Upanishads
उपनिषद्
The Philosophical Crown of the Vedas
The Upanishads form the culmination of Vedic thought — profound dialogues between teachers and seekers on the nature of Brahman, Atman, consciousness, and liberation. Explore these timeless philosophical texts with Sanskrit, transliteration, translations, and enrichment in 30 languages.
About the Upanishads
The Upanishads (literally "sitting near" a teacher) are the concluding portions of the Vedas, known as Vedanta — the "end of the Vedas." They contain the highest philosophical teachings of ancient India, exploring questions about the nature of the self (Atman), ultimate reality (Brahman), the relationship between the individual and the cosmos, and the path to liberation (Moksha). From the Mukhya (principal) Upanishads recognized by Adi Shankaracharya to the sectarian Yoga, Shaiva, Vaishnava, and Shakta Upanishads, each text offers a unique lens into the infinite.
Explore the Upanishads
(60 texts)
Adhwayataraka
အဓွယာတာရက ဥပနိသဒ် (အထർဝဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်) သည် ယောဂ-ဥပနိသဒ်များအတွင်း အတိုချုံးသော်လည်း အဓိပ္ပါယ်နက်ရှိုင်းသော စာတမ်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ယောဂကို ကိုယ်-စိတ် နည်းလမ်းများအဖြစ်သာ မမြင်ဘဲ “အဓွ” (လမ်းကြောင်း) အဖြစ်၊ “တာရက ဉာဏ်” — သံသရာကို ကျော်လွန်စေသော လွတ်မြောက်ရေး ဗဟုသုတ — သို့ ဦးတည်စေသည်ဟု ဖော်ပြသည်။ ပရာဏနှင့် စိတ်၏ ဆက်စပ်မှု၊ အင်ဒြိယထိန်းချုပ်မှု၊ ဓ്യာနနှင့် သမာဓိတို့ကို စိတ်သန့်စင်ရေးအတွက် အထောက်အကူပြု साधနာများအဖြစ် လက်ခံသော်လည်း အဆုံးစွန် ရည်မှန်းချက်မှာ ကိုယ်တိုင်တောက်ပသော အာတ್ಮန်၏ သဘောတရားကို သိမြင်ခြင်းနှင့် အာတ್ಮန်-ဗြဟ္မန် အဒွೈတ အတွေ့အကြုံ ဖြစ်သည်။ ယောဂအတွေ့အကြုံ လက္ခဏာများသည် ဒုတိယ; အဓိကမှာ ဝိဝေကမှ ပေါ်ထွန်းသော အာတ್ಮ-သက္ခာတ్కာရ (ကိုယ်တိုင်သိမြင်မှု) ဖြစ်သည်
Adhyatma
အဓျာတ္မ ဥပနိသဒ် (ယဇုရဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်) သည် အပြင်ပန်း ရိတုအခမ်းအနားများထက် အတွင်းပိုင်း အတ္တမဝိဒ္ယာ (ကိုယ်တိုင်သိမြင်မှု) သို့ ဦးတည်စေသော ဝေဒန္တ အကျဉ်းချုပ် စာတမ်းတစ်စောင်ဖြစ်သည်။ အဓိကသဘောတရားမှာ အတ္တမန်သည် ဘြဟ္မန်နှင့် မကွာခြားခြင်း; ကိုယ်ခန္ဓာ–အင်္ဒြိယ–စိတ်ပေါ်သို့ “ငါ” ဟု အလွဲတင်ခြင်း (အဓျာသ) ကပဲ ချုပ်နှောင်မှု ဖြစ်ပြီး အဝိဒ္ယာ ပျောက်ကွယ်စေသော ဉာဏ်ကပဲ မောက္ခ ဖြစ်သည်။ neti neti နည်းလမ်း၊ ပဉ္စကိုသ ခွဲခြားသုံးသပ်မှု၊ နိုး–အိပ်မက်–အိပ်နက် (အခြေအနေသုံးမျိုး) ကို စိစစ်ခြင်းတို့ဖြင့် စာက စက္ခီ-ချိုင်တနျ (သက်သေဖြစ်သော သတိ) ကို ထင်ရှားစေသည်။ စိတ်သည် အပြင်ဘက်သို့ လှည့်ပြီး ဆန္ဒများက ဦးဆောင်လျှင် ချုပ်နှောင်မှု၏ အကြောင်းရင်း; သန့်စင်လျှင် လွတ်မြောက်မှု၏ ကိရိယာ ဖြစ်သည်။ အပြင်ပန်း ယဇ్ఞကို “အတွင်းယဇ్ఞ” ဟု ပြန်လည်အဓိပ္ပါယ်ဖော်သည်—အဟင်္ကာရ၊ ဆန္ဒ၊ လုပ်သူဟု ခံယူမှုတို့ကို ဉာဏ်မီးထဲသို့ ပူဇော်ခြင်း။ သမာဓိနှင့် (śravaṇa–manana–nididhyāsana) အလေ့အကျင့်များဖြင့် အသက်ရှင်စဉ် လွတ်မြောက်မှု (jīvanmukti) ကို တည်ငြိမ်စေသည်။
Aitreya
အိုင်တရေယ ဥပနိသဒ်သည် ရိဂ္ဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်သော မူခ္ယ (အဓိက) ဥပနိသဒ်တစ်စောင်ဖြစ်ပြီး Aitareya Aranyaka အတွင်း ပါဝင်သည်။ ဤစာတမ်းသည် စကြဝဠာဖန်ဆင်းခြင်းကို ဒဏ္ဍာရီအဖြစ်သာ မဟုတ်ဘဲ ဒဿနဆိုင်ရာ သင်ကြားမှုအဆင့်လိုက်နည်းလမ်းအဖြစ် အသုံးပြုသည်—အစမှာ အာတ်မန်၊ ထို့နောက် လောကများနှင့် ကာကွယ်ရေးအင်အားများ ပေါ်ထွန်းလာပြီး နောက်ဆုံးတွင် လူသားကို ဖန်တီးကာ သတိဉာဏ် (consciousness) ဝင်ရောက်သည့်နေရာအဖြစ် ထင်ဟပ်စေသည်။ ဤဥပနိသဒ်တွင် အင်ဒြိယ (အာရုံခံအင်္ဂါ) ပရာဏ (အသက်ရှင်မှုအင်အား) မနတ် (စိတ်) နှင့် ပရဇ్ఞာ (သက်သေ-သတိဉာဏ်/သိမြင်ဉာဏ်) တို့ကို ခွဲခြားဖော်ပြသည်။ ဒေဝများကို အင်ဒြိယအင်အားများအဖြစ် ကိုယ်ခန္ဓာတွင် တည်နေကြသည်ဟု ဆိုသော်လည်း အတွေ့အကြုံအားလုံးကို အလင်းပေးသည့်အရာမှာ အာတ်မန်၏ သက်သေ-သတိဉာဏ်ဖြစ်သည်။ “prajñānam brahma” ဟူသော မဟာဝါကျသည် ဘြဟ္မန်သည် အရာဝတ္ထုမဟုတ်ဘဲ သိမြင်မှုကိုယ်တိုင်ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုသည်။ မောက္ခ (လွတ်မြောက်မှု) သည် ကర్మဖလမဟုတ်ဘဲ ဗိဒျာ/ဉာဏ်ဖြစ်သော အာတ်မန်-ဘြဟ္မန် တစ်ရပ်တည်းဖြစ်မှုကို သိမြင်ခြင်းကြောင့် အဝိဒျာ ပျောက်ကင်းသည့်အဖြစ် ဖော်ပြထားသည်။
Akshamalika
အက္ရှမာလိကာ ဥပနိသဒ်သည် အထရ္ဝဗေဒနှင့် ဆက်နွယ်သော ရှိုင်ဝ ဥပနိသဒ်တစ်ပုဒ်ဖြစ်ပြီး တိုတောင်းသော်လည်း လက်တွေ့ကျသော সাধနာကို အလေးပေးသည်။ ဤစာတမ်းတွင် ဂျပ (japa) အတွက် အထောက်အကူဖြစ်သော အက္ရှမာလာ (ပုတီး၊ အထူးသဖြင့် ရုဒ္ရాక్ష) ၏ သန့်ရှင်းမြတ်နိုးမှု၊ အသုံးပြုနည်းနှင့် သင်္ကေတအဓိပ္ပါယ်ကို ရှင်းလင်းထားသည်။ ဂျပကို ရေတွက်ခြင်းသာမက အာရုံစိုက်မှုကို လေ့ကျင့်ခြင်း၊ စကား၏ သန့်စင်မှုနှင့် ရှိဝကို အတွင်းစိတ်ဖြင့် မှတ်မိနေစေသော စည်းကမ်းရှိသည့် လေ့ကျင့်မှုဟု သတ်မှတ်သည်။ သမိုင်းအရ ဤဥပနိသဒ်သည် နောက်ပိုင်း ဥပနိသဒ်များ၏ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် တည်ရှိပြီး ဥပနိသဒ်ဆိုင်ရာ မောက္ခအတွေးအခေါ်ကို ဘက္တိနှင့် မန္တရယောဂနှင့် ပေါင်းစည်းထားသည်။ အထရ္ဝဗေဒ၏ မန္တရအလေးပေးသဘောတရားကို ရှိဝဗဟိုပြု အတွင်းကျသော সাধနာအဖြစ် ပြောင်းလဲအသုံးချထားသည်။ ဒဿနအရ မာလာကို မိုက္ခရို-ဘြဟ္မာဏ္ဍ သင်္ကေတအဖြစ် မြင်သည်—ဝိုင်းပုံသဏ္ဍာန်က သံသရာစက်ဝိုင်းကို ညွှန်ပြပြီး ကြိုး၏ ဆက်တိုက်မှုက အသိစိတ်စီးဆင်းမှုကို ညွှန်ပြသည်။ ‘မေရု’ ပုတီးက ရေတွက်ခြင်းကို ကျော်လွန်သော အထွတ်အထိပ်တရားကို သင်္ကေတပြုသည်။ ထို့ကြောင့် ပြင်ပကိရိယာသည် အတွင်းသန့်စင်မှု၊ အာရုံတည်ငြိမ်မှုနှင့် ရှိဝတရားကို သိမြင်ခြင်းသို့ လမ်းညွှန်ဖြစ်လာသည်။
Akshi
အက္ခိ ဥပနိသဒ် (အထရ္ဝဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်) သည် နောက်ပိုင်း ဥပနိသဒ်စာပေတွင် ပါဝင်ပြီး ‘အက္ခိ’ (မျက်စိ) ကို သင်္ကေတအဖြစ် အသုံးပြုကာ မြင်ရသော အရာဝတ္ထုများမှ ‘မြင်သူ’ ဖြစ်သည့် သက်သေ-အသိဉာဏ် (sākṣin/draṣṭṛ) သို့ အာရုံကို ပြောင်းလဲစေသည်။ မြင်ရသော လောကသည် ပြောင်းလဲနေသော်လည်း အတွေ့အကြုံအားလုံးကို ထင်ရှားစေသော အသိဉာဏ်သည် ကိုယ်တိုင်တောက်ပ (svayaṃ-prakāśa)၍ မပြောင်းလဲ—ဤသည်မှာ ဝေဒန္တအမြင်၏ အဓိကဖြစ်သည်။ စာတမ်းသည် အင်ဒြိယများ၏ အပြင်ဘက်သို့ ဦးတည်မှုကို သံသရာချည်နှောင်မှု၏ ရုပ်ပုံအဖြစ် မြင်ပြီး အတွင်းဘက်သို့ ပြန်လှည့်ခြင်း၊ အင်ဒြိယထိန်းချုပ်မှု၊ စိတ်သန့်စင်မှုနှင့် မြင်ရသောအရာ (dṛśya) နှင့် မြင်သူ (draṣṭṛ) ကို ခွဲခြားသိမြင်ခြင်း (viveka) ကို မောက္ခသို့ သွားရာလမ်းဟု ညွှန်ပြသည်။ အဆုံးသတ်တွင် အတ္တမန်နှင့် ဘြဟ္မန် မကွာခြားသော အဒွೈတသိမြင်မှုကို အလေးပေးပြီး မောက္ခကို အသစ်တစ်ခုရရှိခြင်းမဟုတ်ဘဲ အဝိဒ္ယာ ပျောက်ကွယ်သည့်အခါ အမြဲရှိနေသော ကိုယ်တိုင်အတ္တသဘောကို သိမြင်လာခြင်းဟု ဆိုသည်။
Amritbindu
အမရိတဘိန္ဒု ဥပနိသဒ် (အထർဝဗေဒ) သည် တိုတောင်းသော်လည်း အရေးပါသော ယောဂဥပနိသဒ်တစ်စောင်ဖြစ်ပြီး မောက္ခသို့ ရောက်ရန် စိတ်ထိန်းချုပ်မှုကို အဓိကထားသည်။ အဓိကသဘောတရားမှာ စိတ်သည် ချည်နှောင်မှု၏ အကြောင်းရင်းလည်း ဖြစ်ပြီး လွတ်မြောက်မှု၏ အကြောင်းရင်းလည်း ဖြစ်သည်—အာရုံဝတ္ထုများသို့ ပြေးလွှားသော စိတ်က ချည်နှောင်ပြီး အတွင်းသို့ ပြန်လှည့်ကာ တည်ငြိမ်သော စိတ်က လွတ်မြောက်စေသည်။ “ဘိန္ဒု” သည် တစ်ချက်တည်းအာရုံစိုက်မှု၏ သင်္ကေတဖြစ်ပြီး စိတ်ကို တစ်မှတ်တည်းသို့ စုစည်းကာ သင်္ကల్ప–ဝိကల్ప အတွေးလှိုင်းများကို ငြိမ်းစေသည်။ ဝိုင်ရာဂျ (မကပ်မငြိ) နှင့် ဆက်တိုက်လေ့ကျင့်မှုကြောင့် အာရုံများ အတွင်းမူခ ဖြစ်လာပြီး အတ္တမန်၏ သက်သေ-သဘောတရား ပိုမိုထင်ရှားလာသည်။ ဤစာတမ်းသည် အဒွိုင်တ ဝေဒန္တ၏ ရည်မှန်းချက်ကို ယောဂလေ့ကျင့်နည်းနှင့် ချိတ်ဆက်ပေးသည်။
Amritnada
အမృతနာဒ ဥပနိသဒ် (အထർဝဗေဒနှင့် ဆက်နွယ်) သည် ယောဂ ဥပနိသဒ်များအနက် တစ်ခုဖြစ်ပြီး အတွင်းပိုင်း လေ့ကျင့်မှုမှတစ်ဆင့် မောက္ခသို့ ရောက်ရန် လမ်းညွှန်ပေးသည်။ အဓိကအယူအဆမှာ နာဒ-ယောဂ ဖြစ်ပြီး အတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်သော နူးညံ့သံ (အနာဟတ နာဒ) ကို နားထောင်သတိပြုကာ စိတ်ကို တည်ငြိမ်စေပြီး သမာဓိသို့ ဦးတည်စေသည်။ သမိုင်းနောက်ခံအရ ဤစာတမ်းသည် ဥပနိသဒ်၏ အတ္တမဗိဒ္ယာ သဘောတရားနှင့် ယောဂ/ဟဋယောဂ လက်တွေ့ဘာသာစကားတို့ ပေါင်းဆုံလာသည့် အဆင့်ကို ပြသသည်။ ယောဂကို ကိုယ်ခန္ဓာလေ့ကျင့်ခန်းသာမက အတွေ့အကြုံအခြေပြု နည်းလမ်းတစ်ရပ်အဖြစ် မြင်သည်။ ပရာဏာယာမ၊ ပရတ္ယာဟာရ၊ ဓာရဏာ၊ ဓျာန စသည့် အဆင့်လိုက် လေ့ကျင့်မှုများဖြင့် အာရုံခံမှုကို အပြင်မှ အတွင်းသို့ ပြန်လှည့်စေသည်။ နာဒသည် သမာဓိသို့ တက်လှမ်းရာတွင် အမှတ်အသားနှင့် လှေကားကဲ့သို့ လုပ်ဆောင်ပြီး နောက်ဆုံးတွင် သံကို ကျော်လွန်သော တိတ်ဆိတ်မှု၌ စိတ်လျောကာ အတ္တသဘော၌ တည်မြဲခြင်းကို မောက္ခ၏ လက္ခဏာအဖြစ် ညွှန်ပြသည်။
Arunika
