ୍ରଯୁକ୍ତ, ଦିବ୍ୟ ଓ ପ୍ରଶସ୍ତ—ଏପରି ପୁର ତାହାମାନେ ନିର୍ମାଣ କଲେ।

Verse 109

चतुर्विंशत्परं ह्रस्वं वास्तु वाष्टशतं परम् / अत्र मध्यं प्रशंसंति ह्रस्वं काष्ठविवर्ज्जितम्

ଚବିଶଠାରୁ କମ୍ ମାପର ଗୃହକୁ ‘ହ୍ରସ୍ୱ’ ବାସ୍ତୁ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଆଠଶେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାସ୍ତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏଠାରେ ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି—ଛୋଟ ଓ କାଠବିହୀନ।

Verse 110

अथ किष्कुशतान्यष्टौ प्राहुर्मुख्यं निवेशनम् / नगरादर्द्धविषकंभः खेटं पानं तदूर्द्धतः

ତାପରେ କୁହନ୍ତି—ଆଠଶେ କିଷ୍କୁ ମାପ ହେଉଛି ମୁଖ୍ୟ ନିବାସ। ନଗରର ଅର୍ଧ ବ୍ୟାସ ପରିମାଣ ‘ଖେଟ’; ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ‘ପାନ’ ନାମକ ଅନ୍ୟ ସ୍ତର।

Verse 111

नगराद्योजनं खेटं खेटाद्गामोर्द्धयोजनम् / द्विक्रोशः परमा सीमा क्षेत्रसीमा चतुर्द्धनुः

ନଗରରୁ ଏକ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ‘ଖେଟ’; ଖେଟରୁ ଅର୍ଧ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ‘ଗ୍ରାମ’। ଦୁଇ କ୍ରୋଶ ହେଉଛି ପରମ ସୀମା, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରସୀମା ଚାରି ଧନୁ।

Verse 112

विंशद्धनूंषि विस्तीर्णो दिशां मार्गस्तु तैः कृतः / विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु

ତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ଦିଗମାର୍ଗ ଉନ୍ନତିତ—ବିଶ ଧନୁ ପ୍ରସ୍ଥରେ। ଗ୍ରାମମାର୍ଗ ମଧ୍ୟ ବିଶ ଧନୁ; କିନ୍ତୁ ସୀମାମାର୍ଗ ଦଶ ଧନୁ ମାତ୍ର।

Verse 113

धनूंषि दश विस्तीर्णः श्रीमान् राजपथः कृतः / नृवाजिरथनागानामसंबाधस्तु संचरः

ଦଶ ଧନୁ ପ୍ରସ୍ଥର ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜପଥ ନିର୍ମିତ ହେଲା, ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀମାନଙ୍କ ଗତି ଅବାଧ ରହେ।

Verse 114

धनूंषि चापि चत्वारि शाखारथ्याश्च तैर्मिताः / त्रिका रथ्योपरथ्याः स्युर्द्विका श्चाप्युपरत्यकाः

ଚାରି ଧନୁଷର ମାପରେ ଶାଖା-ରଥ୍ୟାମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲେ। ରଥ୍ୟୋପ-ରଥ୍ୟା ତିନି ଧନୁଷ, ଉପରତ୍ୟକା ଦୁଇ ଧନୁଷ ମାପ କୁହାଯାଏ।

Verse 115

जंघापथश्चतुष्पादस्त्रिपदं च गृहांतरम् / धृतिमार्गस्तूर्द्धषष्ठं क्रमशः पदिकः स्मृतः

ଜଂଘାପଥ ଚାରି ପାଦର, ଗୃହାନ୍ତର ତିନି ପାଦର କୁହାଯାଏ। ଧୃତିମାର୍ଗ ଊର୍ଧ୍ୱ-ଷଷ୍ଠ (ଷଷ୍ଠାଂଶ ଅନୁସାରେ ଉଚ୍ଚ) ମନାଯାଏ; କ୍ରମେ ଏହା ‘ପଦିକ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 116

अवस्कारपरीवारः पादमात्रं समंततः / कृतेषु तेषु स्थानेषु पुनर्गेहगृहाणि वै

ଅବସ୍କାର (ପରିସର/ଆଙ୍ଗଣ) ଚାରିଦିଗେ ଏକ ପାଦ ମାତ୍ର ରଖାଗଲା। ସେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ତିଆରି ହେଲେ ପୁନଃ ଗେହ-ଗୃହ ନିର୍ମିତ ହେଲା।

Verse 117

यथा ते पूर्वमासंश्च वृक्षास्तु गृह संस्थिताः / तथा कर्तुं समारब्धाश्चिंतयित्वा पुनः पुनः

ପୂର୍ବେ ଯେପରି ଗୃହମଧ୍ୟରେ ବୃକ୍ଷମାନେ ସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ସେପରି କରିବାକୁ ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରି ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 118

वृक्षस्यार्वाग्गताः शाखा इतश्चैवापरा गताः / अत ऊर्द्ध गताश्चान्या एवं तिर्यग्गताः परा