အာရုဏိက ဥပနိသဒ်သည် ကృష్ణ-ယဇုရဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်သော စန္န്യാസ ဥပနိသဒ်တစ်ပုဒ်ဖြစ်ပြီး အလွန်တိုတောင်းသော်လည်း ဝေဒန္တအတွေးအခေါ်အရ စွန့်လွှတ်ခြင်း (saṃnyāsa) ၏ အရေးပါမှုကို ထင်ရှားစေသည်။ ဤစာတမ်းတွင် စန္န്യാസကို လူမှုအဆင့်အတန်းပြောင်းလဲခြင်းသာမက ဘြဟ္မန်/အာတ်မန်ကို သိမြင်ရန် အကောင်းဆုံးဘဝပုံစံအဖြစ် မြင်သည်။ ကర్మကဏ္ဍ အခမ်းအနားများကို စွန့်ခြင်းသည် ဝေဒကို ငြင်းပယ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ဝေဒ၏ အမြင့်ဆုံးရည်ရွယ်ချက်သည် လွတ်မြောက်စေသော ဉာဏ် (jñāna) တွင် ပြည့်စုံသည်ဟု ဖော်ပြခြင်းဖြစ်သည်။ အဓိကအလေးပေးချက်မှာ အတွင်းစန္န്യാസဖြစ်ပြီး ပိုင်ဆိုင်မှုမကပ်ခြင်း (aparigraha)၊ မကပ်မလှုပ် (vairāgya)၊ တန်းတူမြင်ခြင်း (sama-darśana) နှင့် သာယာ-ဒုက္ခ၊ ဂုဏ်-အရှက်တို့တွင် တည်ငြိမ်ညီမျှမှုတို့ကို ဆိုလိုသည်။ စန္န്യാസ၏ အတ္တသဘောသည် “လုပ်သူ-ခံစားသူ” မှ “သက်သေ-အသိစိတ်” သို့ ပြောင်းလဲရသည်။ ထို့ကြောင့် မောက္ခကို နောက်ဘဝဆုလာဘ်မဟုတ်ဘဲ ဉာဏ်အားဖြင့် ယခုဘဝတွင်ပင် သိမြင်နိုင်သော လွတ်လပ်မှုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။
Atharvashiras
အထာဝရှီရ အုပနိသဒ်သည် အထာဝဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်သော ရှိုင်ဝ အုပနိသဒ်တစ်စောင်ဖြစ်ပြီး ရုဒြ-ရှီဝကို အမြင့်ဆုံး ဘြဟ္မန်နှင့် အရာအားလုံးတွင် ပြန့်နှံ့နေသော အာတ်မန်အဖြစ် ထူထောင်ဖော်ပြသည်။ အတိုချုံးသော ဖွဲ့စည်းပုံအတွင်း၌ပင် “တစ်ခုတည်း၊ ဒုတိယမရှိ” ဟူသော အုပနိသဒ်ဆိုင်ရာ သစ္စာကို ရှိုင်ဝအမြင်ဖြင့် ထင်ရှားစေပြီး ရုဒြကို ကမ္ဘာလောက၏ အကြောင်းရင်း၊ အခြေခံနှင့် အတွင်းနေထိုင်သူ (အန္တရယာမိ) အဖြစ် ရှင်းလင်းသည်။ သမိုင်းနောက်ခံအရ ဤစာတမ်းသည် ဝေဒခေတ် ရုဒြကို ချီးမွမ်းသည့် အယူအဆကို အုပနိသဒ်၏ ဘြဟ္မဗိဒ္ယာနှင့် ချိတ်ဆက်ပေးသော ရှိုင်ဝ အုပနိသဒ်အုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။ ရှီဝသည် ကိုးကွယ်ရမည့် ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘုရားတစ်ပါးသာမက သတ္တဝါအားလုံး၏ အတွင်းစိတ်သိမြင်မှုတစ်ခုတည်းဖြစ်ပြီး ဘုရားများ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များနှင့် ကမ္ဘာဓာတ်တတ္တဝါများကိုလည်း ရုဒြတစ်ပါးတည်း၏ ပေါ်ထွန်းမှုအဖြစ် မြင်စေသည်။ ပရဏဝ (Oṃ) နှင့် မန္တရဓ്യာနကို လွတ်မြောက်စေသော ဉာဏ် (jñāna) သို့ ဦးတည်စေသည့် အထောက်အကူအဖြစ် ဖော်ပြသည်။ မောက္ခသည် ရုဒြ–ဘြဟ္မန်–အာတ်မန် တစ်ရပ်တည်းဖြစ်မှုကို တိုက်ရိုက်သဘောပေါက်ခြင်း၊ ကြောက်ရွံ့မှုကင်းခြင်းနှင့် ပြန်လည်မွေးဖွားခြင်းမှ လွတ်မြောက်ခြင်းဟု အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုသည်။
Atma
အာတ္မ ဥပနိသဒ် (နောက်ပိုင်းရိုးရာတွင် အထာဝဗေဒနှင့် ဆက်စပ်ဟု သတ်မှတ်ကြသည်) သည် အဒွိုင်တ ဝေဒန္တ အမြင်ဖြင့် အာတ္မ (ātman) ၏ သဘောတရားကို တိုတောင်းသော်လည်း နက်ရှိုင်းစွာ ရှင်းလင်းသော စာတမ်းဖြစ်သည်။ အာတ္မသည် ကိုယ်ခန္ဓာ၊ အင်ဒြိယ၊ စိတ်၊ အဟင်ကာရ မဟုတ်ဘဲ ကိုယ်တိုင်တောက်ပသော အသိဉာဏ်ဖြစ်၍ အတွေ့အကြုံအားလုံး၏ သက်သေ (sākṣin) ဖြစ်ကြောင်းကို အဓိကထားသည်။ ‘neti-neti’ နှင့် विवेक (viveka) ဖြင့် မြင်နိုင်/သိနိုင်သော အရာများနှင့် ကိုယ်ကို တစ်သားတည်းခံယူမှုကို ဖယ်ရှားကာ သန့်ရှင်းသော အသိဉာဏ်သို့ ဦးတည်စေသည်။ သမိုင်းနောက်ခံအရ ဤစာတမ်းသည် နောက်ခေတ် ဝေဒန္တ/သံန്യാസ သဘောထားကို ထင်ဟပ်စေပြီး ပြင်ပ ကర్మကাণ্ড ထက် ဉာဏ် (jñāna) ကို မောက္ခ (mokṣa) ၏ အဓိက साधन ဟု သတ်မှတ်သည်။ နိုး၊ အိပ်မက်၊ အိပ်နက် (deep sleep) သုံးအခြေအနေကို သက်သေခံရသော အရာများအဖြစ် ပြပြီး အာတ္မသည် ထိုသုံးခုကို ကျော်လွန်သော တုရိယ (turīya) ဖြစ်ကြောင်းကို ညွှန်ပြသည်။ နိဂုံးချုပ်အားဖြင့် မောက္ခသည် အသစ်တစ်ခု ထုတ်လုပ်ရသော အကျိုးမဟုတ်ဘဲ အဝိဒ္ယာ (avidyā) ကြောင့် ဖြစ်သော အဓ്യാസ (adhyāsa) ပျောက်ကွယ်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ‘အာတ္မသည် ဘြဟ္မန်’ ဟူသော တိုက်ရိုက်သိမြင်မှုက ကြောက်ရွံ့မှုနှင့် ဝမ်းနည်းမှု၏ အမြစ်ကို ဖြတ်တောက်သည်။
Atmabodha
အာတ္မဘောဓ ဥပနိသဒ် (အစဉ်အလာအရ အထာဝဗေဒနှင့် ဆက်နွယ်ဟုယူဆ) သည် ဝေဒန္တ၏ အကျဉ်းချုပ် စာတမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး မောက္ခသို့ တိုက်ရိုက်သွားရာလမ်းအဖြစ် “ကိုယ်တိုင်သိမြင်မှု” ကို အလေးပေးသည်။ အဓိကသဘောတရားမှာ အာတ်မန်သည် ကိုယ်တိုင်တောက်ပသော သက်သေ-အသိစိတ် (sākṣin) ဖြစ်ပြီး ဘြဟ္မန်နှင့် မကွာခြားခြင်းဖြစ်သည်။ ချည်နှောင်မှုသည် အာတ်မန်၏ အမှန်တကယ် ပြောင်းလဲမှုမဟုတ်ဘဲ အဝိဒ္ယာကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာ‑စိတ်၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ကိုယ်ပေါ်သို့ တင်မြှောက်ခြင်း (adhyāsa) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မောက္ခသည် ကမ္မဖြင့် “ထုတ်လုပ်” ရသော အကျိုးမဟုတ်ဘဲ ဉာဏ်ဖြင့် အမသိမှု ပျောက်ကင်းခြင်းဖြစ်သည်။ စာတမ်းသည် विवेक‑vairāgya၊ အတွင်းရေးရာ ထိန်းသိမ်းမှု (śama‑dama)၊ ဂုရုနှင့် သာස්တရ၏ ပရမာဏ၊ နှင့် śravaṇa‑manana‑nididhyāsana လုပ်ငန်းစဉ်တို့ကို အရေးကြီးဟုဆိုသည်။ နိုး‑အိပ်မက်‑အိပ်နက် အခြေအနေများကို စိစစ်ခြင်းဖြင့် မပြောင်းလဲသော သက်သေ-အသိစိတ်ကို ဖော်ထုတ်ပြီး လောကသည် အတွေ့အကြုံအရ မှန်ကန်သော်လည်း အဆုံးစွန်အရ ဘြဟ္မန်ပေါ် မူတည်သော (mithyā) ဟုညွှန်ပြသည်။
Avadhuta
အဝဓူတ ဥပနိသဒ် (အထရ္ဗဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်) သည် သန്യാസ ဥပနိသဒ်များအနက် တိုတောင်းသော်လည်း အနက်ရှိုင်းသော စာတမ်းတစ်စောင်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် “အဝဓူတ” ဟူသည်မှာ လူမှုရေးအမှတ်အသား၊ ရိုးရာကర్మကာဏ္ဍအပေါ် အလွန်အကျွံကပ်လှမ်းမှုနှင့် ပြင်ပဘာသာရေးအမှတ်အသားများကို ချွတ်ပစ်ပြီး ကိုယ်တိုင်၏ အတ္တ-သိမြင်မှု၌ တည်မြဲနေသူ သန്യാസီ၏ အကောင်းဆုံးပုံစံကို ဖော်ပြသည်။ အဓိကသဘောတရားမှာ သန്യാസ၏ အမှန်တကယ်အနှစ်သာရသည် ပြင်ပစွန့်လွှတ်မှုမဟုတ်ဘဲ “ငါက လုပ်သူ/ခံစားသူ” ဟူသော အဟင်ကာရ၏ ပျောက်ကွယ်မှုနှင့် အတ္တမန်-ဗြဟ္မန် တစ်ခုတည်းဖြစ်ကြောင်း သိမြင်မှု၌ တည်ကြည်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဂုဏ်/အဂုဏ်၊ သန့်/မသန့်၊ အမြတ်/အရှုံး၊ ပျော်/နာ စသည့် ဒွန္ဒများကို ကျော်လွန်ခြင်းကို အဒွೈတ ဉာဏ်၏ သဘာဝရလဒ်အဖြစ် ရှင်းပြသည်။ ကိုယ်ခန္ဓာ၊ အင်ဒြိယများ၊ စိတ်ကို “မြင်ရသောအရာ” ဟု ခွဲခြားသိမြင်ပြီး သက်သေ-အသိစိတ်၌ မကပ်မလှမ်း တည်နေခြင်း၊ လုပ်ဆောင်မှုရှိသော်လည်း “ငါလုပ်သည်” ဟူသော দাবာကို မထားခြင်းတို့သည် ဇီဝန်မုက္တိ၏ လက္ခဏာများဖြစ်သည်။ အဝဓူတသည် လူ့လောကအတွင်း လှုပ်ရှားနေသော်လည်း အတွင်း၌ ကိုယ်တိုင်တောက်ပသော အသိစိတ်၌ တည်မြဲ၍ ကြောက်ရွံ့မှုမရှိ၊ ကပ်လှမ်းမှုမရှိ။ ထို့ကြောင့် ဤဥပနိသဒ်သည် ဝေဒန္တသဘောတရားအရ အတွင်းစွန့်လွှတ်မှုနှင့် အသက်ရှင်စဉ် လွတ်မြောက်ခြင်း (ဇီဝန်မုက္တိ) ကို ကိုယ်တိုင်သိမြင်မှုဖြင့် ရရှိနိုင်ကြောင်း အကျဉ်းချုပ်တင်ပြသည်။
Bahvricha
Bahvṛca Upanishad သည် ရိဂ္ဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်သော အတိုချုံး Śākta ဥပနိသဒ်တစ်စောင်ဖြစ်ပြီး Devī-sūkta (Ṛgveda 10.125) ထဲရှိ “ငါ” ဟူသော ဒေဝီ၏ မိန့်ခွန်းကို ဥပနိသဒ်ဆန်သော ဘြဟ္မတတ္တဝအဖြစ် စုစည်းတင်ပြသည်။ မန္တရအနည်းငယ်အတွင်း ဒေဝီကို Vāc (သန့်ရှင်းသော စကား/ဝါဏီ)၊ prāṇa နှင့် ဒေဝတားအင်အားများ၏ အခြေခံအဖြစ်သာမက ကမ္ဘာလောက၏ အမြင့်ဆုံး အကြောင်းရင်း-အင်အားအဖြစ်လည်း အတည်ပြုထားသည်။ အဂ္နိ၊ အိန္ဒြ၊ ဝရုဏ စသည့် ဒေဝတားများကို တစ်ခုတည်းသော Śakti ၏ လုပ်ဆောင်မှု-ရုပ်သဏ္ဍာန်များဟု ဖတ်ရှုသည်။ ဒဿနအရ Brahman နှင့် Śakti ၏ အဘေဒ (မခွဲခြားနိုင်မှု)၊ စိတ်-အင်အား၏ ကိုယ်တိုင်တောက်ပသိမြင်မှု၊ ဒေဝီ၏ အတွင်းလောကနှင့် အလွန်လောက နှစ်မျိုးလုံးတွင် ပြန့်နှံ့မှုကို အလေးပေးသည်။ Vāc ကို ဒေဝီ၏ စွမ်းရည်/သဘောတရားအဖြစ် မြင်သဖြင့် မန္တရနှင့် śruti ကို အပြင်ပန်း ရိုးရာပူဇော်မှုသာမက ဉာဏ်သို့ သွားရာ လမ်းကြောင်းအဖြစ်လည်း သတ်မှတ်သည်။ သမိုင်းနောက်ခံအရ ဤဥပနိသဒ်သည် Śākta ပရമ്പရာ၏ ဝေဒအာဏာတရားကို ခိုင်မာစေပြီး ဥပနိသဒ်များ၏ “တစ်ခုတည်းသော အမှန်တရား” ကို ဒေဝီဗဟိုပြု ဘာသာစကားဖြင့် ပြန်လည်ဖော်ပြသည်။ mokṣa သည် “ဒေဝီသည် Ātman” ဟူသော အသိအမှတ်ပြုမှုမှ ဖြစ်ပေါ်ကာ ဒွိဝါဒမောဟ ပျောက်ကွယ်ပြီး jñāna နှင့် bhakti တို့ တစ်ခုတည်းသော အမှန်တရားတွင် ပေါင်းစည်းသွားသည်။
Bhikshuka
ဘိက္ခုက ဥပနိသဒ်သည် အထရ္ဝဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်သော စန္န്യാസ ဥပနိသဒ်တစ်ပုဒ်ဖြစ်ပြီး မန္တရ ၅ ပုဒ်သာရှိသော်လည်း ဘိက္ခုက (အလှူခံ ရဟန်း) ၏ အကောင်းဆုံးဘဝပုံစံကို အကျဉ်းချုပ်ဖော်ပြသည်။ ရှည်လျားသော မေတ္တာဖီဇစ်ဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးချက်များထက် အပရိဂ္ရဟ (မပိုင်ဆိုင်ခြင်း), အလှူပေါ်မူတည်၍ အသက်မွေးခြင်းကို လောဘလျော့စေသော လေ့ကျင့်ခန်းအဖြစ်ယူခြင်း, အင်ဒြိယထိန်းချုပ်မှုနှင့် စိတ်တည်ငြိမ်မှုတို့ကို အဓိကထားသည်။ အဓိကသဘောတရားမှာ ဘိက္ခုက၏ ရည်မှန်းချက်သည် လူမှုဂုဏ်သိက္ခာ သို့မဟုတ် ရိုးရာကర్మကာဏ္ဍ မဟုတ်ဘဲ အတ္တမန်ကို သိမြင်ခြင်းမှတဆင့် မောက္ခ ဖြစ်သည်။ ချီးမွမ်း-ကဲ့ရဲ့၊ အမြတ်-အရှုံး၊ ပျော်-နာ စသည့် ဒွန္ဒွများအပေါ် တည်ငြိမ်ညီမျှမှုကို ထိန်းသိမ်းပြီး အဟင်ကာရနှင့် အလှည့်အပြောင်းကပ်လျက်မှုကို စွန့်လွှတ်ရန် သင်ကြားသည်။