ବୃକ୍ଷର କିଛି ଶାଖା ତଳକୁ ଗଲା, କିଛି ଏଦିକୁ ଓ କିଛି ସେଦିକୁ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା। କିଛି ଉପରକୁ ଉଠିଲା, ଏବଂ କିଛି ତିର୍ୟକ ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା।

Verse 119

बुद्ध्यान्विष्य यथान्यायं वृक्षशाखा गता यथा / यथा कृतास्तु तैः शाखास्त स्माच्छालास्तु ताः स्मृताः

ବୁଦ୍ଧିରେ ଯଥାନ୍ୟାୟ ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ, ଯେପରି ଗଛର ଶାଖା ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ସେପରି ତାଙ୍କର କୃତ ଶାଖାସଦୃଶ ରଚନା ‘ଶାଳା’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 120

एवं प्रसिद्धाः शाखाभ्यः शालोश्चैव गृहाणि च / तस्मात्ताश्च स्मृताः शालाः शालात्वं तासु तत्स्मृतम्

ଏଭଳି ଶାଖାରୁ ‘ଶାଳା’ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ‘ଶାଳ’ ଠାରୁ ଗୃହମାନେ ମଧ୍ୟ; ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ‘ଶାଳା’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ, ଏବଂ ସେଥିରେ ‘ଶାଳାତ୍ୱ’ ମନ୍ୟ।

Verse 121

प्रसीदंति यतस्तेषु ततः प्रासादसंज्ञितः / तस्माद् गृहाणि शालाश्च प्रासादाश्चैव संज्ञिता

ଯେହେତୁ ସେଥିରେ ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ, ସେହିପାଇଁ ତାହା ‘ପ୍ରାସାଦ’ ନାମେ ପରିଚିତ; ତେଣୁ ଗୃହ, ଶାଳା ଓ ପ୍ରାସାଦ—ସବୁ ଏହିଭଳି ସଂଜ୍ଞିତ।

Verse 122

कृत्वा द्वंद्वाभिघातास्तान्त्वार्तोपायमचिंतयान् / नष्टेषु मधुना सार्द्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा

ସେତେବେଳେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷମାନେ ମଧୁ ସହିତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲାପରେ, ସେମାନେ ସେହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ-ଆଘାତକୁ ସହି, ଆର୍ତ୍ତି-ନିବାରଣର ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲେ।

Verse 123

विषादव्याकुलास्ता वै प्रजाः सृष्टास्तु दर्शिताः / ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे तदा

ବିଷାଦରେ ବ୍ୟାକୁଳ ସେହି ପ୍ରଜାମାନେ ସୃଷ୍ଟ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ; ତାପରେ ସେତେବେଳେ ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ତାଙ୍କର ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା।

Verse 124

सर्वार्थसाधका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः / तासां वृष्ट्युदकानीह यानि मिष्टगतानि च

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ବୃଷ୍ଟି ସର୍ବାର୍ଥସାଧକ ଥିଲା; ସେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ହୁଏ। ଏଠାରେ ସେହି ବୃଷ୍ଟିଜଳ ଓ ଯାହା ମିଷ୍ଟରସରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ (ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ)।

Verse 125

एवं नयः प्रवृत्तस्तु द्वितीये वृष्टिसर्जने / ये परस्तादपां स्तोकाः संपाताः पुथिवीतले

ଏଭଳି ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃଷ୍ଟି-ସୃଜନରେ ଏହି କ୍ରମ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲା। ପରେ ଜଳର ଯେ ବିନ୍ଦୁଗୁଡ଼ିକ ପୃଥିବୀତଳରେ ପତିତ ହେଲେ।

Verse 126

अपां भूमेस्तु संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन् / पुष्पमूलफलिन्यस्तु ओषध्यस्ता हि जज्ञिरे

ଜଳ ଓ ଭୂମିର ସଂଯୋଗରୁ ସେତେବେଳେ ଔଷଧିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେହି ଔଷଧିମାନେ ପୁଷ୍ପ, ମୂଳ ଓ ଫଳଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 127

अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राभ्यारम्याश्चतुर्द्दश / ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे

ସେମାନେ ହଳ ଚାଷ ନ କରି, ବିଆ ନ ବୁଣି, ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ ରମ୍ୟ—ଚଉଦ ପ୍ରକାର (ଔଷଧି) ହେଲେ। ଏବଂ ଋତୁଅନୁସାରେ ପୁଷ୍ପ-ଫଳ ଦେଉଥିବା ବୃକ୍ଷ ଓ ଗୁଲ୍ମମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 128

प्रादुर्भूतास्तु त्रेतायां मायायामौषधस्य वा / तदौषधेन वर्तंते प्रजास्त्रेता मुखे तदा

ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଔଷଧିର ମାୟାଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ। ସେତେବେଳେ ତ୍ରେତାର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଜାମାନେ ସେହି ଔଷଧିଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲାଉଥିଲେ।

Verse 129

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभस्तु सर्वदा / अवश्यभाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन च

ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁନଃ ସଦା ରାଗ ଓ ଲୋଭ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା; ଅବଶ୍ୟଭାବୀ କାରଣରୁ ଏବଂ ତ୍ରେତାୟୁଗର ପ୍ରଭାବରୁ।

Verse 130

ततस्ते पर्यगृह्णंस्तु नदीक्षेत्राणि पर्वतान् / वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

ତାପରେ ସେମାନେ ନଦୀ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ଘେରି ଅଧିକାର କଲେ; ଏବଂ ବୃକ୍ଷ, ଗୁଲ୍ମ ଓ ଔଷଧୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ବଳ ଅନୁସାରେ ବଳପୂର୍ବକ ଦଖଲ କଲେ।

Verse 131

सिद्धात्मानस्तु ये पूर्वं व्याख्याता वः कृते मया / ब्रह्मणो मानसास्ते वै उत्पन्ना ये जनादिह

ମୁଁ ପୂର୍ବେ ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେ ସିଦ୍ଧାତ୍ମମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସପୁତ୍ର; ଯେମାନେ ଏଠାରେ ଆଦିକାଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ।

Verse 132

शांता ये शुष्मिणश्चैव कर्मिणो दुःखितास्तथा / तत आवर्त्तमानास्ते त्रेतायां जज्ञिरे पुनः

ଯେମାନେ ଶାନ୍ତ, ଯେମାନେ ତେଜସ୍ବୀ, ଯେମାନେ କର୍ମୀ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ—ସେମାନେ ସେଠାରୁ ପୁନଃ ଫେରି ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ଆଉଥରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 133

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याःशूद्रा द्रोहजनास्तथा / भाविताः पूर्वजातीषु ख्यात्या ते शुभपापयोः

ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଏବଂ ଦ୍ରୋହଜନମାନେ ମଧ୍ୟ—ସେମାନେ ପୂର୍ବଜାତିମାନେ ଶୁଭ ଓ ପାପର ଖ୍ୟାତି ଅନୁସାରେ ଗଢ଼ା ହୋଇଥିଲେ।

Verse 134

ततस्ते प्रबला ये तु सत्यशीला अहिंसकाः / वीतलोभा जितात्मानो निवसंति स्मृतेषु वै

ତାପରେ ଯେ ବଳବାନ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସତ୍ୟଶୀଳ, ଅହିଂସକ, ଲୋଭରହିତ ଓ ଜିତାତ୍ମା ହୋଇ ସ୍ମୃତିବିଧି ଅନୁସାରେ ବସୁଥିଲେ।

Verse 135

परिग्रहं न कुर्वंति वदंतस्तु उपस्थिताः / तेषां कर्माणि कुर्वंति तेभ्यश्चैवाबलाश्च ये

ସେମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପରିଗ୍ରହ (ସଂଗ୍ରହ) କରୁନଥିଲେ; ଯେ ନିର୍ବଳ ଥିଲେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କରୁଥିଲେ।

Verse 136

परिचर्यासु वर्त्तन्ते तेभ्यश्चान्ये ऽल्पतेजसः / एवं विप्रतिपन्नेषु प्रपन्नेषु परस्परम्

ତାଙ୍କର ପରିଚର୍ଯ୍ୟାରେ ଅନ୍ୟ ଅଳ୍ପତେଜସ୍ବୀ ଲୋକ ଲାଗି ରହୁଥିଲେ; ଏଭଳି ପରସ୍ପର ଆଶ୍ରୟରେ ସେମାନେ ଗୋଲମାଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 137

तेन दोषेण वै शांता ओषध्यो नितरां तदा / प्रनष्टा गृह्यमाणा वै मुष्टिभ्यां सिकता यथा

ସେଇ ଦୋଷରେ ତେବେ ଶାନ୍ତ ଔଷଧିମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ପ୍ରାୟ ନଷ୍ଟ ହେଲେ; ଯେପରି ମୁଠିରେ ଧରା ବାଲି ଝରିଯାଏ।

Verse 138

अथास्य तु युगबलाद्गाम्यारण्याश्चतुर्द्दश / फलैर्गृह्णंति पुष्पैश्च तथा मूलैश्च ताः पुनः

ତାପରେ ସେଇ ଯୁଗବଳରେ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ ଆରଣ୍ୟ—ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ (ପ୍ରକାର) ଔଷଧିମାନେ ପୁନଃ ଫଳ, ପୁଷ୍ପ ଏବଂ ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 139

ततस्तासु प्रनष्टासु विभ्रांतास्ताः प्रजास्तदा / क्षुधाविष्टास्तदा सर्वा जग्मुस्ता वै स्वयम्भुवम्

ସେସବୁ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ ପ୍ରଜାମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ କ୍ଷୁଧାରେ ପୀଡିତ ହେଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।

Verse 140

वृत्त्यर्थमभिलिप्संत्यो ह्यादौ त्रेतायुगस्य ताः / ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् ज्ञात्वा तासां मनीषितम्

ତ୍ରେତାୟୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରି ସେମାନେ ଆସିଥିଲେ; ଭଗବାନ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କ ମନୋଭାବ ଜାଣିଲେ।