Brahmavidya
Brahmavidyā Upanishad သည် Atharvaveda နှင့် ဆက်နွယ်သော နောက်ပိုင်း Upanishad များထဲတွင် ထည့်သွင်းစဉ်းစားလေ့ရှိပြီး “ဗြဟ္မဗိဒ္ယာ” (လွတ်မြောက်မှုဆိုင်ရာ ဉာဏ်) ကို အဓိကထားသည်။ အဓိကအယူအဆမှာ Ātman နှင့် Brahman တို့၏ အဘေဒ (မခွဲခြားနိုင်မှု) ကို တိုက်ရိုက်သိမြင်ခြင်းက မောက္ခ (mokṣa) သို့ ရောက်စေသည်ဟု ဆိုခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ပြင်ပ ရိတုအခမ်းအနားများကို အဆုံးစွန်ရည်မှန်းချက်အဖြစ် မထားဘဲ viveka (ခွဲခြားသိမြင်မှု)၊ vairāgya (မကပ်ငြိမှု) နှင့် သမာဓိ/ဓ്യာနတို့ဖြင့် အတွင်းသို့ ပြန်လှည့်စေသည်။ စာတမ်းသည် ချုပ်နှောင်မှု၏ အမြစ်ကို avidyā—ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် စိတ်ကို “ငါ” ဟု မှားယွင်းသတ်မှတ်ခြင်း—ဟု ဖော်ပြပြီး၊ လွတ်မြောက်မှုကို သတိ-သိမြင်မှု၏ သက်သေ (witness-consciousness) အဖြစ် Ātman ကို သိမြင်ခြင်းဟု ရှင်းလင်းသည်။ နိုး၊ အိပ်မက်၊ အိပ်နက် သုံးအခြေအနေတို့၏ သက်သေဖြစ်သော ချမ်းသာသိမြင်မှုကို အမှန်တရားအဖြစ် ထင်ဟပ်စေသည်။ Nirguṇa Brahman (ဂုဏ်လက္ခဏာမဲ့) အယူအဆ—အမည်-ရုပ်ပုံကို ကျော်လွန်သော်လည်း အတွေ့အကြုံအားလုံး၏ အခြေခံ—ကို ထင်ရှားစွာ တင်ပြသည်။ ထို့ပြင် guru–śiṣya သင်ကြားမှု၊ śravaṇa–manana–nididhyāsana (နားထောင်၊ စဉ်းစား၊ အတွင်းသို့ တည်ငြိမ်စွာ ဆင်ခြင်) နှင့် စန്യാസ/အတွင်းလှည့်လှန် လွှတ်ချမှုတို့၏ အရေးပါမှုကို ဖော်ပြပြီး၊ သီလ၊ အာရုံထိန်းချုပ်မှုနှင့် စိတ်တည်ငြိမ်မှုတို့ကို ဉာဏ်ပေါက်ကွဲမှုအတွက် အခြေခံအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။
Brihadaranyaka
ဗြဟဒာရဏျယက ဥပနိသဒ်သည် ရှုကလ (ဝါဇသနေယီ) ယဇုရဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်သော အဟောင်းဆုံးနှင့် အကျယ်ပြန့်ဆုံး မုခ္ယ ဥပနိသဒ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ အာရဏျယက ပတ်ဝန်းကျင်အတွင်း၌ ဗေဒ ယဇ္ဉကမ္မ၏ သင်္ကေတများကို ပယ်ချခြင်းမဟုတ်ဘဲ အတွင်းပိုင်းအဓိပ္ပါယ်အဖြစ် ပြန်လည်ဖော်ထုတ်ကာ မောက္ခအတွက် အာတ္မဝိဒ္ယာ/ဉာဏကို အဓိကလမ်းကြောင်းအဖြစ် တည်ထောင်သည်။ အဓျာယ–ဗြာဟ္မဏ ဖွဲ့စည်းပုံအရ ဆွေးနွေးပွဲများ၊ ယുക്തိဆန်သော အငြင်းပွားမှုများနှင့် သမาธိဆိုင်ရာ အညွှန်းများ ပေါင်းစည်းထားသဖြင့် ကမ္မကဏ္ဍမှ ဒဿနဆိုင်ရာ ကိုယ်တိုင်စူးစမ်းမှုသို့ သမိုင်းဝင် ပြောင်းလဲမှုကို ထင်ဟပ်စေသည်။ အဓိကသင်ခန်းစာမှာ အာတ္မန်—အတွေ့အကြုံများ၏ သက်သေ (witness)၊ မပြောင်းလဲသော၊ အမရ—နှင့် ဗြဟ္မန်တို့၏ ပရမာရ္ထအရ တစ်ရပ်တည်းဖြစ်မှု ဖြစ်သည်။ “နေတိ နေတိ” (ဤမဟုတ်၊ ထိုမဟုတ်) နည်းလမ်းသည် အာတ္မန်ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုလို ဖမ်းယူမထားစေရန် အပေါဟ (apophatic) စည်းကမ်းဖြစ်ပြီး သတ်မှတ်ချက်အားလုံးကို ကျော်လွန်သော သက်သေ-ချိတ်နျယာအဖြစ် တည်စေသည်။ “အန္တရျယာမိ” ဗြာဟ္မဏတွင် ဗြဟ္မန်ကို သတ္တဝါများ၊ ဓာတ်များ၊ ဒေဝတားများအတွင်းရှိ အတွင်းပိုင်းထိန်းချုပ်သူအဖြစ် ဖော်ပြကာ သန့်ရှင်းမှု၏ အလယ်ဗဟိုကို ပြင်ပကမ္မမှ အတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းစေသည်။ ဘုရင် ဇနက၏ နန်းတော်တွင် ယာဇ္ဉဝလ္က്യ၏ ဆွေးနွေးပွဲများက ဒဿနဆိုင်ရာ အရွယ်ရောက်မှုကို ပြသသည်။ မိုင်တြေးယီနှင့် ဆွေးနွေးခန်းတွင် အရာအားလုံးကို ချစ်မြတ်နိုးခြင်းသည် “အာတ္မန်အတွက်” ဟု ဆိုကာ विवेक (viveka) နှင့် वैराग्य (vairagya) ၏ အခြေခံကို ထူထောင်သည်။ ကမ္မ၊ သေခြင်း၊ ပြန်လည်မွေးဖွားခြင်းကို လက်ခံသော်လည်း အဆုံးစွန်ရည်မှန်းချက်မှာ အာတ္မဉာဏဖြင့် ကြောက်ရွံ့မှုနှင့် ဝမ်းနည်းမှုကို ကျော်လွန်သော အမရత్వကို ရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။
Chhandogya
ချန်ဒေါဂျျ အုပနိသဒ်သည် စာမဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်သော အဓိက (mukhya) အုပနိသဒ်တစ်စောင်ဖြစ်သည်။ ဗေဒယဇ္ဈကမ္မကို လုံးဝပယ်ချခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ထိုကမ္မ၏ အတွင်းပိုင်း အဓိပ္ပါယ်ကို ဖော်ထုတ်ကာ အတွင်းသို့ မျက်နှာမူသော ဉာဏ် (vidyā) နှင့် ဥပာသနာ (upāsanā) သို့ ဦးတည်စေသည်။ adhyāya–khaṇḍa ဖွဲ့စည်းပုံအတွင်း Oṃ၊ Sāman သီချင်း၊ prāṇa၊ နေ၊ အာကာသ စသည့် သင်္ကေတများကို အာရုံစိုက်သည့် သဘောတရားများဖြင့် Brahman ကို နားလည်စေသည်။ အထင်ရှားဆုံး သင်ခန်းစာမှာ Uddālaka Āruṇi နှင့် Śvetaketu တို့၏ ဆွေးနွေးခန်းတွင် “tat tvam asi” (“သင်သည် အဲဒါပင်”) ဟူသော မဟာဝါကျဖြစ်သည်။ ‘sat’ (သန့်ရှင်းသော ရှိခြင်း) ကို ကမ္ဘာ၏ အကြောင်းရင်းနှင့် အခြေခံအဖြစ် ဖော်ပြပြီး၊ nāma-rūpa (အမည်နှင့် ရုပ်သဏ္ဌာန်) မျိုးစုံမှုသည် တစ်ခုတည်းသော အမှန်တရားပေါ် မူတည်သည့် ပေါ်ထွန်းမှုသာ ဖြစ်ကြောင်းကို ဆားရေ ဥပမာကဲ့သို့သော ဥပမာများဖြင့် ရှင်းလင်းသည်။ pañcāgni-vidyā (မီးငါးပါး)၊ သေပြီးနောက် လမ်းနှစ်လမ်း (devayāna/pitṛyāna) နှင့် dahara-vidyā (နှလုံးအတွင်း “အာကာသသေးငယ်” တွင် Brahman ကို သိမြင်ခြင်း) တို့သည် အရေးကြီးသော အကြောင်းအရာများဖြစ်သည်။ သစ္စာ၊ ကိုယ်ထိန်းချုပ်မှု၊ တပဿ၊ စည်းကမ်းတို့ကို ဉာဏ်အမြင့်သို့ ရောက်ရန် အခြေခံအဖြစ် အလေးထားသည်။ နောက်ဆုံးတွင် Ātman နှင့် Brahman ၏ ညီညွတ်မှုကို တိုက်ရိုက်သိမြင်ခြင်းက လွတ်မြောက်မှုဖြစ်ကြောင်းကို အတည်ပြုသည်။
Devi
ဒေဝီ ဥပနိရှဒ် (အထရ္ဝဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်) သည် ရှာက္တ ဥပနိရှဒ်များအနက် အရေးကြီးသော စာတမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒေဝီကို ပရဗြဟ္မန် (အမြင့်ဆုံး အမှန်တရား) အဖြစ် တည်ထောင်သည်။ စာတမ်းတွင် ဒေဝီကို ကမ္ဘာလောက၏ အကြောင်းရင်းနှစ်မျိုး—ဖန်တီးစေသော အကြောင်းရင်းနှင့် ပစ္စည်းအကြောင်းရင်း—နှစ်မျိုးလုံးအဖြစ်၊ ထို့ပြင် ဖန်တီးခြင်း-ထိန်းသိမ်းခြင်း-ပျက်သိမ်းခြင်းတို့၏ အဓိဋ္ဌာန သက္တိအဖြစ် ဖော်ပြသည်။ နိရ္ဂုဏ (ဂုဏ်လက္ခဏာကင်း) နှင့် သဂုဏ (ပုံသဏ္ဌာန်ဖြင့် ပေါ်လွင်) ကို တစ်ခုတည်းအဖြစ် ပေါင်းစည်းထားသည်။ māyā/śakti သည် ချုပ်နှောင်မှုကို ရှင်းပြပြီး vidyā သည် မောက္ခသို့ ဦးတည်စေသည်။ မန္တရနှင့် vāc (သန့်ရှင်းသော စကား) ကို ဒေဝီ၏ ထင်ဟပ်မှုအဖြစ် နားလည်ကာ bhakti နှင့် jñāna ကို အဒွైత အတွေ့အကြုံသို့ ချိတ်ဆက်ပေးသည်။
Dhyanabindu
ဓျာနဘိန္ဒု ဥပနိသဒ် (အထရဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်) သည် ယောဂဥပနိသဒ်များအနက် အရေးပါသော စာတမ်းတစ်စောင်ဖြစ်ပြီး “ဓျာန” ကို အတ္တမသိ (Self-knowledge) သို့ ရောက်ရန် လက်တွေ့လမ်းကြောင်းအဖြစ် တင်ပြသည်။ “ဘိန္ဒု” သည် စိတ်၏ တစ်ချက်တည်းအာရုံစိုက်မှုကို သင်္ကေတပြု၍ ပြင်ပအရာဝတ္ထုများမှ စိတ်ကို ပြန်လှည့်ကာ အတွင်းသတိတရားသို့ စုစည်းစေသည်။ ဤစာတမ်းသည် ယောဂနည်းလမ်းများကို ဝေဒാന്ത၏ အဆုံးစွန်ရည်မှန်းချက်—အတ္တမနှင့် ဘြဟ္မန်၏ အဒွိတ (non-dual) အတွေ့အကြုံ—နှင့် ချိတ်ဆက်ထားသည်။ ဤဥပနိသဒ်တွင် စိတ်သည် ချည်နှောင်မှုနှင့် လွတ်မြောက်မှု နှစ်မျိုးလုံး၏ အကြောင်းရင်းဟု အလေးပေးသည်။ မန္တရ၊ ပရာဏထိန်းချုပ်မှုနှင့် အတွင်းနာဒ (inner sound) ကို စူးစမ်းခြင်းတို့ဖြင့် “အထောက်အကူရှိ” (sālambana) ဓျာနမှ “အထောက်အကူမရှိ” (nirālambana) သမာဓိသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွေ့လျားစေသည်။ နိဂုံးချုပ်မှာ မောက္ခသည် အသစ်တဖန် ဖန်တီးရသောအရာမဟုတ်ဘဲ အဝိဇ္ဇာ ပျောက်ကွယ်သည့်အခါ မူလအတ္တသဘာဝ ပေါ်လွင်လာခြင်းပင် ဖြစ်သည်။
Ekakshara
ဧကာက္ခရာ ဥပနိသဒ် (အထရ္ဗဝေဒ ဆက်နွယ်) သည် ရှိုင်ဝ ဥပနိသဒ်များအနက် တိုတောင်းသော်လည်း အဓိပ္ပါယ်နက်ရှိုင်းသော သာမဏိတရားစာတမ်းတစ်စောင်ဖြစ်ပြီး “တစ်လုံးတည်းသော မပျက်မယွင်း အက္ခရာ” — အိုမ် (Oṁ) — ကို အမြင့်ဆုံးအမှန်တရား၏ အသံရုပ်သဘောအဖြစ်၊ ရှိုင်ဝအမြင်တွင် ရှီဝ၏ သဘောတရားအဖြစ် တင်ပြသည်။ မန္တရသည် သင်္ကေတသာမက အတ္တမသိမြင်မှုအတွက် တိုက်ရိုက် သမာဓိအထောက်အကူ ဖြစ်သည်။ စာတမ်းသည် အိုမ်ကို နိုးနေခြင်း၊ အိပ်မက်၊ အိပ်ပျော်နက် (deep sleep) အခြေအနေများနှင့် ဆက်စပ်ကာ ထိုသုံးမျိုးကို ကျော်လွန်သော တုရီးယ (turīya) ကို ညွှန်ပြသည်။ ထို့ကြောင့် စိတ်အသိဉာဏ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုနှင့် မန္တရဗိဒ္ယာ ပေါင်းစည်းလာသည်။ အဓိကသင်ခန်းစာမှာ ပြင်ပကర్మကဏ္ဍကို အတွင်းပိုင်းသို့ ပြောင်းလဲခြင်းဖြစ်ပြီး—ဇပ (japa)၊ တစ်ချက်တည်းအာရုံစိုက်မှု၊ အဒွိတ ဉာဏ်တို့ဖြင့် အဟင်ကာရ လျော့ပါးကာ အတ္တနှင့် ရှီဝ/ဗြဟ္မန် မကွာခြားမှုကို “ဖန်တီး” မဟုတ်ဘဲ “သိမြင်” ခြင်းက မောက္ခ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။
Ganapati