Verse 141

पुष्टिप्रत्यक्षदृष्टेन दर्शनेन विचार्य सः / ग्रस्ताः पृथिव्या त्वोषध्यो ज्ञात्वा प्रत्यरूहत्पुनः

ପୋଷଣଦାୟକ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନରେ ବିଚାର କରି ସେ ଜାଣିଲେ ଯେ ପୃଥିବୀ ଔଷଧିମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରସିଛି; ତେଣୁ ସେଗୁଡିକ ପୁନଃ ଅଙ୍କୁରିତ ହେଲା।

Verse 142

कृत्वा वत्सं समेरुं तु दुदोह पृथिवीमिमाम् / दुग्धेयं गौस्तदा तेन बीजानि वसुधातले

ସୁମେରୁକୁ ବଛଡ଼ା କରି ସେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଦୋହନ କଲେ; ତେବେ ଗୋରୂପିଣୀ ପୃଥିବୀ ଦୁହାଯାଇ ବସୁଧାତଳରେ ବୀଜମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 143

जज्ञिरे तानि बीजानि ग्रामारण्यास्तु ताः प्रभुः / ओषध्यः फलपाकाताः क्षणसप्तवशास्तु ताः

ସେହି ବୀଜମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ପ୍ରଭୁ ଗ୍ରାମ ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ଔଷଧିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ କଲେ—ଫଳ ପାକିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ରହୁଥିଲେ ଏବଂ ସାତ କ୍ଷଣର ଅଳ୍ପକାଳରେ ନିୟତ ଥିଲେ।

Verse 144

व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमाश्चणकास्तिलाः / प्रियंगव उदारास्ते कोरदुष्टाः सवामकाः

ଧାନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧାନ, ଯବ, ଗୋଧୂମ, ଚଣକ ଓ ତିଳ; ତଥା ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଉଦାର, କୋରଦୁଷ୍ଟ, ସବାମକ—ଏହି ଭେଦ କୁହାଗଲା।

Verse 145

माषा मुद्गा मसूरास्तु नीवाराः सकुलत्थकाः / हरिकाश्चरकाश्चैव गमः सप्तदश स्मृताः

ମାଷ, ମୁଦ୍ଗ, ମସୂର, ନୀବାର ଓ କୁଲତ୍ଥ; ତଥା ହରିକା ଓ ଚରକା—ଏମାନେ ‘ଗମ’ ନାମରେ ସତର ପ୍ରକାର ସ୍ମୃତ।

Verse 146

इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्याणां जातयः स्मृताः / श्यामाकाश्चैव नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः

ଏହିପରି ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓଷଧି-ଧାନ୍ୟମାନଙ୍କ ଜାତିଗୁଡ଼ିକ ସ୍ମୃତ; ଶ୍ୟାମାକ, ନୀବାର, ଜର୍ତ୍ତିଳ ଓ ଗବେଧୁକ ସହିତ।

Verse 147

कुरुविंदो वेणुयवास्ता मातीर्काटकाः स्मृताः / ग्रामारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्दश

କୁରୁବିନ୍ଦ, ବେଣୁଯବ ଓ ମାତୀର୍କାଟକ—ଏମାନେ ସ୍ମୃତ; ଏହି ଗ୍ରାମ୍ୟ-ଆରଣ୍ୟ ଓଷଧି ମୋଟ ଚଉଦ ପ୍ରକାର।

Verse 148

उत्पन्नाः प्रथमस्यैता आदौ त्रेतायुगस्य ह / अफालकृष्टास्ताः सर्वा ग्राम्यारण्यश्चतुर्द्दश

ଏହି ଚଉଦ ଗ୍ରାମ୍ୟ-ଆରଣ୍ୟ ଧାନ୍ୟ ତ୍ରେତାୟୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସମସ୍ତେ ହଳ ନ ଚାଲିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଉଗିଲେ।

Verse 149

वृक्षगुल्मलतावल्ल्यो वीरुधस्तृणजातयः / मूलैः फलैश्च रोहैश्चगृह्णन्पुष्टाश्च यत्फलम्

ବୃକ୍ଷ, ଗୁଲ୍ମ, ଲତା-ବଲ୍ଲୀ, ବୀରୁଧ ଓ ତୃଣଜାତି—ଏମାନେ ମୂଳ, ଫଳ ଓ ଅଙ୍କୁର ଗ୍ରହଣ କରି ପୁଷ୍ଟ ହୋଇ ନିଜ ଫଳ ଦେଉଛନ୍ତି।

Verse 150

पृथ्वी दुग्धा तु बीजानि यानि पूर्वं स्वयंभुवा / ऋतुपुष्पफलास्ता वै ओषध्यो जज्ञिरे त्विह

ସ୍ୱୟଂଭୂ ପୂର୍ବେ ଯେ ବୀଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥିବୀକୁ ଦୋହନ କରିଥିଲେ, ସେହି ବୀଜରୁ ଏଠାରେ ଋତୁଅନୁସାରେ ପୁଷ୍ପ-ଫଳ ଦେଉଥିବା ଔଷଧିମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 151

यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्रथंतीह याः पुनः / ततस्तासां च पृत्त्यर्थै वार्तोपायं चकार ह

ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଔଷଧିମାନେ ଏଠାରେ ପୁନର୍ବାର ବିସ୍ତାର ପାଇଲେ ନାହିଁ ଯେତେବେଳେ, ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ପୋଷଣାର୍ଥେ ସେ ‘ବାର୍ତ୍ତା’ ନାମକ ଜୀବିକା-ଉପାୟ ଗଢ଼ିଲେ।

Verse 152

तासां स्वयंभूर्भगवान् हस्तसिद्धिं स्वकर्मजाम् / ततः प्रभृति चौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे

ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭଗବାନ୍ ସ୍ୱୟଂଭୂ ନିଜ କର୍ମଜ ‘ହସ୍ତସିଦ୍ଧି’ ପ୍ରକାଶ କଲେ; ତାହାପରେ ଔଷଧିମାନେ କୃଷିଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ପାକଯୋଗ୍ୟ ହୋଇ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 153

संसिद्धकायो वार्तायां ततस्तासां प्रजापतिः / मर्यादां स्थापयामास ययारक्षत्परस्परम्

ବାର୍ତ୍ତାରେ ଦେହସିଦ୍ଧି ପାଇ ସାରି, ପ୍ରଜାପତି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏମିତି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ରକ୍ଷା କଲେ।

Verse 154

ये वै परिग्रहीतारस्तासामासन्बलीयसः / इतरेषां कृतत्राणान् स्थापयामास क्षत्रियान्

ଯେମାନେ ସେମାନଙ୍କର ପରିଗ୍ରାହକ ଓ ରକ୍ଷକ ଥିଲେ ସେମାନେ ବଳବାନ୍; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 155

उपतिष्ठंति तावंतो यावन्तो निर्मितास्तथा / सत्यं बूत यथाभूतं ध्रुवं वो ब्रह्मणास्तु ताः

ଯେତେ ଯେତେ ଏଭଳି ନିର୍ମିତ ହୋଇଛନ୍ତି ସେତେ ଲୋକ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି; ଯାହା ଯେପରି ଘଟିଛି ସେପରି ସତ୍ୟ କହ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପାଇଁ ତାହା ଧ୍ରୁବ ହେଉ।

Verse 156

ये चान्ये ह्यबलास्तेषां संरक्षाकर्म्मणि स्थिताः / क्रीतानि नाशयंति स्म पृथिव्यां ते व्यवस्थिताः

ଏବଂ ଯେ ଅନ୍ୟ ଦୁର୍ବଳମାନେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସେମାନଙ୍କର ସଂରକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ; ପୃଥିବୀରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେମାନେ କ୍ରୟକୃତ ଦାସ୍ୟକୁ ନାଶ କରୁଥିଲେ।

Verse 157

वैश्यानित्येव तानाहुः कीनाशान्वृत्तिसाधकान् / सेवंतश्च द्रवंतश्च परिचर्यासु ये रताः

ସେମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ‘ବୈଶ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—କୃଷକ, ଜୀବିକା ସାଧକ; ଯେମାନେ ସେବା କରନ୍ତି, ଧାଉଁଧାଉଁ କରନ୍ତି ଏବଂ ପରିଚର୍ଯ୍ୟାରେ ରତ ରହନ୍ତି।

Verse 158

निस्तेजसो ऽल्पवीर्याश्च शूद्रांस्तानब्रवीच्च सः / तेषां कर्माणि धर्मांश्च ब्रह्मा तु व्यदधात्प्रभुः

ତେଜହୀନ ଓ ଅଳ୍ପବୀର୍ୟ ଥିବା ସେମାନଙ୍କୁ ସେ ‘ଶୂଦ୍ର’ ବୋଲି କହିଲେ; ତାଙ୍କର କର୍ମ ଓ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ।

Verse 159

संस्थित्यां तु कृतायां हि यातुर्वर्ण्यस्य तेन वै / पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्म्मं तं नान्वपालयन्

ଯଥାଯଥ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପିତ ହେଲା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେ ପ୍ରଜାମାନେ ମୋହବଶରେ ପୁନଃ ସେ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ ନାହିଁ।

Verse 160

वर्णधर्मैश्च जीवंत्यो व्यरुद्ध्यंत परस्परम् / ब्रह्मा बुद्धा तु तत्सर्वं याथातथ्येन स प्रभुः

ବର୍ଣ୍ଣଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ବିରୋଧ କଲେ; ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ସବୁକିଛି ଯଥାର୍ଥରେ ବୁଝିଲେ।

Verse 161

क्षत्रियाणां बलं दंडं युद्धमाजीव्यमादिशत् / याजनाध्यापने ब्रह्मा तथा दानप्रतिग्रहम्

ବ୍ରହ୍ମା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଳ, ଦଣ୍ଡ ଓ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆଜୀବିକା ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ; ଏବଂ ଯାଜନ, ଅଧ୍ୟାପନ ଓ ଦାନ-ପ୍ରତିଗ୍ରହକୁ ମଧ୍ୟ ନିୟତ କଲେ।