ဂဏပတိ ဥပနိသဒ် (Ganapati Upanishad / Ganapatyatharvashirsha) သည် အထာဗ္ဗဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်သော တိုတောင်းသော်လည်း ဒဿနအရ အလွန်သက်ရောက်မှုရှိသည့် ဥပနိသဒ်တစ်ပုဒ်ဖြစ်သည်။ ဤစာတမ်းသည် ဂဏေရှကို ကောင်းမွန်သောအစပြုခြင်း၏ နတ်တော်အဖြစ်သာမက ပရဗြဟ္မ (Parabrahman) နှင့် သတ္တဝါအားလုံး၏ အတွင်းအတ္တ (Atman) အဖြစ် ထူထောင်ဖော်ပြသည်။ ဥပနိသဒ်ပုံစံအရ ဘာကတိ (bhakti) ရုပ်ပုံကို အဒွိုင်တ (non-dual) သဘောတရား၏ သင်္ကေတနှင့် ထင်ဟပ်မှုအဖြစ် ဖတ်ရှုစေသည်။ သမိုင်းအရ ၎င်းသည် နောက်ခေတ် ဥပနိသဒ်အစဉ်အလာတွင် ပါဝင်ပြီး ဂဏပတျယ (Ganapatya) အစဉ်အလာတွင် အထူးလေးစားခံရသည်။ သို့သော် ရှိုင်ဝ (Shaiva) ပတ်ဝန်းကျင်တွင်လည်း ဂဏေရှကို “ပထမဦးစွာ ပူဇော်ရမည့်သူ” နှင့် ရှိဝပူဇော်မှုသို့ ဝင်ပေါက်အဖြစ် နားလည်နိုင်သည်။ စရုတိပုံစံ စကားလုံးများ၊ တာဒါတ်မယ (တစ်သားတည်းဖြစ်မှု) ကြေညာချက်များနှင့် မန္တရားအလေးပေးမှုတို့က ဝေဒန္တနှင့် မန္တရားအခြေပြု သမဓိကျင့်စဉ်တို့၏ ဆုံစည်းမှုကို ပြသသည်။ အဓိကသင်ခန်းစာမှာ ဂဏပတိသည် ဖန်တီးခြင်း–ထိန်းသိမ်းခြင်း–ပျက်သိမ်းခြင်း၏ အခြေခံအာဏာဖြစ်ပြီး ပေါ်လွင်/မပေါ်လွင် (manifest/unmanifest) နှစ်မျိုးလုံး၏ အခြေခံဖြစ်သည်။ “Oṁ” နှင့် “gaṁ” ဘီဇမန္တရားကို ဂျပ်/သမဓိဖြင့် ကျင့်ခြင်းသည် ကိုယ်တိုင်သိမြင်မှုသို့ သွားရာလမ်းဟု ဆိုသည်။ အမှန်တကယ် အတားအဆီးသည် ပြင်ပပြဿနာမဟုတ်ဘဲ အဝိဒ္ယာ (မသိမှု) ဖြစ်ပြီး၊ အတားအဆီးဖယ်ရှားခြင်းသည် အဝိဒ္ယာပျောက်ကွယ်၍ အတ္တ–ဗြဟ္မ တစ်သားတည်းဖြစ်မှု ထင်ရှားလာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
Garbha
ဂర్భ ဥပနိသဒ် (အထရ္ဗဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်) သည် ကိုယ်ဝန်တည်ခြင်း၊ သန္ဓေသားဖွံ့ဖြိုးခြင်းနှင့် မွေးဖွားခြင်းကို အခြေခံကာ ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် အာတ္မန် (Ātman) ၏ ခွဲခြားမှုကို သဘောတရားပိုင်းအရ ထင်ရှားစေသော ထူးခြားသည့် ဥပနိသဒ်တစ်ပုဒ်ဖြစ်သည်။ ကိုယ်ခန္ဓာကို ပဉ္စဘူတ (ธာတုငါးပါး) ပေါင်းစည်းမှုမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ ကမ္မနှင့် ဝါသနာတို့ကြောင့် လှုပ်ရှားသည့်၊ မတည်မြဲသော အရာဟု ဖော်ပြကာ विवेक (ခွဲခြားသိမြင်မှု) နှင့် vairāgya (မကပ်မငြိမှု) ကို နှိုးဆော်သည်။ မိခင်ဝမ်းကို “အသေးစားကမ္ဘာ” တစ်ခုကဲ့သို့ မြင်ကာ ဇီဝသည် အတိတ်ကမ္မအလိုက် ကိုယ်ခန္ဓာကို လက်ခံသည်ဟု ဆိုသည်။ ဝမ်းတွင်းအကျဉ်းကျပ်မှု၊ အားနည်းလွယ်မှုနှင့် မွေးဖွားချိန် “မေ့လျော့ခြင်း” အရိပ်အယောင်တို့သည် အဝိဒ္ယာ (မသိမှု) နှင့် အာရုံခံကပ်ငြိမှု၏ အလက်ဂိုရီအဖြစ် ပေါ်လွင်သည်။ ဒဿနအရ အဓိကသင်ခန်းစာမှာ ကိုယ်–စိတ်သည် ပြောင်းလဲနိုင်သော်လည်း အာတ္မန်သည် သက်သေသိမြင်သူအဖြစ် တည်မြဲနေသည်။ ထို့ကြောင့် လူ့ဘဝမွေးဖွားခြင်းကို ကိုယ်တိုင်သိမြင်မှုနှင့် လွတ်မြောက်ရေးအတွက် အခွင့်အရေးဟုယူဆကာ ချည်နှောင်မှု၏ အကြောင်းရင်းများကို နားလည်ပြီး ကျော်လွှားရန် ဥပနိသဒ်က လမ်းညွှန်သည်။
Ishavasya
ဤရှာဝါသျ (Ishavasya) ဥပနိသဒ်သည် ရှုကလ ယဇုရဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်သော မုခ္ယ ဥပနိသဒ်တစ်ပုဒ်ဖြစ်ပြီး မန္တရ ၁၈ ပုဒ်သာဖြင့် အလွန်သိပ်သည်းသော ဝေဒန္တ ဒဿနကို တင်ပြသည်။ ပထမမန္တရ “īśāvāsyam idaṃ sarvam” သည် လှုပ်ရှားနေသော စကြဝဠာတစ်လုံးလုံးကို Īśa (အရှင်/ဘုရား) က ဖုံးလွှမ်း/စိမ့်ဝင်နေသည်ဟု ကြေညာပြီး ကမ္ဘာကို သန့်ရှင်းမြတ်နိုးစွာ မြင်မြင်သာသာကြည့်စေသည်။ ထို့ကြောင့် “tena tyaktena bhuñjīthāḥ” — စွန့်လွှတ်ခြင်းဖြင့် သန့်ရှင်းသော အပျော်အပါး၊ “mā gṛdhaḥ” — လောဘမရှိခြင်း၊ မပိုင်ဆိုင်လိုခြင်း ဆိုသည့် နৈতিকအခြေခံ ပေါ်ထွက်လာသည်။ ဤဥပနိသဒ်သည် ကမ္မ (လုပ်ဆောင်မှု) နှင့် ဉာဏ် (သိမြင်မှု) ကို ဆန့်ကျင်ဘက်မဟုတ်ဘဲ ပေါင်းစည်းသင်ကြားသည်။ “kurvann eveha karmāṇi… śataṃ samāḥ” အရ တာဝန်များကို လုပ်ဆောင်နေစဉ်ပင် အနာသက္တိ (မကပ်မငြိ) ရှိလျှင် ချည်နှောင်မှု မဖြစ်နိုင်သည်။ ထို့နောက် vidyā–avidyā (နှင့် sambhūti–asambhūti) ကို တစ်ဖက်တည်း အလွန်အကျွံလိုက်ခြင်းသည် “အမှောင်” သို့ ဦးတည်ကြောင်း သတိပေးပြီး နှစ်ဖက်လုံးကို မှန်ကန်စွာ နားလည်ခြင်းက မရဏကို ကျော်လွန်၍ အမရတရားသို့ ဦးတည်စေသည်ဟု ဆိုသည်။ နိဂုံးပိုင်းတွင် “ရွှေခွက်” (hiraṇmayena pātreṇa) သည် သမ္မာတရား၏ မျက်နှာကို တောက်ပသော အဖုံးဖြင့် ဖုံးကွယ်ထားသည်ဟု ရုပ်ကပုံဖော်ပြီး နေဘုရား/ Pūṣan ထံ အဖုံးကို ဖယ်ရှားပေးရန် ဆုတောင်းသည်—သမ္မာဓမ္မကို မြင်တွေ့ခြင်းနှင့် အတွင်းပုရုရှ (puruṣa) ကို သိမြင်ခြင်းအတွက်။ Śaṅkara ၏ အဒွိုင်တ အမြင်တွင် Ātman–Brahman ဧကత్వသိမြင်မှုသည် အဓိကဖြစ်ပြီး ကမ္မသည် စိတ်သန့်စင်ရေးအတွက် အထောက်အကူ; အခြားပညာရှင်ပုံစံများတွင် Īśa ၏ စကြဝဠာအနှံ့တည်ရှိမှုနှင့် ဘက္တိ-အပ်နှံမှုကို ပိုမိုအလေးပေးသည်။
Jaabaal
Jābāla Upanishad သည် Śukla-Yajurveda ဆိုင်ရာ အုပ်စုတွင် ပါဝင်ပြီး အရွယ်အစားသေးငယ်သော်လည်း သံန്യാസ (လောကစွန့်ခြင်း)၊ တီရ္ထ (ဘုရားဖူးခရီး) နှင့် အတ္တမသိ (Self-knowledge) အကြောင်း Vedānta ဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးချက်များတွင် အလွန်သက်ရောက်မှုရှိသော စာတမ်းဖြစ်သည်။ ဗေဒအာဏာကို ထိန်းသိမ်းထားသော်လည်း ယဇ్ఞ စသည့် ပြင်ပကర్మများကို အတွင်းပိုင်း အဓိပ္ပါယ်ဖြင့် ပြန်လည်ဖတ်ရှုကာ အဆုံးစွန် ရည်မှန်းချက်ကို Brahmavidyā ဟု သတ်မှတ်သည်။ အဓိကအကြောင်းအရာတစ်ခုမှာ Kāśī/Avimukta သဘောတရားဖြစ်သည်။ ‘Avimukta’ ကို တစ်ဖက်တွင် Vārāṇasī အဖြစ် သန့်ရှင်းသော နေရာတစ်ခု၊ တစ်ဖက်တွင် စိတ်အတွင်းရှိ Brahman ၏ တည်မြဲသော တည်ရှိမှု “မစွန့်လွှတ်သော” အလယ်ဗဟိုအဖြစ် နှစ်မျိုးလုံးနားလည်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ဘုရားဖူးခရီး၏ တန်ဖိုးကို လက်ခံသော်လည်း အဆုံးတွင် အတွင်းဘက်ခရီး—အတ္တမသိ—သို့ ဦးတည်စေသည်။ အဓိကသင်ခန်းစာမှာ သံန്യാസသည် လူမှုရေးအဆင့်တစ်ခုသာမက विवेक နှင့် vairāgya အပေါ် အခြေခံသော လွတ်မြောက်ရေးလမ်းကြောင်းဖြစ်ပြီး မောက္ခ၏ အဆုံးအဖြတ်ကိရိယာမှာ အတ္တ-ဂျဉာန် ဖြစ်သည်။ ပြင်ပအကျင့်များသည် Ātman–Brahman ဧကత్వကို သိမြင်ရာသို့ ဦးတည်စေသည့်အခါမှသာ အဓိပ္ပါယ်ရှိသည်။
Kaivalya
ကိုင်ဝလျ ဥပနိသဒ် (အထာဝဗေဒနှင့် ဆက်နွယ်၊ မန္တရ ၂၆ ပုဒ်) သည် တိုတောင်းသော်လည်း ဝေဒန္တဒဿနတွင် အရေးပါသော စာတမ်းဖြစ်သည်။ ဤတွင် အရှွလಾಯန ရှိသည် ဘြဟ္မာထံ အမြင့်ဆုံး ဉာဏ်ကို မေးမြန်းပြီး ဘြဟ္မာက စန္န്യാസ၊ တပ၊ သဒ္ဓါ နှင့် အတွင်းသန့်ရှင်းမှုတို့ကို အခြေခံကာ ဘြဟ္မဝိဒျာကို သင်ကြားသည်။ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ “ကိုင်ဝလျ” ဟူသော အပြည့်အဝ လွတ်မြောက်မှုဖြစ်ပြီး အာတ္မန်နှင့် ဘြဟ္မန် မခွဲခြားမှုကို တိုက်ရိုက် သိမြင်ခြင်းဖြင့် ရရှိသည်ဟု ဆိုသည်။ ဥပနိသဒ်သည် အာတ္မန်ကို နိုးခြင်း-အိပ်မက်-အိပ်နက် (jāgrat-svapna-suṣupti) သုံးအခြေအနေ၏ သက်သေ (sākṣin) အဖြစ်၊ ကိုယ်တိုင်တောက်ပသော သတိ (svayaṃ-prakāśa) အဖြစ်၊ ကမ္မနှင့် မကပ်လှမ်းသော အဖြစ်အပျက်မထိခိုက်မှုအဖြစ် ဖော်ပြသည်။ အပြင်ပန်း ရိတုအခမ်းအနားများထက် အတွင်းပိုင်း ဓ്യာနကို ဦးစားပေးပြီး “နှလုံးပန်း” တွင် ဘြဟ္မန်ကို ဓ്യာနပြုခြင်း၊ ကိုယ်-စိတ် အတူတကွ သတ်မှတ်မှုကို စွန့်လွှတ်ခြင်း၊ विवेक-ဝైరाग्य ဖြင့် အမှန်တရားကို ခွဲခြားသိမြင်ခြင်းတို့ကို အလေးပေးသည်။ ရုဒြ/ရှီဝကို ချီးမွမ်းမှု ထင်ရှားသော်လည်း နိဂုံးချုပ်မှာ အဒွൈတ ဖြစ်သည်—ဘြဟ္မာ၊ ဝိෂ္ဏု၊ ရုဒြ၊ အိန္ဒြ စသည့် ဒေဝတားများနှင့် စကြဝဠာ လုပ်ဆောင်ချက်များအားလုံးကို တစ်ခုတည်းသော အမြင့်ဆုံး သဘောတရား၏ ပေါ်ထွန်းမှုအဖြစ် ပေါင်းစည်းဖော်ပြသည်။ ထို့ကြောင့် ဘက္တိနှင့် ဓ്യာနသည် ဉာဏ်အဖြစ် ရင့်ကျက်လာကာ ဂျီဝန်မုက္တိ (ဤဘဝတွင် လွတ်မြောက်မှု)၊ ဝမ်းနည်းမှုနှင့် ကြောက်ရွံ့မှု ပျောက်ကွယ်ခြင်း၊ ပြန်လည်မွေးဖွားမှု ရပ်စဲခြင်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။
Kalagnirudra
ကာလာဂ္နိရုဒ္ရ ဥပနိသဒ် (အထရ္ဝဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်) သည် ရှိုင်ဝ (Śaiva) ဥပနိသဒ်တိုတစ်ပုဒ်ဖြစ်ပြီး “ကာလာဂ္နိ-ရုဒ္ရ” သင်္ကေတအားဖြင့် ရုဒ္ရကို ပရဗြဟ္မ/အာတ်မန်အဖြစ် တင်ပြသည်။ “ကာလာဂ္နိ” သည် အချိန် (ကာလ) နှင့် အဝိဒ္ယာကို လောင်ကျွမ်းစေသော ဉာဏ်မီးကို ဆိုလိုကာ သံသရာချည်နှောင်မှု လျော့ပါးစေပြီး ကိုယ်တိုင်သိမြင်ခြင်းသို့ ဦးတည်စေသည်။ ဤစာတမ်းတွင် ဘဟ္စမ (သန့်ရှင်းသော ပြာ) နှင့် တြိပုဏ္ဍြ (tripuṇḍra) ကို အပြင်ပန်းအမှတ်အသားသာမက အတွင်းစိတ်သမာဓိအတွက် အထောက်အကူပြု သတိပေးချက်များဟု အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုသည်။ တြိပုဏ္ဍြ၏ မျဉ်းသုံးကြောင်းသည် ဂုဏ်သုံးပါး သို့မဟုတ် နိုး–အိပ်မက်–နက်ရှိုင်းအိပ် (jāgrat–svapna–suṣupti) အခြေအနေသုံးပါးကို ကျော်လွန်ခြင်းကို ညွှန်ပြပြီး ဘိန္ဒုသည် တုရိယ (turīya) သန့်ရှင်းသော သတိကို ညွှန်ပြသည်။ မောက္ခသို့ အဓိကလမ်းကြောင်းမှာ ဉာဏ် (jñāna) ဖြစ်ပြီး ဘက္တိနှင့် မန္တရ သည် အကူအညီများဖြစ်သည်။
Kalisantarana
ကလိသန္တရဏ ဥပနိသဒ် (Kalisantarana Upanishad) သည် ကృష్ణ ယဇုရဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်သော အတိုချုံးသော်လည်း သက်ရောက်မှုကြီးမားသည့် ဥပနိသဒ်တစ်ပုဒ်ဖြစ်သည်။ နာရဒ–ဗြဟ္မာ ဆွေးနွေးပုံစံဖြင့် ကလိယုဂ၏ အနှောင့်အယှက်များကို “ကူးဖြတ်ခြင်း” (santarana) အတွက် နည်းလမ်းကို ပြသပြီး “ဟရေ ကృష్ణ” မဟာမန္တရ၏ ဂျပ် (japa) နှင့် ကီර්တန (kirtana) ကို အဓိက साधနာအဖြစ် ထားရှိသည်။ ဒဿနဆိုင်ရာ အဓိပ္ပါယ်မှာ နာမနှင့် နာမီ၏ အဘေဒ (nama–namin) — သန့်ရှင်းသော နာမသည် ဘုရား၏ တိုက်ရိုက်ရှိနေမှုဟု ယူဆသဖြင့် နာမသမရဏသည် စိတ်သန့်စင်မှုနှင့် မောက္ခသို့ တိုက်ရိုက် လမ်းဖြစ်သည်။ ဘက္တိ သမိုင်းတွင် အထူးသဖြင့် ဂေါဍီယ ဝိုင်ရှ္ဏဝ ပရമ്പရာ၌ ဤဥပနိသဒ်ကို သြတိအာဏာအဖြစ် မကြာခဏ ကိုးကားကြသည်။
Katha
ကဋ္ဌ ဥပနိသဒ် (ကృష్ణ ယဇုရဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်) သည် အဓိက ဥပနိသဒ်တစ်ပုဒ်ဖြစ်ပြီး နချိကေတာနှင့် ယမတို့၏ ဆွေးနွေးခန်းမှတစ်ဆင့် သေခြင်း၊ အာတ်မန်နှင့် မောက္ခကို နက်ရှိုင်းစွာ ရှင်းလင်းသည်။ ‘ပရేయစ်’ (ချက်ချင်းပျော်ရွှင်မှု) နှင့် ‘ရှရేయစ်’ (အမြင့်ဆုံးကောင်းကျိုး) ကို ခွဲခြားသိမြင်ခြင်းကို စိတ်ဝိညာဉ်လမ်းကြောင်း၏ အခြေခံအဖြစ် ထားသည်။ ရထားဥပမာဖြင့် အင်္ဒြိယ၊ စိတ်နှင့် ဉာဏ်ကို အာတ်မန်အောက်တွင် ထိန်းညှိရမည်ကို ဖော်ပြသည်။ အာတ်မန်သည် မမွေးမသေ၊ အမြဲတည်၊ မပျက်စီး; အာတ်မန်ကို တိုက်ရိုက်သိမြင်ခြင်းက ကြောက်ရွံ့မှုနှင့် ဝမ်းနည်းမှုကို ဖယ်ရှားကာ မောက္ခသို့ ဦးတည်စေသည်။
Katharudra
Katharudra Upanishad သည် Atharvaveda နှင့် ဆက်နွယ်သော Śaiva အုပ်စုဝင် အငယ်စား Upanishad တစ်ပုဒ်အဖြစ် သတ်မှတ်လေ့ရှိသည်။ ဤစာတမ်းတွင် Rudra ကို ဝေဒကာလ၏ နတ်တစ်ပါးအဖြစ်သာမက Brahman—အမြင့်ဆုံး အမှန်တရားအဖြစ် (ကမ္ဘာလောကအတွင်းလည်း ရှိပြီး အလွန်လည်း ကျော်လွန်သော) တင်ပြထားသည်။ ဝေဒဆိုင်ရာ ချီးမွမ်းသီချင်းနှင့် ပူဇော်ပွဲအဓိပ္ပါယ်များကို အတွင်းပိုင်းဗိဒ္ယာ (vidyā) သို့ ပြောင်းလဲဖော်ပြကာ မောက္ခ (mokṣa) သို့ ဦးတည်စေသည်။ အဓိကသင်ခန်းစာမှာ ātman နှင့် Rudra တို့၏ အဘေဒ (မခွဲခြားနိုင်မှု) ဖြစ်သည်။ Rudra သည် အတွင်းအုပ်ချုပ်သူ (antaryāmin) ဖြစ်ပြီး နိုးခြင်း၊ အိပ်မက်၊ အိပ်နက် (deep sleep) ဟူသော အခြေအနေသုံးမျိုး၏ သက်သေခံအသိ (witness-consciousness) အဖြစ် ဖော်ပြသည်။ နာမ-ရုပ် လောကသည် ထိုအသိအတွင်း ပေါ်ထွန်းပြီး ထိုအသိအတွင်းပင် လျောကွယ်သည်။ Oṃ အပေါ် သမาธိ၊ မန္တရဇပ် (japa) နှင့် “အတွင်းယဇ္ဉ” (အဟင်ကာနှင့် ဆန္ဒများကို အတွင်းပိုင်းအပ်နှံခြင်း) ကို လေ့ကျင့်မှုအဖြစ် ရှင်းလင်းထားသည်။ သမိုင်းအရ ဤ Upanishad သည် Śaiva သဒ္ဓါကို ဝေဒအာဏာနှင့် ချိတ်ဆက်ကာ Rudra/Śiva ကို Brahman နှင့် သတ္တဝါအားလုံး၏ အတွင်းအတ္တအဖြစ် တည်ထောင်ပေးသည်။ ဉာဏ (jñāna) နှင့် ဘက္ခတိ (bhakti) ကို ပေါင်းစည်းသည့် အဒွైతဆန်သော အတ္တဘောဓက ဤစာတမ်း၏ ဒဿနတန်ဖိုးဖြစ်သည်။
Kaushitaki
ကောသီတကီ ဥပနိသဒ် (Kaushitaki Upanishad သို့မဟုတ် Kaushitaki Brahmana Upanishad) သည် ရိဂ္ဗေဒ (Rig Veda) နှင့် ဆက်နွယ်ပြီး ကောသီတကီ/ရှာင်ခါယန ဘြာဟ္မဏ ပရമ്പရာအတွင်း တည်ရှိသည်။ အစောပိုင်း ဥပနိသဒ်များ၏ စကားပြေစတိုင်ဖြင့် ရေးသားထားပြီး အပြင်ပန်း ယဇ္ဉကర్మမှ အတွင်းပိုင်း ဗိဒ္ယာ (vidyā) နှင့် ကိုယ်တိုင်ကို စူးစမ်းသိမြင်ခြင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းသည့် လမ်းကြောင်းကို ပြသသည်။ သို့သော် ယဇ္ဉကို ပယ်ချခြင်းမဟုတ်ဘဲ သင်ကြားရေးဆိုင်ရာ သင်္ကေတဖွဲ့စည်းပုံအဖြစ် ပြန်လည်အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုကာ prāṇa၊ ātman နှင့် Brahman ကို နားလည်သိမြင်ရန် ဦးတည်စေသည်။ အဓိကအကြောင်းအရာမှာ သေပြီးနောက် ဂတိ (လမ်းကြောင်း) ဖြစ်ပြီး devayāna လမ်း၊ brahmaloka ရောက်ရှိခြင်းနှင့် ထိုနေရာတွင် ရှာဖွေသူအပေါ် “စမ်းသပ်ခြင်း” တစ်မျိုးကဲ့သို့သော အကြောင်းအရာများ ပါဝင်သည်။ ဤကမ္ဘာဗေဒဆိုင်ရာ ဖော်ပြချက်များသည် မောက္ခသဘောတရား၏ မြေပုံတစ်ခုအဖြစ် လုပ်ဆောင်ကာ ကုသိုလ်/ကర్మဖလသာမက ဉာဏ်၊ विवेक (ခွဲခြားသိမြင်မှု) နှင့် အတွင်းပိုင်း ပြင်ဆင်မှုတို့က ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်ကြောင်း အလေးပေးသည်။ ဒဿနအရ ဤဥပနိသဒ်၏ ထင်ရှားချက်မှာ prāṇa ကို အင်္ဒြိယများနှင့် မန (စိတ်) ၏ “အခြေခံထောက်တိုင်” (pratiṣṭhā) အဖြစ် စူးစမ်းခြင်းဖြစ်သည်။ စကား၊ မြင်ခြင်း၊ ကြားခြင်း၊ စိတ်တို့၏ အပြန်အလှန်ဆက်နွယ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပြီး နောက်ဆုံးတွင် သိမြင်မှု၏ အခြေခံပိုင်ရှင်ဖြစ်သော ātman ကို ရှာဖွေသိမြင်ရန် ဦးတည်စေသည်။ ထို့ကြောင့် စိတ်ဗေဒ၊ ကမ္ဘာဗေဒနှင့် မေတဖစ်ဇစ်တို့ကို ပေါင်းစည်းကာ အတွင်းသဘောတရား၏ တစ်စုတစ်စည်းတည်းဖြစ်မှုကို ဖော်ထုတ်သည်။ သင်ကြားရေးပုံစံတွင် ဆရာ–တပည့် ဆွေးနွေးပွဲ၊ စည်းကမ်း၊ သီလပိုင်း ရင့်ကျက်မှုနှင့် သမာဓိကို အလေးပေးသည်။ ဝေဒန္တ ပရമ്പရာအတွင်း prāṇa–ātman ဆက်နွယ်မှု၊ brahmaloka ၏ အဓိပ္ပါယ်နှင့် “သွားခြင်း” (gati) နှိုင်းယှဉ်၍ တိုက်ရိုက်သိမြင်ခြင်း စသည့် ဆွေးနွေးချက်များအတွက် ကောသီတကီ ဥပနိသဒ်သည် အရေးကြီးသော အခြေခံအရင်းအမြစ်ဖြစ်သည်။
Kena
ကေနဥပနိသဒ် (စမဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်သော မုခ္ယ ဥပနိသဒ်) သည် “စိတ်ကို ဘယ်သူက လှုံ့ဆော်သနည်း၊ စကားကို ဘယ်သူက ပြောစေသနည်း” ဟူသော မူလမေးခွန်းဖြင့် အကျိုးဆောင်သူ (agency) ကို စူးစမ်းသည်။ အဓိကသဘောတရားမှာ ဘြဟ္မန်သည် အာရုံခံအရာဝတ္ထုတစ်ခုမဟုတ်ဘဲ ကြားနိုင်ခြင်း၊ တွေးနိုင်ခြင်း၊ ပြောနိုင်ခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေသော သတိဉာဏ်၏ အခြေခံအလင်းဖြစ်သည်—“နား၏နား၊ စိတ်၏စိတ်၊ စကား၏စကား”။ ထို့ကြောင့် အယူအဆဖြင့် “ဘြဟ္မန်ကို သိပြီ” ဟူသော အတ္တအခြေပြု দাবီကို ဥပနိသဒ်က မလုံလောက်ဟု ဆိုပြီး မအရာဝတ္ထု化 (non-objectifying) သဘောတရားဖြင့် သိမြင်မှုကို ညွှန်ပြသည်။ ယက္ခဇာတ်လမ်းတွင် အောင်ပွဲကြောင့် မာနတက်သော ဒေဝများကို ဘြဟ္မန်က သူတို့၏ အင်အားကန့်သတ်ချက်ကို ပြသသည်။ အဂ္နိနှင့် ဝါယု မအောင်မြင်ကြပြီး အိန္ဒြာက ဥမာ ဟိုင်းမဝတီထံမှ “အောင်ပွဲသည် ဘြဟ္မန်၏ အာနုဘော်” ဟု သင်ယူသည်။ ဤဇာတ်လမ်းသည် အတ္တ-ကရ္တൃത്വကို ချိုးဖောက်ပြီး ဘြဟ္မန်ကို အင်အားနှင့် ဉာဏ်၏ မူလအရင်းအမြစ်အဖြစ် ထူထောင်သည်။ တပစ်၊ ဒမ (ထိန်းချုပ်မှု) နှင့် သန့်စင်သော ကမ္မကို အထောက်အကူပြု साधန အဖြစ် ဖော်ပြကာ ဘြဟ္မန်-ဉာဏ်ဖြင့် အမရတ (လွတ်မြောက်မှု) ရနိုင်ကြောင်း ဆိုသည်။
Kshurika
Kshurika Upanishad (Atharvaveda နှင့် ဆက်နွယ်သော) သည် Yoga Upanishad များအနက် တိုတောင်းသော စာတမ်းတစ်ပုဒ် (ခန့်မှန်း ၂၅ ပုဒ်) ဖြစ်ပြီး “kshurika” (ရေဇာ/ဓားသေး) ကို viveka—ခွဲခြားသိမြင်နိုင်သော ထက်မြက်မှု—၏ သင်္ကေတအဖြစ် အသုံးပြုသည်။ ထိုထက်မြက်မှုဖြင့် avidyā (မသိမှု) နှင့် အတ္တအခြေပြု မှားယွင်းသော အတည်ပြုမှု (adhyāsa) ကို “ဖြတ်တောက်” လိုက်သောအခါ အတ္မန်၏ လွတ်လပ်မှု ပေါ်လွင်လာသည်ဟု သဘောတရားတင်ပြသည်။ စာတမ်းသည် Vedanta ၏ ātman–brahman တစ်ခုတည်းဖြစ်မှုကို အဆုံးသတ်အမှန်တရားအဖြစ် ခံယူပြီး၊ ယောဂအတွင်းပိုင်း လေ့ကျင့်မှု—အာရုံများကို ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခြင်း၊ စိတ်တည်ငြိမ်စေခြင်း၊ သမาธိ—တို့ကို ထိုအဒွိတသိမြင်မှုကို တည်မြဲစေသော နည်းလမ်းအဖြစ် ဖော်ပြသည်။ vāsanā (လျှို့ဝှက်အလေ့အထ) နှင့် စိတ်လှုပ်ရှားမှုများသည် ချည်နှောင်မှု၏ အမြစ်ဖြစ်၍၊ သက်သေ-အသိစိတ် (sākṣī) အဖြစ် တည်နေကာ ထက်မြက်သကဲ့သို့ ဖြတ်တောက်ရမည်ဟု ဆိုသည်။
Kundika
ကွန်ဒိကာ ဥပနိသဒ်သည် အထရ္ဗဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်သော သံန്യാസ ဥပနိသဒ်တစ်ပုဒ်ဖြစ်သည်။ မန္တရများ နည်းပါးသော်လည်း သံန്യാസင်၏ အကျင့်ဝတ်နှင့် စည်းကမ်းကို ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြပြီး အာတ္မဝိဒ္ယာ (ကိုယ်တိုင်သိမြင်မှု) ကို လွတ်မြောက်ခြင်း၏ အဓိကလမ်းကြောင်းဟု အလေးပေးသည်။ ‘ကွန်ဒိကာ’ (ရေခွက်/ရေခွက်ပုံး) သည် အပြင်ပန်းအမှတ်အသားသာမက အတွင်းပိုင်းသန့်ရှင်းမှု၊ ထိန်းချုပ်မှုနှင့် မပိုင်ဆိုင်လိုမှု၏ သင်္ကေတဖြစ်သည်။ စိတ်နှင့် အင်္ဂါရပ်များကို ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ ညီမျှမှု၊ အဟിംသာနှင့် သက်သေ-စိတ်အနေအထားတွင် တည်မြဲခြင်းတို့မှတစ်ဆင့် အာတ္မန်သည် ဘြဟ္မန်ဖြစ်ကြောင်း သိမြင်ခြင်းကို မောက္ခဟု သတ်မှတ်သည်။
Mahavakya
မဟာဝါကျ ဥပနိသဒ် (နောက်ပိုင်းစာရင်းများတွင် အထရ္ဝဝေဒနှင့် ဆက်စပ်ဟု သတ်မှတ်လေ့ရှိ) သည် အတိုချုံးသော်လည်း ဝေဒန္တသဘောတရားကို ထင်ရှားစွာ ဖော်ပြသော ဥပနိသဒ်တစ်ပုဒ်ဖြစ်သည်။ “tat tvam asi”, “aham brahmāsmi”, “ayam ātmā brahma”, “prajñānaṃ brahma” ကဲ့သို့သော မဟာဝါကျများကို အာတ್ಮန်–ဗြဟ္မန် အတူတကွဖြစ်မှုကို တိုက်ရိုက်ဖော်ထုတ်သော သြရုတိဝါကျအဖြစ် ထားရှိသည်။ အဓိကသဘောတရားမှာ ချုပ်နှောင်မှုသည် အဝိဒ္ယာ (မသိမှု/မှားယွင်းနားလည်မှု) မှ ဖြစ်ပြီး မောက္ခသည် အသစ်တစ်ခု “ထုတ်လုပ်” ရသော အခြေအနေမဟုတ်ဘဲ မှန်ကန်သော ဉာဏ်ဖြင့် မှားယွင်းမှု ပျောက်ကင်းသွားခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် śravaṇa–manana–nididhyāsana (နားထောင်ခြင်း–စဉ်းစားဆင်ခြင်ခြင်း–အတွင်းကျကျ တည်ငြိမ်စွာ သဘောပေါက်အောင် ဆင်ခြင်ခြင်း) ကို အရေးကြီးစေသည်။ ယောဂ (သမာဓိ၊ ထိန်းချုပ်မှု၊ အတွင်းမူ) သည် စိတ်သန့်စင်မှုအတွက် အထောက်အကူဖြစ်သော်လည်း လွတ်မြောက်မှုကို ဆုံးဖြတ်ပေးသည်မှာ မဟာဝါကျအဓိပ္ပါယ်ကို သိမြင်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်သော အဒွိုင်တ ဉာဏ်ပင်ဖြစ်သည်။
Maitreya