Verse 162

ब्राह्मणानां विभुस्तेषां कर्माण्येता न्यथादिशत् / पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृषिं चैव विशां ददौ

ପ୍ରଭୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ; ଏବଂ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପଶୁପାଳନ, ବାଣିଜ୍ୟ ଓ କୃଷି ଦେଲେ।

Verse 163

शिल्पाजीवभृतां चैव शूद्राणां व्यदधात्पुनः / सामान्यानि च कर्माणि ब्रह्मक्षत्रविशां पुनः

ପୁନଃ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶିଳ୍ପାଧାରିତ ଆଜୀବିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ-କ୍ଷତ୍ରିୟ-ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ସାଧାରଣ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ବାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ।

Verse 164

यजनाध्यापने दानं सामान्यानीतरेषु च / कर्माजीवं तु वै दत्त्वा तेषामिह परस्परम्

ଯଜ୍ଞ କରିବା, ବେଦ ଅଧ୍ୟାପନ ଓ ଦାନ—ଏଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ। କର୍ମଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଦେଇ ସେମାନେ ଏଠାରେ ପରସ୍ପର ସହାୟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 165

तेषां लोकांतरे मूर्ध्नि स्थानानि विदधे पुनः / प्राजापत्यं द्विजातीनां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्

ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ପରଲୋକର ଶିରୋଭାଗରେ ପୁନଃ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ। କ୍ରିୟାଶୀଳ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ‘ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 166

स्थानमैद्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् / वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वस्वकर्मोपजीविनाम्

ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ପଳାୟନ ନ କରୁଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ‘ଐନ୍ଦ୍ର’। ନିଜ ନିଜ କର୍ମରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ‘ମାରୁତ’।

Verse 167

गांधर्वं शूद्रजातीनां परिचर्ये च तिष्ठताम् / स्थानान्येतानि वर्णानां योग्याचारवतां सताम्

ପରିଚର୍ଯ୍ୟା-ସେବାରେ ନିୟୁକ୍ତ ଶୂଦ୍ରଜାତିମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ‘ଗାନ୍ଧର୍ବ’। ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗ୍ୟ ଆଚାରବାନ ସତ୍ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ।

Verse 168

संस्थित्यां सुकृतायां वै चातुर्वर्ण्यस्य तस्य तत् / वर्णास्तु दंडभयतः स्वेस्वे वर्ण्ये व्यवस्थिताः / ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास ह्याश्रमान्

ସେହି ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ୟର ସୁସ୍ଥିର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲାପରେ, ଦଣ୍ଡଭୟରୁ ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ନିଜ ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣଧର୍ମରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ତାପରେ ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ସ୍ଥିର ହେଲେ, ସେ ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 169

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा / आश्रमाश्चतुरो ह्येतान्पूर्ववत्स्थापयन्प्रभुः

ଗୃହସ୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଯତି—ଏହି ଚାରି ଆଶ୍ରମ; ପ୍ରଭୁ ପୂର୍ବବତ୍ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 170

वर्णकर्माणि ये केचित्तेषामिह चतुर्भवः / कृतकर्म्म कृतावासा आश्रमादुपभुञ्जते

ଯେଉଁ ଯେଉଁ ବର୍ଣ୍ଣଧର୍ମର କର୍ମ ଅଛି, ଏଠାରେ ସେମାନଙ୍କର ଚାରି ପ୍ରକାର ଫଳ ହୁଏ; କର୍ମ କରି ଆଶ୍ରମରେ ବସି ଲୋକେ ତାହା ଭୋଗ କରନ୍ତି।

Verse 171

ब्रह्मा तान्स्थापयामास आश्रमान् भ्रामतामतः / निर्द्दिदेश ततस्तेषां ब्रह्मा धर्मान्प्रभा षते

ବ୍ରହ୍ମା ସେଇ ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଭ୍ରମିତ ମନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପଥଦର୍ଶନ ଭଳି; ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କ ଧର୍ମକୁ ଉପଦେଶ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ।

Verse 172

प्रस्थानानि तु तेषां च यमान्सनियमांस्तथा / चतुर्वर्णात्मकः पूर्वं गृहस्थस्याश्रमः स्थितः

ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନମାର୍ଗ, ଯମ ଓ ନିୟମମାନେ ମଧ୍ୟ (ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ); ଏବଂ ପୂର୍ବେ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଆଧାରରେ ଥିଲା।

Verse 173

त्रयाणा माश्रमाणां च वृत्तियोनीति चैव हि / यथाक्रमं च वक्ष्यामि व्रतैश्च नियमैस्तथा

ତିନି ଆଶ୍ରମର ବୃତ୍ତି ଓ ନୀତିମାନେ ମଧ୍ୟ; ବ୍ରତ ଓ ନିୟମ ସହିତ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ମୁଁ କହିବି।

Verse 174

दाराग्नयश्चातिथय इष्टाः श्राद्धक्रियाः प्रजाः / इत्येष वै गृहस्थस्य समासाद्धर्मसंग्रहः