မိတ္တရေယ အုပနိသဒ်သည် ယဇုရဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်သော သံဃာ/စန്യാസ အုပ်စုဝင် အုပနိသဒ်တစ်ပုဒ်ဖြစ်ပြီး၊ ဝိုင်ရာဂျ (လောကပေါ်ကပ်လျက်မှု လျော့ချခြင်း)၊ စိတ်ထိန်းချုပ်မှုနှင့် အတ္တမဝိဒ္ယာ (ကိုယ်တိုင်သိမြင်မှု) တို့အား မောက္ခသို့ ရောက်ရန် အဓိကလမ်းကြောင်းအဖြစ် တင်ပြသည်။ ပြင်ပက ရိတုအခမ်းအနားများကို အထောက်အကူအဖြစ်သာ သဘောထားပြီး၊ ဘြဟ္မဝိဒ္ယာကို လွတ်မြောက်မှု၏ အဓိကကိစ္စအဖြစ် ထင်ဟပ်စေသည်။ ဤနေရာတွင် စန്യാസဆိုသည်မှာ အပြင်ပန်းအမှတ်အသား သို့မဟုတ် လူမှုအဆင့်အတန်းသာ မဟုတ်ဘဲ “ငါ-ငါ့ဟာ” ဆိုသော ခံယူချက်၊ လုပ်သူအဟံကာရနှင့် ကပ်လျက်မှုတို့ကို စွန့်လွှတ်သည့် အတွင်းပိုင်းပြောင်းလဲမှုဖြစ်သည်။ အတ္တမန်သည် မမွေးမသေ၊ မကပ်လျက်၊ ကိုယ်တိုင်တောက်ပသော သတိဖြစ်ကြောင်း သိမြင်ခြင်းက ချည်နှောင်မှု ပျောက်ကင်းစေသည့် အဓိကအချက်ဖြစ်သည်။ အဟിംသာ၊ သစ္စာ၊ ရိုးရှင်းမှု၊ ညီမျှမှု၊ အင်ဒြိယထိန်းချုပ်မှုနှင့် သမาธိ/ဓ്യာန စသည့် သီလနှင့် စိတ်လေ့ကျင့်မှုများကိုလည်း အထောက်အကူအဖြစ် အလေးပေးဖော်ပြသည်။
Mandalabrahmana
မဏ္ဍလဗြာဟ္မဏ ဥပနိသဒ် (အထရ္ဝဝေဒနှင့် ဆက်စပ်သည်ဟု ရိုးရာတွင် ယူဆ) သည် ယောဂအုပ်နိသဒ်များအနက် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဓ്യာနကျင့်စဉ်ကို ဝေဒန္တပညာ (ဗြဟ္မဗိဒ္ယာ) နှင့် ပေါင်းစည်းဖော်ပြသည်။ “မဏ္ဍလ” သဘောတရားသည် အပြင်ဘက်—အာရုံနှင့် အတွေးပျံ့နှံ့မှု—မှ အတွင်းဗဟိုသို့ သတိဉာဏ်ကို စုစည်းသွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤစာတမ်းသည် စိတ်နှင့် စိတ်လှုပ်ရှားမှုများကို ချုပ်နှောင်မှု၏ အမြစ်ဟု သတ်မှတ်ပြီး ပရတ္ယာဟာရ (အာရုံပြန်ဆုတ်ခြင်း)၊ ဝိုင်ရာဂျ (မကပ်မငြိ)၊ ထိန်းချုပ်မှုနှင့် “သက်သေသတိ” (saksin) အနေဖြင့် တည်မြဲခြင်းတို့ဖြင့် ဝృတ္တိများကို ငြိမ်းစေကာ ကိုယ်တိုင်တောက်ပသော အတ္တမန်ကို သိမြင်စေသည်။ ရည်မှန်းချက်မှာ စိဒ္ဓိများမဟုတ်ဘဲ အတ္တမန်နှင့် ဗြဟ္မန်၏ အဒွైతသဘောကို နိုး၊ အိပ်မက်၊ အိပ်နက် အခြေအနေများကို ကျော်လွန်၍ သိမြင်ခြင်းဖြစ်သည်။
Mandukya
မန္ဒုက്യ ဥပနိသဒ်သည် အထရ္ဝဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်သော မုခ္ယ ဥပနိသဒ်တစ်စောင်ဖြစ်ပြီး မန္တရ ၁၂ ပုဒ်သာရှိသော်လည်း ဒဿနအရ အလွန်နက်ရှိုင်းသည်။ အဓိကအကြောင်းအရာမှာ ‘အောမ်’ (ပရဏဝ) ကို ဗြဟ္မန်/အာတ်မန်၏ စုံလင်သော သင်္ကေတအဖြစ် ရှင်းလင်းခြင်းဖြစ်သည်။ နိုးခြင်း၊ အိပ်မက်၊ အိပ်ပျော်နက် (deep sleep) ဟူသော အတွေ့အကြုံအခြေအနေသုံးမျိုးကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာကာ အာတ်မန်၏ “ပဒ” လေးခု—ဝိုင်ရှ္ဝာနရ (နိုး), တိုင်ဇသ (အိပ်မက်), ပရာဇ္ဉ (အိပ်ပျော်နက်), နှင့် တုရိယ—ကို ဖော်ပြသည်။ တုရိယသည် စတုတ္ထအခြေအနေတစ်ခုသာမက အခြေအနေအားလုံး၏ အခြေခံဖြစ်သော သက်သေ-အသိစိတ် (witness consciousness) ဖြစ်ပြီး ငြိမ်းချမ်း၊ မင်္ဂလာ၊ အဒွိုင်တ (non-dual) သဘောတရားကို ညွှန်ပြသည်။ ‘အ-ဦ-မ်’ နှင့် အသံမဲ့အပိုင်းကို အခြေခံသည့် အောမ်ဓ്യာနက အာတ်မန်-ဗြဟ္မန် တစ်ရပ်တည်းဖြစ်မှုကို တိုက်ရိုက်သိမြင်စေကာ မောက္ခသို့ ဦးတည်စေသည်။
Mudgala
မုဒ္ဂလ ဥပနိသဒ်သည် အထာဝဗေဒနှင့် ဆက်နွယ်သော အကျဉ်းချုပ် ဥပနိသဒ်တစ်ပုဒ်ဖြစ်ပြီး ဝေဒန္တ၏ အဓိကသဘောတရားဖြစ်သော အာတ်မန်နှင့် ဘြဟ္မန်၏ အညီအမျှတရားကို အနှစ်ချုပ်ဖော်ပြသည်။ အပြင်ပန်း ရိုးရာကမ္မကဏ္ဍထက် အတွင်းပိုင်း ဉာဏ်ကို ဦးစားပေးကာ ‘ငါ’ အစစ်သည် ကိုယ်‑စိတ်‑အင်္ဂါရပ်များ မဟုတ်ဘဲ ကိုယ်တိုင်တောက်ပသော သက်သေချေတနာ (sākṣin) ဖြစ်ကြောင်း ဆိုသည်။ ချည်နှောင်မှု၏ အကြောင်းရင်းမှာ အဝိဒ္ယာ/အဓျာသ (မှားယွင်းစွာ တာဝန်ယူသူ‑ခံစားသူနှင့် ကန့်သတ်မှုကို အာတ်မန်ပေါ် တင်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ ဝိဝေက (တည်မြဲ‑မတည်မြဲ ခွဲခြားခြင်း၊ မြင်သူ‑မြင်ရသောအရာ ခွဲခြားခြင်း) နှင့် ဝိုင်ရာဂျ (မကပ်ငြိ) ဖြင့် မှားယွင်းသော အတ္တသိမြင်မှု ပျောက်ကွယ်သည်။ ဉာဏ်သည် မောက္ခသို့ သွားရာ လမ်းဖြစ်ပြီး စိတ်ငြိမ်းချမ်းမှုနှင့် ကြောက်ရွံ့‑ဝမ်းနည်းမှု လျော့ပါးခြင်းကို ရစေသည်။
Mundaka
မုဏ္ဍက ဥပနိသဒ်သည် အထရဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်သော အဓိက (mukhya) ဥပနိသဒ်တစ်စောင်ဖြစ်သည်။ မုဏ္ဍက သုံးပိုင်းနှင့် ခဏ္ဍများအဖြစ် ဖွဲ့စည်းထားပြီး မန္တရ ၄၄ ပုဒ်ဖြင့် ဝေဒက ကర్మကဏ္ဍ၏ ကန့်သတ်သဘောကို ပြသကာ ဘြဟ္မဝိဒ္ယာ (လွတ်မြောက်ရေး ဉာဏ်) ၏ အမြင့်ဆုံးတန်ဖိုးကို ထူထောင်သည်။ အစပိုင်းတွင် ယဇ္ဉကర్మ၌ ကျွမ်းကျင်သော ရှောနကသည် ရှင်အင်္ဂိရသကို ချဉ်းကပ်မေးမြန်းခြင်းဖြင့် ကర్మမှ ဉာဏ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် ဥပနိသဒ်ပညာရေးပုံစံကို ဖော်ပြသည်။ အဓိက သင်ခန်းစာမှာ “ဗိဒ္ယာ နှစ်မျိုး” (dve vidye) ခွဲခြားချက်ဖြစ်သည်—အပရာဗိဒ္ယာ (ဝေဒ၊ ဝေဒအင်္ဂ၊ ယဇ္ဉနှင့် အခမ်းအနားများ) နှင့် ပရာဗိဒ္ယာ (မပျက်မယွင်းသော အက္ခရာ ဘြဟ္မန်ကို သိမြင်စေသော ဉာဏ်)။ ကర్మ၏ အကျိုးသည် ကန့်သတ်ထားပြီး၊ ကောင်းကင်လောကအကျိုးများပင် မွေး-သေ စက်ဝိုင်းကို မဖြတ်တောက်နိုင်။ ပရာဗိဒ္ယာသည် အာတ္မန်–ဘြဟ္မန် တစ်ရပ်တည်းဖြစ်မှုကို သိမြင်စေကာ ကြောက်ရွံ့မှု၊ ဝမ်းနည်းမှု၊ သေခြင်းကို ကျော်လွန်စေသည်။ ဥပနိသဒ်တွင် အားကောင်းသော ဥပမာများရှိသည်—ကမ္ဘာသည် ဘြဟ္မန်မှ “မီးမှ မီးစက်များ ထွက်သကဲ့သို့” ပေါ်ထွန်းလာခြင်း၊ နှင့် “တစ်ပင်တည်းပေါ် ငှက်နှစ်ကောင်” (တစ်ကောင်သည် အသီးကိုစား၍ အတွေ့အကြုံကို ခံစားသော ဇီဝ၊ တစ်ကောင်သည် သက်သေ-အာတ္မန်) ဟူသော အလင်္ကာရ။ ထို့ပြင် “ဥပနိသဒ်သည် လေး၊ အာတ္မန်သည် မြား၊ ဘြဟ္မန်သည် ပစ်မှတ်” ဟူသော သင်္ကေတက သမาธိ၏ တစ်ချက်တည်းအာရုံစိုက်မှုကို အလေးပေးသည်။ အမှန်တရားသည် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သိမြင်မှု သို့မဟုတ် စကားပြောကျွမ်းကျင်မှုဖြင့်သာ မရနိုင်ကြောင်း၊ သန့်ရှင်းမှု၊ တပစ်၊ ရှရဒ္ဓာ၊ လွှတ်ချခြင်းနှင့် śrotriya–brahma-niṣṭha ဂုရု၏ ညွှန်ကြားမှုတို့ဖြင့်သာ ဘြဟ္မဉာဏ် ပကတိဖြစ်လာကြောင်းကိုလည်း ထပ်မံအတည်ပြုသည်။ ထို့ကြောင့် မုဏ္ဍက ဥပနိသဒ်သည် ဝေဒാന്ത၏ ဉာဏ်မားဂ်နှင့် မောက္ခသဘောတရားကို တိုတောင်းသော်လည်း နက်ရှိုင်းစွာ ဖော်ပြသော စာတမ်းတစ်စောင်ဖြစ်သည်။
Naadbindu
နာဒ္ဘိန္ဒု ဥပနိဿဒ် (အထာဝဗေဒနှင့် ဆက်နွယ်) သည် ယောဂ ဥပနိဿဒ်များအနက် တိုတောင်းသော်လည်း အရေးပါသော စာတမ်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤစာတမ်းတွင် ‘နာဒ’ (အတွင်းပိုင်း သေးငယ်သံ) နှင့် ‘ဘိန္ဒု’ (သတိ၏ မျိုးစေ့အမှတ်/အာရုံစိုက်မှု၏ ဗဟို) ကို သမาธိအတွက် အဓိက အထောက်အကူအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ပရာဏာယာမနှင့် စိတ်ထိန်းချုပ်မှုကို တွဲဖက်ဖော်ပြသည်။ အပြင်အာရုံများမှ အတွင်း “နားထောင်ခြင်း” သို့ ပြန်လှည့်ကာ နာဒအတွေ့အကြုံသည် တဖြည်းဖြည်း ပိုမိုသေးငယ်သိမ်မွေ့လာပြီး နောက်ဆုံးတွင် တိတ်ဆိတ်မှုထဲသို့ လျှောဝင်လျက် ပျော်ဝင်သွားသည်။ ထိုတိတ်ဆိတ်မှုသည် အလွတ်မဟုတ်ဘဲ အတ္တမန်ကို တိုက်ရိုက်သိမြင်ခြင်းနှင့် အဒွైత မောက္ခ၏ ပြည့်စုံမှုဖြစ်သည်။
Narayana
နာရာယဏ ဥပနိသဒ် (ယဇုရဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်) သည် အတိုချုံးသော်လည်း ဝေဒန္တဒဿနအဓိပ္ပါယ်ပြည့်ဝသော စာတမ်းဖြစ်ပြီး နာရာယဏကို အမြင့်ဆုံး ဘြဟ္မန်၊ အရာအားလုံး၏ အခြေခံတည်ရာ၊ နှင့် အတွင်းနေ အတ္တမ (အန္တర్యာမင်) အဖြစ် အတည်ပြုသည်။ ဤစာတမ်းသည် စဂုဏ ဘက္တိနှင့် နိရ္ဂုဏ ဘြဟ္မန်အမြင်ကို ပေါင်းစည်းကာ ဘုရားကို ပုဂ္ဂိုလ်ရေးရာ အာရုံပြုကိုးကွယ်နိုင်သကဲ့သို့ ဂုဏ်လက္ခဏာကန့်သတ်မှုကို ကျော်လွန်သော အမြင့်ဆုံးအမှန်တရားအဖြစ်လည်း ညွှန်ပြသည်။ စကြဝဠာ၏ ဖန်ဆင်း-ထိန်းသိမ်း-ပျက်သုဉ်းမှုကို တစ်တည်းသော တတ္တဝ၏ ထင်ဟပ်မှုဟုမြင်ပြီး နာမသတိ၊ ဇပ်နှင့် သမาธိတို့ဖြင့် မောက္ခသို့ ဦးတည်စေသည်။
Niralamba
နိရာလမ္ဗ ဥပနိသဒ် (အထရ္ဗဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်) သည် သံညာသ ဥပနိသဒ်များအနက် တိုတောင်းသော်လည်း အဒွೈတ ဝေဒန္တ အရသာပြင်းထန်သော စာတမ်းတစ်ပုဒ်ဖြစ်သည်။ “နိရာလမ္ဗ” ဟူသည် “အထောက်အပံ့မဲ့” ဟု အဓိပ္ပါယ်ရပြီး ပြင်ပအထောက်အပံ့များ (ဥစ္စာ၊ အဆင့်အတန်း၊ လူမှုအမှတ်အသား) နှင့် အတွင်းပိုင်း နူးညံ့သော အထောက်အပံ့များ (သမာဓိအရာဝတ္ထု၊ ထူးခြားအတွေ့အကြုံ၊ အယူအဆကပ်လှမ်းမှု) ကိုပါ စွန့်လွှတ်ကာ ကိုယ်တိုင်တောက်ပသော အာတ္မန်/ဗြဟ္မန်၌ တည်နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤစာတမ်းတွင် သံညာသကို ပြင်ပဘဝပြောင်းလဲမှုထက် “လုပ်သူ–ခံစားသူ” အဟင်္ကာရကို စွန့်ခြင်းအဖြစ် အဓိကထားသည်။ “နေတိ-နေတိ” စိတ်ဓာတ်ဖြင့် အာတ္မန်သည် ကိုယ်ခန္ဓာ၊ အင်္ဒြိယ၊ ပရာဏ၊ စိတ်၊ ဉာဏ် မဟုတ်ဘဲ သက်သေ-သိမြင်မှု (witness consciousness) ဖြစ်ကြောင်း ပြသည်။ ဒွိတသဘော ပျောက်ကွယ်လာသော် တည်ငြိမ်မှု၊ မကပ်လှမ်းမှု၊ ကြောက်ရွံ့မှုကင်းခြင်းတို့သည် သဘာဝအတိုင်း ပေါ်ထွက်လာသည်။ မောက္ခသည် ကမ္မဖလ မဟုတ်ဘဲ အဝိဇ္ဇာ၏ အထောက်အပံ့များ ကျသွားသောအခါ ပေါ်လာသော တိုက်ရိုက်သိမြင်မှုဖြစ်သည်။
Nirvana