ପତ୍ନୀ, ଅଗ୍ନିସେବା, ଅତିଥି-ସତ୍କାର, ଯଜ୍ଞ, ଶ୍ରାଦ୍ଧକ୍ରିୟା ଓ ପ୍ରଜାପାଳନ—ଏହି ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସଂଗ୍ରହ।

Verse 175

ढंडी च मेखली चैव अधःशायी तथाजिनी / गुरुशुश्रूषणं भैक्ष्यंविद्यार्थी ब्रह्मचारिणः

ଦଣ୍ଡଧାରଣ, ମେଖଳା ପରିଧାନ, ଭୂମିରେ ଶୟନ, ଅଜିନଧାରଣ; ଗୁରୁସେବା, ଭିକ୍ଷାଭୋଜନ ଓ ବିଦ୍ୟାଭ୍ୟାସ—ଏହି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀର ଧର୍ମ।

Verse 176

चीरपत्राजिनानि स्युर्वनमूलफलौषधैः / उभे संध्ये वगाहश्च होमश्चारण्यवासिनाम्

ଚୀର, ପତ୍ରବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଜିନ ଧାରଣ; ବନମୂଳ-ଫଳ-ଔଷଧରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇବା। ଉଭୟ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସ୍ନାନ ଓ ହୋମ—ଏହି ଅରଣ୍ୟବାସୀର ବିଧି।

Verse 177

विपन्नमुसले भैक्ष्यमास्तेयं शौचमेव च / अप्रमादो ऽव्यवायश्च दया भूतेषु च क्षमा

ବିପଦକାଳରେ ମଧ୍ୟ ଭିକ୍ଷାରେ ଜୀବନ, ଅସ୍ତେୟ, ଶୌଚ; ଅପ୍ରମାଦ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଭୂତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ଓ କ୍ଷମା—ଏହି ଧର୍ମ।

Verse 178

श्रवणं गुरुशुश्रूषा सत्यं च दशमं स्मृतम् / दशलक्षणको ह्येष धर्मः प्रोक्तः स्वयंभूवा

ଶ୍ରବଣ, ଗୁରୁସେବା ଓ ସତ୍ୟ—ଏହା ଦଶମ ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଦଶଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଏହି ଧର୍ମ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଦ୍ୱାରା କଥିତ।

Verse 179

भिक्षोर्व्रतानि पंचात्र भैक्ष्यवेदव्रतानि च / तेषां स्थानान्यशुष्मिं च संस्थिताना मचष्ट सः

ଏଠାରେ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ପାଞ୍ଚଟି ବ୍ରତ ଏବଂ ଭୈକ୍ଷ୍ୟ-ବେଦବ୍ରତ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି; ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଓ ‘ଅଶୁଷ୍ମିନ୍’ରେ ସ୍ଥିତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।

Verse 180

अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् / स्मृतं तेषां तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्

ଊର୍ଧ୍ୱରେତସ ଋଷିମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଅଠାଶୀ ହଜାର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ସ୍ମୃତିରେ ଯେ ସ୍ଥାନ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେହି ସ୍ଥାନ ଗୁରୁବାସୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ।

Verse 181

सप्तर्षीणा तु यत्स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् / प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणःक्षयम्

ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କର ଯେ ସ୍ଥାନ ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି, ସେହିଟି ନିଶ୍ଚୟ ଵନବାସୀ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କର; ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କର ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଲୋକ, ଏବଂ ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୟ (କ୍ଷୟ) କୁହାଯାଏ।

Verse 182

योगिनामकृतं स्थानं तानाजित्बा न विद्यते / स्थानान्याश्रमिणस्तानि ब्रह्मस्थानस्थितानि तु

ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ଅକୃତ (ଅପ୍ରାକୃତ) ସ୍ଥାନ, ତାହାକୁ ଜୟ (ସାଧନ) କରିବା ବିନା ଲଭ୍ୟ ନୁହେଁ; ଆଶ୍ରମୀମାନଙ୍କର ସେହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 183

चत्वार एव पंथानो देवयानानि निर्मिताः / पंथानः पितृयानास्तु समृताश्चत्वार एव ते

ଦେବଯାନର ଚାରିଟି ମାର୍ଗ ମାତ୍ର ନିର୍ମିତ; ପିତୃଯାନର ମାର୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତିରେ ଚାରିଟି ମାତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 184

ब्रह्मणां लोकतन्त्रेण आद्ये मन्वन्तरे पुरा / पंथानो देवयाना ये तेषां द्वारं रंविः स्मृतः / तथैव पितृयानानां चन्द्रमा द्वारमुच्यते

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକତନ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ପୁରାତନ ଆଦ୍ୟ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଦେବଯାନ ପଥମାନଙ୍କର ଦ୍ୱାର ରବି (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ପିତୃଯାନ ପଥର ଦ୍ୱାର ଚନ୍ଦ୍ରମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 185

एवं वर्णाश्रमाणां च प्रविभागे कृते तदा / यदा प्रजा ना वर्द्धंत वर्णधर्मसमासिकाः

ଏଭଳି ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କର ବିଭାଗ କରାଗଲା; ତଥାପି ସେତେବେଳେ ବର୍ଣ୍ଣଧର୍ମରେ ଆଶ୍ରିତ ପ୍ରଜା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ନାହିଁ।

Verse 186

ततो ऽन्यां मानसीं स्वां वै त्रेतामध्ये ऽसृजत्प्रजाः / आत्मनस्तु शरीरेभ्यस्तुल्याश्चैवात्मना तु ताः

ତାପରେ ତ୍ରେତାଯୁଗର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସେ ନିଜର ଅନ୍ୟ ଏକ ମାନସିକ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଶରୀରମାନଙ୍କୁ ନିର୍ଗତ ହୋଇ ସ୍ୱଭାବରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସମାନ ଥିଲେ।

Verse 187

तस्मिस्त्रेतायुगे त्वाद्ये मध्यं प्राप्ते क्रमेण तु / ततो ऽन्यां मानसीं सो ऽथ प्रजाः स्रष्टुं प्रचक्रमे

ସେଇ ଆଦ୍ୟ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ କ୍ରମେ ମଧ୍ୟକାଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲାପରେ, ସେ ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଏକ ମାନସିକ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 188

ततः सत्त्वरजोद्रिक्ताः प्रजाः सह्यसृजत्प्रभुः / धर्मार्थकाममोक्षाणां वार्त्तानां साधकाश्च याः

ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜ ଗୁଣରେ ଉଦ୍ରିକ୍ତ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ସେମାନେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ—ଏହି ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ଓ ଜୀବନ-ବ୍ୟବହାରର ସାଧକ ଥିଲେ।

Verse 189

देवाश्च पितरश्चैव ऋषयो मनवस्तथा / युगानुरूपा धर्मेण यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

ଦେବମାନେ, ପିତୃମାନେ, ଋଷିମାନେ ଓ ମନୁମାନେ—ଯୁଗାନୁରୂପ ଧର୍ମଦ୍ୱାରା—ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ।

Verse 190

उपस्थिते तदा तस्मिन् सृष्टिवर्गे स्वयंभुवः / अभिध्याय प्रजा ब्रह्मा नानावीर्याः स्वमानसीः

ସେହି ସୃଷ୍ଟିବର୍ଗ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ସମୟରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ନିଜ ମନରୁ ବିଭିନ୍ନ ବୀର୍ୟଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ମାନସ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 191

पूर्वोक्ता या मया तुभ्यं जनानीकं समाश्रिताः / कल्पे ऽतीते पुराण्यासीद्देवाद्यास्तु प्रजा इह

ମୁଁ ତୁମକୁ ପୂର୍ବେ କହିଥିବା ପ୍ରଜାମାନେ ଜନସମୂହକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିଲେ; ଅତୀତ କଳ୍ପରେ ସେମାନେ ପୁରାତନ ଥିଲେ, ଏଠାରେ ତ ଦେବାଦିମାନେ ହିଁ ପ୍ରଜା।

Verse 192

ध्यायतस्तस्य तानीह संभूत्यर्थमुपस्तिताः / मन्वंतरक्रमेणेह कनिष्ठाः प्रथमेन ताः

ସେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଉତ୍ପତ୍ତିର ନିମିତ୍ତେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ମନ୍ୱନ୍ତର କ୍ରମରେ, ପ୍ରଥମ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସେମାନେ କନିଷ୍ଠ ଥିଲେ।

Verse 193

ख्यातास्तु वंश्यैरेतैस्तु पूर्वं यैरिह भाविताः / कुशलाकुशलैः कंदैरक्षीणैस्तैस्तदा युताः

ଏହି ବଂଶଜମାନେ, ଯେମାନେ ଏଠାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଭାବିତ (ବିକଶିତ) କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ଖ୍ୟାତ ହୋଇଥିଲେ; ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ଅକ୍ଷୟ ମୂଳ—ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କର୍ମବୀଜ—ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ।

Verse 194

तत्कर्मफलदोषेण ह्युपबाधाः प्रजज्ञिरे / देवासुरपितॄंश्चैव यक्षैर्गन्धर्वमानुषैः

ସେହି କର୍ମଫଳଦୋଷରୁ ନାନା ଉପବାଧା ଜନ୍ମିଲା; ଦେବ, ଅସୁର, ପିତୃ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 195

राक्षसैस्तु पिशाचैस्तैः पशुपक्षिसरीसृपैः / वृक्षनारककीटाद्यैस्तैस्तैः सर्वैरुपस्थिताः / आहारार्थं प्रजानां वै विदात्मानो विनिर्ममे

ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ପଶୁପକ୍ଷୀ, ସରୀସୃପ, ବୃକ୍ଷ, ନାରକଜୀବ, କୀଟ ଆଦି ସମସ୍ତେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଆହାର ପାଇଁ ବିଧାତା ସେମାନଙ୍କୁ ଗଢ଼ିଲେ।