နိဗ္ဗာန ဥပနိသဒ် (အစဉ်အလာအရ အထရ္ဝဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်ဟုယူဆ) သည် သံန്യാസ ဥပနိသဒ်များအနက် အရေးကြီးသော စာတမ်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤစာတမ်းတွင် သံန്യാസကို ပြင်ပအရာများကိုသာ စွန့်လွှတ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ အဟင်ကာရ၊ “ငါကလုပ်သူ” ဟူသော ကర్తൃത്വခံယူချက်နှင့် အလွန်အကျွံကပ်လျက်မှုတို့ကို အတွင်းပိုင်းမှ စွန့်လွှတ်ခြင်းဟု သတ်မှတ်သည်။ မန္တရ ၆၁ ပုဒ်အတွင်း ဝေဒန္တ၏ အနှစ်ချုပ်ကို ဖော်ပြပြီး မောက္ခသည် “ထုတ်လုပ်ရသော” ရလဒ်မဟုတ်ဘဲ အာတ်မန်နှင့် ဘြဟ္မန် အဘိန္နဖြစ်ကြောင်းကို တိုက်ရိုက်သိမြင်ခြင်းဟုဆိုသည်။ ချုပ်နှောင်မှုသည် အဝိဒ္ယာနှင့် အဓျာသ (မှားယွင်းသော ထပ်တင်ခံယူချက်) မှ ဖြစ်ပေါ်သည်။ အဝတ်အစား၊ တံတား (ဒဏ္ဍ) စသည့် ပြင်ပလက္ခဏာများကို ဒုတိယအဆင့်ထားပြီး စိတ်ညီမျှမှု၊ မကြောက်မရွံ့မှု၊ သစ္စာ၊ ကရုဏာနှင့် ဝိုင်ရာဂျ (မကပ်လျက်မှု) ကို သံန്യാസ၏ အဓိကလက္ခဏာများဟု ညွှန်ပြသည်။ လေ့ကျင့်မှုအနေဖြင့် śravaṇa–manana–nididhyāsana ဖြင့် သက်သေ-အသိစိတ် (sākṣin) တွင် တည်ငြိမ်စေကာ “ငါသည် လုပ်သူမဟုတ်” ဟူသော အကర్తृत्वမြင်ကွင်းကို ခိုင်မာစေသည်။ ထို့ကြောင့် “နိဗ္ဗာန” ကို ဤဘဝတွင်ပင် အာတ်မ-သဘာဝ၌ တည်မြဲခြင်းဖြင့် ရရှိနိုင်သော ဇီဝန်မုက္တိအဖြစ် တင်ပြသည်။
Paingala
ပိုင်ဂလာ ဥပနိသဒ် (Paingala Upanishad) သည် ယဇုရဝေဒ သမိုင်းအစဉ်အလာနှင့် ဆက်နွယ်သည်ဟု ယူဆကြပြီး နောက်ခေတ် ဥပနိသဒ်များအနက် အဒွိုင်တ ဝေဒန္တ အယူဝါဒကို စနစ်တကျ အကျဉ်းချုပ်တင်ပြသော စာတမ်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ စန္န്യാസ (လွတ်လပ်စွာ စွန့်လွှတ်ခြင်း) နှင့် ဉာဏ (သိမြင်မှု) ကို မောက္ခသို့ တိုက်ရိုက်သွားရာ လမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။ အဓိကဆိုလိုချက်မှာ အာတ္မန်သည် ဘြဟ္မန်နှင့် မကွာခြားခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ကိုယ်-စိတ်-ဉာဏ်တွင် “ငါ” ဟု ထင်မြင်ကပ်လျက်နေခြင်း (အဓျာသ) သည် အဝိဒျာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ကာ၊ ထိုအဝိဒျာကို ဖယ်ရှားနိုင်သည်မှာ ဉာဏတစ်ခုတည်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မောက္ခသည် ကမ္မကိစ္စများကြောင့် “ဖန်တီး” မရဘဲ အမှန်တရားကို သိမြင်သည့်အခါ ထင်ရှားလာခြင်းဖြစ်သည်။ စာတမ်းသည် နိုးခြင်း–အိပ်မက်–အိပ်နက် (သုံးအခြေအနေ) ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုနှင့် ပဉ္စကိုသ (အလွှာငါး) ခွဲခြားမှုတို့ဖြင့် အတွေ့အကြုံရှိသမျှ အရာအားလုံးသည် အနာတ္မ ဖြစ်ပြီး၊ သက်သေ-သတိ (sākṣin) သည် မပြောင်းလဲကြောင်း ပြသည်။ “နేతိ နေတိ” နည်းလမ်းဖြင့် မိမိမဟုတ်သည့် အရာများကို ငြင်းပယ်ကာ သန့်ရှင်းသော သတိကို ရောက်စေသည်။ ပိုင်ဂလာသည် အပြင်ပန်းအမှတ်အသားထက် အတွင်းစန္န്യാസကို အလေးပေးသည်—လုပ်သူ၊ ခံစားသူ၊ ပိုင်ရှင်ဟု ထင်မြင်သည့် အဟင်္ကာရကို စွန့်လွှတ်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဝိဝေက၊ ဝိုင်ရာဂျ၊ အတွင်းစည်းကမ်းနှင့် လွတ်မြောက်လိုစိတ်တို့ဖြင့် ဂုရု၏ ညွှန်ကြားမှုအောက်တွင် နားထောင်–စဉ်းစား–အာရုံစိုက် (śravaṇa–manana–nididhyāsana) လုပ်ဆောင်လျှင် တိုက်ရိုက်သိမြင်မှု ပေါ်ထွန်းကာ အဒွိုင်တ ငြိမ်းချမ်းမှု—မောက္ခ—ကို ရရှိသည်။
Parabrahma
Parabrahma Upanishad (အထာဝဗေဒနှင့် ဆက်နွယ်သည်ဟု ယူဆရသော) သည် အတိုချုံးသော်လည်း အနက်ရှိုင်းသော ဗေဒန္တဆိုင်ရာ စာတမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး “Parabrahman” ကို အမည်‑ရုပ် (nāma‑rūpa) နှင့် ကန့်သတ်ချက်များ (upādhi) အားလုံးကို ကျော်လွန်သော nirguṇa (ဂုဏ်လက္ခဏာမဲ့) အမြင့်ဆုံး အမှန်တရားအဖြစ် ဖော်ပြသည်။ အဓိက သဘောတရားမှာ မောက္ခ (mokṣa) သည် ပြင်ပက ရယူရသော အရာမဟုတ်ဘဲ Atman နှင့် Brahman မခွဲခြားမှုကို တိုက်ရိုက်သိမြင်သော ဉာဏ် (jñāna) ကြောင့် ဖြစ်ပြီး၊ ချည်နှောင်မှု၏ အမြစ်မှာ အဝိဒ္ဓာ (avidyā) ဖြစ်သည်။ “neti‑neti” နည်းလမ်းဖြင့် Brahman ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုလို ဖမ်းယူနိုင်စေသော အယူအဆများကို ပယ်ဖျက်ကာ Brahman သည် ကိုယ်တိုင်တောက်ပသော အသိစိတ် (self‑luminous consciousness) ဖြစ်ပြီး သိမြင်မှုအားလုံး၏ အခြေခံဖြစ်ကြောင်း ညွှန်ပြသည်။ ထို့ကြောင့် viveka (ခွဲခြားသိမြင်မှု), vairāgya (မကပ်လှုပ်မှု), ဓ്യာန/သမာဓိ နှင့် ကိုယ်‑စိတ်အဟံကာရကပ်လှုပ်မှု လျော့ပါးခြင်းတို့ကို အဓိကထားသည်။ သမိုင်းနောက်ခံအရ စန്യാസ‑ယောဂနှင့် ဗေဒန္တ စဉ်းစားမှု ပေါင်းစည်းသည့် ပတ်ဝန်းကျင်တွင် သင်ကြားရေးဆိုင်ရာ အကျဉ်းချုပ်အဖြစ် နားလည်နိုင်ပြီး၊ စန്യാസ၏ အဓိပ္ပါယ်ကို အတွင်းပိုင်း မကပ်လှုပ်မှုအဖြစ် အလေးပေးသည်။
Paramahansa
ပရမဟံသ ဥပနိသဒ် (အစဉ်အလာအရ အထရ္ဗဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်ပြီး သံညာသ ဥပနိသဒ်များအတွင်း) ပရမဟံသ သံညာသီ၏ အမြင့်ဆုံး အယူအဆကို တင်ပြသည်။ အဓိကသဘောတရားမှာ မောက္ခသည် အာတ်မန်နှင့် ဘြဟ္မန်၏ တစ်တည်းဖြစ်မှုကို တိုက်ရိုက်သိမြင်သော ဉာဏ်မှ ဖြစ်ပေါ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ဉာဏ်ပေါ်လာပြီးနောက် အပြင်ပန်းအမှတ်အသားများ၊ ရိတုအခမ်းအနားများနှင့် လူမှုရေးအမှတ်အသားများသည် အဟင်္ကာရ၏ အားကိုးရာဖြစ်နိုင်သဖြင့် လွှတ်ချရသည်။ ပရမဟံသသည် ဘိက္ခာဖြင့် ရိုးရှင်းစွာနေထိုင်ပြီး ချီးမွမ်း/ကဲ့ရဲ့၊ အမြတ်/အရှုံးတို့တွင် စိတ်ညီမျှကာ သတ္တဝါအားလုံးတွင် တစ်ခုတည်းသော အာတ်မန်ကို မြင်သည်။
Paramahansaparivrajaka
ပရမဟံသပရိဝြာဇက ဥပနိသဒ် (အထရ္ဝဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်) သည် သံန്യാസ ဥပနိသဒ်များအနက် အလွန်တိုတောင်းသော်လည်း ဒဿနအရ အရေးပါသော စာတမ်းဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် “ပရမဟံသ-ပရိဝြာဇက” ဟူသော အမြင့်ဆုံးအဆင့် လှည့်လည်သံန്യാസ၏ အင်္ဂါရပ်များ၊ အကျင့်အကြံနှင့် အတွင်းပိုင်းအခြေအနေကို ဖော်ပြပြီး အပြင်ပန်းကర్మကဏ္ဍထက် ကိုယ်တိုင်သိမြင်မှု (ātma-vidyā/jñāna) ကို မောက္ခသို့ ဦးတည်ရာ အဓိကလမ်းဟု ထားရှိသည်။ အဓိကသင်ခန်းစာမှာ သံန്യാസအမှန်သည် ပစ္စည်းများကိုသာ စွန့်လွှတ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ “ငါ့ဟာ” ဟူသော မမတာနှင့် အဟံကာရကို ပျက်စီးစေခြင်းဖြစ်သည်။ ပရမဟံသသည် ချီးမွမ်း-ကဲ့ရဲ့၊ ဂုဏ်-အရှက်၊ ပျော်-နာ၊ အေး-ပူ စသည့် ဒွန္ဒများအပေါ် တည်ငြိမ်ညီမျှနေပြီး လိုအပ်ချက်နည်းနည်းဖြင့် ရိုးရှင်းစွာနေထိုင်ကာ လောက၌ လှည့်လည်သော်လည်း မကပ်မငြိ ဖြစ်နေသည်။ ဤသို့ဖြင့် အဒွൈတ (ātman = brahman) ကို အကျင့်နှင့်ဘဝပုံစံအဖြစ် ပြောင်းလဲတင်ပြသည်။
Prashna
ပရရှ္န ဥပနိသဒ်သည် အထရ္ဝဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်သော မုခ္ယ (အဓိက) ဥပနိသဒ်တစ်ပုဒ်ဖြစ်သည်။ စာတမ်းသည် ဆွေးနွေးပုံစံဖြစ်ပြီး ရှိပိပ္ပလာဒ သို့ လာရောက်သော ရှာဖွေသူ ခြောက်ဦးက အခြေခံကျသော မေးခွန်း ခြောက်ခုကို မေးမြန်းသည်။ ဥပနိသဒ်သည် အမြင့်ဆုံး ဗြဟ္မဗိဒ္ယာသို့ ဝင်ရောက်မီ တပဿ၊ ဗြဟ္မချရျ၊ စည်းကမ်းသတ္တိတို့ဖြင့် အရည်အချင်းပြည့်စုံရန်ကို အလေးပေးပြီး ဝေဒသင်္ကေတများကို ပြင်ပ ရိုးရာကာမကဏ္ဍမှ အတွင်းပိုင်း သာဓနာနှင့် ကိုယ်တိုင်သိမြင်မှုသို့ ပြန်လည်အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုသည်။ အဓိကအကြောင်းအရာမှာ “ပရာဏဗိဒ္ယာ” ဖြစ်သည်။ ပရာဏသည် အသက်ရှူခြင်းသာမက အင်ဒြိယများ၊ စိတ်နှင့် ကိုယ်ခန္ဓာ လုပ်ဆောင်ချက်များကို စည်းလုံးညှိနှိုင်းပေးသော အသက်ရှင်မှု၏ အခြေခံအင်အားဖြစ်သည်။ အင်ဒြိယများ၏ “အငြင်းပွား” အဖြစ်အပျက်မှ ပရာဏ၏ အထက်တန်းကို ထင်ရှားစေသည်။ “ရယိ–ပရာဏ” (ပစ္စည်း/အစာ နှင့် အသက်အင်အား) ဆိုသော နှစ်မျိုးသဘောတရားဖြင့် စကြဝဠာဖွဲ့စည်းမှုကို ရှင်းပြပြီး နေ–လ ကို သင်္ကေတအဖြစ် ထည့်သွင်းသည်။ ထို့ပြင် “အောမ်” (A-U-M) ကို အဆင့်လိုက် သမาธိအထောက်အကူအဖြစ် သင်ကြားပြီး နိုးခြင်း–အိပ်မက်–နက်ရှိုင်းအိပ်စက်ခြင်း စသည့် အသိစိတ်အခြေအနေများကိုလည်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသည်။ နောက်ဆုံးတွင် “ဆယ့်ခြောက်ပိုင်း” (ṣoḍaśa-kalā) သဘောတရားအရ လူ၏ အစိတ်အပိုင်းများသည် မဖျက်မဆီး “အက္ခရာ” မှ ထွက်ပေါ်၍ ထိုနေရာသို့ ပြန်လည်လျှောကျသွားကြောင်း ပြောပြီး သေခြင်းကြောက်ရွံ့မှုကို ကျော်လွန်ကာ လွတ်မြောက်မှုသို့ ညွှန်ပြသည်။
Sanyasa
Sannyasa Upanishad (Atharvaveda နှင့် ဆက်နွယ်သည်ဟု ယူဆကြသည်) သည် စန്യാസကို ဘြဟ္မဇ္ဉာန်သို့ တိုက်ရိုက်ရောက်စေသော လမ်းစဉ်အဖြစ် ရှင်းလင်းတင်ပြသည်။ ကမ္မဖလ၏ မတည်မြဲမှုကို ပြသပြီး အာတ್ಮန်–ဘြဟ္မန် အဒွိုင်တ သဘောတရားကို သိမြင်ခြင်းက မောက္ခ၏ အဓိကအကြောင်းရင်းဟု အလေးပေးသည်။ ဝိုင်ရာဂျယ (မကပ်မငြိ), တျာဂ (စွန့်လွှတ်ခြင်း), ရှမ–ဒမ (စိတ်နှင့် အင်ဒြိယ ထိန်းချုပ်မှု), အဟിംဆာ၊ သတ္တယ နှင့် သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် တန်းတူမြင်ခြင်းတို့သည် အဓိကသင်ခန်းစာများဖြစ်သည်။ တုတ်၊ ကမဏ္ဍလု၊ ဘိက္ခာဖြင့် အသက်မွေးခြင်း၊ ပိုင်ဆိုင်မှုနည်းခြင်း စသည့် ပြင်ပလက္ခဏာများကို လေ့ကျင့်ရေးအထောက်အကူအဖြစ်သာ မြင်ပြီး အမှန်တကယ် စန്യാസသည် “ငါ–ငါ့ဟာ” အယူအဆ ပျောက်ကွယ်ခြင်းနှင့် အာတ್ಮန်၌ တည်မြဲခြင်းဖြစ်သည်။ ယဇ్ఞကို အတွင်းပိုင်းသို့ ပြောင်းလဲသဘောတရား (အသက်ရှုနှင့် စိတ်ကို မီးအဖြစ် သဘောထားခြင်း) သည် ဝေဒပရമ്പရာနှင့် စန്യാസလမ်းစဉ်၏ သဟဇာတကို ဖော်ပြသည်။
Sarvasara
Sarvasara Upanishad သည် Atharvaveda နှင့် ဆက်နွယ်သော အတိုချုံး Upanishad တစ်ပုဒ်ဖြစ်ပြီး Vedanta သင်ခန်းစာ၏ “အနှစ်သာရ” ကို စုစည်းတင်ပြသည်။ အဓိကအယူဝါဒမှာ Advaita ဖြစ်၍ Atman သည် Brahman နှင့် မခွဲမခြားတူညီကြောင်း၊ အမြင့်ဆုံးအမှန်တရားမှာ တစ်ခုတည်းဖြစ်ကြောင်းကို ဦးတည်ပြောဆိုသည်။ Bandha (ချုပ်နှောင်မှု) သည် အမှန်တကယ်ရှိသော ချည်နှောင်မှုမဟုတ်ဘဲ avidya/adhyasa (မသိမှုနှင့် မှားယွင်းစွာတင်ပေါင်းသတ်မှတ်ခြင်း) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော အမြင်မှားခြင်းဖြစ်သည်။ Moksha သည် အသစ်တဖန် “ဖန်တီးရယူ” ရသောအရာမဟုတ်ဘဲ မသိမှုပျောက်ကွယ်သည့်အခါ ကိုယ့်သဘောတရားကို သိမြင်ခြင်းဖြစ်သည်။ စာတမ်းသည် viveka (ခွဲခြားသိမြင်မှု) ကို အလေးပေးပြီး ကိုယ်ခန္ဓာ၊ အာရုံခံအင်္ဂါများ၊ စိတ်၊ ဉာဏ်တို့ကဲ့သို့ ပြောင်းလဲနေသောအရာများနှင့် မပြောင်းလဲသော သက်သေ-အသိ (sakshin) ကို ခွဲခြားစေသည်။ pañca-kośa နှင့် အခြေအနေသုံးပါး (နိုး၊ အိပ်မက်၊ အိပ်နက်) ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာကာ အတွေ့အကြုံအားလုံးကို ထွန်းလင်းပေးသော သန့်ရှင်းသော အသိကို ညွှန်ပြသည်။ “neti neti” နည်းလမ်းဖြင့် အရာဝတ္ထုဆိုင်ရာ ကိုယ်ပိုင်သတ်မှတ်ချက်များကို ပယ်ဖျက်ကာ ကိုယ်တိုင်ထွန်းလင်းသော အသိ၌ တည်နေစေသည်။ လွတ်မြောက်ရေးအရ jñāna ကို အဓိကလမ်းကြောင်းဟု သတ်မှတ်ပြီး vairagya နှင့် śravaṇa–manana–nididhyāsana တို့ကဲ့သို့ အတွင်းပိုင်းသုံးသပ်မှုများကို အထောက်အကူအဖြစ် ထားရှိသည်။ အနှစ်သာရမှာ မှားယွင်းသတ်မှတ်မှု ရပ်တန့်၍ အဒွైతအဖြစ်၌ တည်မြဲခြင်းဖြစ်သည်။
Shvetashvatara
ရွှေတားရှွတရ ဥပနိသဒ် (ကృష్ణ ယဇုရဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်) သည် အဓျာယ ၆ ခန်းဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး ဥပနိသဒ်ပုံစံ ဘြဟ္မ-အာတ್ಮန် သဘောတရားကို အီရှွရ (ဘုရားသခင်) သဘောနှင့် ယောဂကျင့်စဉ်တို့၏ ထင်ရှားသော ဝေါဟာရများနှင့် ပေါင်းစည်းတင်ပြသည်။ စကြဝဠာနှင့် ဇီဝ၏ ချည်နှောင်မှုအကြောင်းရင်းကို မေးခွန်းထုတ်ကာ ကာလ၊ သဘာဝ၊ ကံကြမ္မာ စသည့် တစ်ဖက်သတ်အကြောင်းရင်းရှင်းလင်းချက်များကို သုံးသပ်ပြီး အတွင်းမှ အုပ်ချုပ်သူ (အန္တర్యာမင်) ဖြစ်သကဲ့သို့ အလွန်အကျွံလည်း ဖြစ်သော အမြင့်ဆုံးတတ္တဝကို အတည်ပြုသည်။ “တစ်ပင်တည်းပေါ်က ငှက်နှစ်ကောင်” အလင်္ကာသည် ကံဖလကို ခံစားသော ဇီဝနှင့် မကပ်မငြိသော သက်သေ-အာတ್ಮန်ကို ခွဲပြသည်။ လွတ်မြောက်မှုသည် သက်သေသိမြင်မှုသို့ ပြန်လှည့်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်ဟု ညွှန်ပြသည်။ ထို့ပြင် ရုဒြ–ရှီဝကို မာယာ၏ အုပ်စိုးသူ၊ ဂုဏသုံးပါး၏ ထိန်းချုပ်သူ အဖြစ် အမြင့်ဆုံးဘုရားဟု ချီးမွမ်းသော်လည်း နောက်ဆုံးအမှန်တရားကို လက္ခဏာကန့်သတ်မှုမရှိသော စကြဝဠာလုံးဆိုင်ရာ ဘြဟ္မဟု ထိန်းသိမ်းတင်ပြသည်။ အသက်ရှုထိန်းချုပ်မှု၊ စိတ်ထိန်းချုပ်မှု၊ သမာဓိ စသည့် ယောဂကျင့်စဉ်များကို တိုက်ရိုက်သိမြင်မှုသို့ ရောက်စေသော နည်းလမ်းအဖြစ် ဖော်ပြပြီး ဘက္တိ (ယုံကြည်မှု) ကို ဉာဏ်နှင့် ဆန့်ကျင်မဟုတ်ဘဲ ပေါင်းစည်းနိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် ဤဥပနိသဒ်သည် ဥပနိသဒ်မေတ္တာဖီဇစ်၊ ယောဂနှင့် ဘက္တိ-သဘောတရားတို့ကို ဆက်သွယ်ပေးသော “တံတား” စာတမ်းတစ်ခုဖြစ်သည်။
Sita
စီတာ ဥပနိသဒ် (နောက်ပိုင်းရိုးရာအရ အထာဗ္ဗဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်သည်ဟုယူဆပြီး ရှာက်တ ဥပနိသဒ်အသေးစားများတွင် ထည့်သွင်းရေတွက်လေ့ရှိ) သည် ရာမာယဏထဲက စီတာကို ရာမ၏ စံပြဇနီးအဖြစ်သာမက ပရာရှက္တိ—အမြင့်ဆုံး သာသနာ့အင်အား—နှင့် ဘြဟ္မန်၏ ရုပ်သဘောအဖြစ် တင်ပြသည်။ ချီးမွမ်း-ဘက္တိ စတိုင်ဖြင့် အာတ်မန်၊ ဘြဟ္မန်၊ မောက္ခ စသည့် ဥပနိသဒ်ဆိုင်ရာ အတွေးအခေါ်များကို ဒေဝီကို ဗဟိုပြု၍ ရှင်းလင်းထားသည်။ အတွေးအခေါ်သမိုင်းဆိုင်ရာအရ ဤစာတမ်းသည် ပုရာဏ/အီတိဟာသ ဒေဝတားများကို ဝေဒန္တ အမျိုးအစားများဖြင့် ပြန်လည်ဖတ်ရှုသည့် လှုပ်ရှားမှု၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ရှာက်တ–ဝိုင်ရှ္ဏဝ ပေါင်းစည်းမှုကို တွေ့ရပြီး စီတာသည် ရာမနှင့် မခွဲမပြတ်ဖြစ်သကဲ့သို့ ကမ္ဘာ၏ ဖန်တီး-ထိန်းသိမ်း-ပျက်သိမ်း အင်အားလည်း ဖြစ်သည်။ ဒဿနအရ စီတာကို အလုံးစုံပျံ့နှံ့သော သက်သေ-အသိစိတ်၊ သတ္တဝါအားလုံး၏ အတွင်းအာတ်မန်၊ နှင့် ဘြဟ္မန်၏ ရှက္တိဟု သတ်မှတ်သည်။ “စီတာ=ဘြဟ္မန်” ဟူသော ဉာဏ်သည် ကြောက်ရွံ့မှုနှင့် ဝမ်းနည်းမှုကို ဖယ်ရှားပြီး ဘက္တိ (မှတ်မိခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း) သည် ဉာဏ်အဖြစ် ရင့်ကျက်ကာ မောက္ခသို့ ဦးတည်စေသည်။ ထို့ကြောင့် စီတာ ဥပနိသဒ်သည် စီတာဘုရားမကို ဥပနိသဒ်ဆိုင်ရာ အာဏာတရားဖြင့် တည်မြဲစေပြီး ဘက္တိမှ မနှစ်ခွဲသဘောသိမြင်မှုသို့ ရောက်စေသော သမားတော်လမ်းကို ပေးသည်။
Skanda
Skanda Upanishad သည် Atharvaveda နှင့် ဆက်နွယ်သော Śaiva Upanishad တစ်စောင်အဖြစ် ရိုးရာတွင် သတ်မှတ်ကြသည်။ အကျဉ်းချုပ်စာတမ်းဖြစ်သော်လည်း Vedānta ၏ အဓိကအယူအဆကို Skanda/Kumāra/Guha (Kartikeya) ကို သင်ကြားရေးသင်္ကေတအဖြစ် အသုံးပြု၍ ဖော်ပြသည်။ အဓိကသဘောတရားမှာ မောက္ခသည် ကర్మစုဆောင်းမှုမဟုတ်ဘဲ jñāna—Ātman သည် Śiva/Brahman နှင့် မကွာခြားကြောင်း တိုက်ရိုက်သိမြင်ခြင်း—မှ ရရှိသည်။ Avidyā ကို ချုပ်နှောင်မှု၏ အမြစ်ဟုဆိုပြီး viveka (ခွဲခြားသိမြင်မှု) နှင့် ဉာဏ်ကို လွတ်မြောက်ရေးနည်းလမ်းဟု ထားသည်။ Skanda ၏ ‘vel’ (လှံ) သည် မောဟကို ထိုးဖောက်သော ဉာဏ်၏ သင်္ကေတ၊ မယူး (peacock) သည် အလိုဆန္ဒနှင့် အတွင်းပိုင်းအဆိပ်များကို အနိုင်ယူခြင်းကို ညွှန်ပြသည်။ Bhakti/ပူဇော်မှုကို လက်ခံသော်လည်း အဆုံးစွန်မှာ အဒွൈတ အတွေ့အကြုံ—ပူဇော်သူ၊ ပူဇော်ခံ၊ ပူဇော်မှု တို့၏ တစ်ရပ်တည်းဖြစ်ခြင်း—ဖြစ်သည်။
Taittiriya
တိုင်တ္တိရိယ ဥပနိသဒ်သည် ကృష్ణ ယဇုရဝေဒ၏ အဓိက (mukhya) ဥပနိသဒ်တစ်ပုဒ်ဖြစ်ပြီး valli နှင့် anuvaka အလိုက် စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ‘Shiksha Valli’ တွင် ဝေဒပညာသင်ယူမှု၏ စည်းကမ်း—အသံထွက်မှန်ကန်မှု၊ svadhyaya (ကိုယ်တိုင်ပြန်လည်သင်ယူခြင်း)၊ ဆရာကိုလေးစားခြင်း—နှင့် အကျင့်စာရိတ္တကို အတ္တမသိမြင်မှု၏ အခြေခံအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ‘Brahmananda Valli’ တွင် Brahman ကို “satyam–jnanam–anantam” ဟု သတ်မှတ်ပြီး pancha-kosha (အလွှာငါးခု) သဘောတရားနှင့် အာနန္ဒကို အဆင့်လိုက် ခွဲခြမ်းသုံးသပ်ခြင်း (ananda-mimamsa) ကို ဖော်ပြသည်။ ‘Bhrigu Valli’ တွင် Bhṛgu–Varuṇa ဆွေးနွေးခန်းက ထပ်ခါထပ်ခါ စူးစမ်းခြင်းဖြင့် Brahman ကို အတွင်းအကျဆုံး အခြေခံအဖြစ် သိမြင်လာပုံကို ပြသသည်။
Tripura
တိရိပုရာ ဥပနိသဒ် (အစဉ်အလာအရ အထရ္ဗဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်ဟုယူဆ) သာက်တ သရီဝိဒျာ ပရമ്പရာတွင် ဒေဝီ တိရိပုရာ/လလိတာ ကို ပရဗြဟ္မန်အဖြစ် ဖော်ပြသည်။ ဒေဝီသည် နိရ္ဂုဏ စိတ်သတိနှင့် စဂုဏ အာရုံပြုဘုရားရုပ် နှစ်မျိုးလုံးဖြစ်ပြီး မောက္ခသည် အာတ်မန်နှင့် ဗြဟ္မန်/ဒေဝီ အဘေဒ ဉာဏ်မှ ဖြစ်သည်ဟု သင်ကြားသည်။ “သုံး” သင်္ကေတ—နိုး–အိပ်မက်–အိပ်နက်, သိသူ–သိခြင်း–သိရမည့်အရာ, ဖန်တီး–ထိန်းသိမ်း–ပျောက်ကွယ်—တို့ကို စိတ်-ရှက္တိ တစ်ခုတည်း၏ ပေါ်ထွန်းမှုအဖြစ် ရှင်းပြပြီး သရီချကရ၊ မန္တရ၊ သမาธိတို့ကို အတွင်းပိုင်း ဗဟုသုတနှင့် အဒွൈတ အတွေ့အကြုံသို့ ဦးတည်စေသော साधနာအဖြစ် တင်ပြသည်။
Turiyateeta
တုရိယာတိတ် အုပနိသဒ်သည် အထာဝဗေဒနှင့် ဆက်နွယ်သော သံန്യാസ အုပနိသဒ်တစ်စောင်ဖြစ်သည်။ အလွန်တိုတောင်းသော်လည်း မဏ္ဍူက്യ အုပနိသဒ်၏ ‘တုရိယ’ သင်ခန်းစာကို ပိုမိုသိမ်မွေ့စွာ တိုးချဲ့ကာ ‘တုရိယာတိတ်’—တုရိယ အယူအဆကိုတောင် ကျော်လွန်သော—အဒွိုင်တ ဘြဟ္မန်ကို ညွှန်ပြသည်။ အမြင့်ဆုံးအမှန်တရားသည် “စတုတ္ထ အခြေအနေ” မဟုတ်ဘဲ နိုး‑အိပ်မက်‑အိပ်နက် သုံးအခြေအနေတို့၏ သက်သေ (sākṣin) ဖြစ်သော ကိုယ်တိုင်တောက်ပသည့် အသိစိတ်ဖြစ်ပြီး အတွေ့အကြုံ၏ အရာဝတ္ထုအဖြစ် မဖမ်းဆုပ်နိုင်သော အရာဖြစ်သည်။ သမိုင်းနောက်ခံအရ သံန്യാസ အုပနိသဒ်များကို အဒွိုင်တ ဝေဒန္တ ပညာရေးနှင့် သံဃာအဖွဲ့အစည်းများ တိုးတက်လာသည့် နောက်ခေတ်ကာလတွင် ပေါ်ပေါက်လာသော အကျဉ်းချုပ် သာသနာစာတမ်းများအဖြစ် နားလည်နိုင်သည်။ တစ်ဝါကျ/တစ်ရှ్లోက ပုံစံသည် နိဒိဓျာသန (အတွင်းကျကျ ဆင်ခြင်ခြင်း) အတွက် မှတ်မိလွယ်သော စုတရားတစ်ခုအဖြစ် လုပ်ဆောင်သည်။ အဓိကသင်ခန်းစာများမှာ ‘neti neti’ ဖြင့် သိမ်မွေ့သော အယူအဆတောင် မကပ်ငြိစေခြင်း၊ လုပ်သူ‑ခံစားသူ အာရုံ၏ လျော့ပါးခြင်း၊ ဒွန္ဒ္ဝများကို ကျော်လွန်သော ညီမျှမှု၊ နှင့် အာတ್ಮန်‑ဘြဟ္မန် အဘေဒ ဉာဏ်ကြောင့် အသက်ရှင်စဉ် လွတ်မြောက်ခြင်း (jīvanmukti) တို့ဖြစ်သည်။
Vajrasuchika
ဝဇ္ရသූစိကာ ဥပနိသဒ် (အထർဝဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်) သည် မန္တရ ၉ ပုဒ်သာရှိသော်လည်း “ဗြာဟ္မဏ (brāhmaṇa) ဆိုသည်မှာ မည်သူနည်း” ဟူသော မေးခွန်းကို ထက်မြက်စွာ စိစစ်သုံးသပ်သည်။ “ဝဇ္ရ-သූစိ” (စိန်အပ်) ဟူသော ဥပမာသည် လူမှုရေးအတ္တနှင့် မိမိကိုယ်ကို သတ်မှတ်မှုအပေါ်ရှိ မောဟကို ထိုးဖောက်ဖျက်ဆီးသော ပညာ၏ အင်အားကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ဥပနိသဒ်သည် ဗြာဟ္မဏဖြစ်ခြင်းကို မွေးဖွားမှု၊ မျိုးရိုး၊ ကိုယ်ခန္ဓာ၊ ရိုးရာကర్మကဏ္ဍ၊ သို့မဟုတ် စာအုပ်ပညာတင်ဖြင့် မသတ်မှတ်နိုင်ကြောင်း ဆိုသည်။ ‘နేతိ-နేతိ’ (ဒါမဟုတ်၊ ဟိုမဟုတ်) နည်းလမ်းဖြင့် ပြင်ပစံနှုန်းများကို ပယ်ချသည်—ကိုယ်ခန္ဓာသည် အနိစ္စဖြစ်၍ အားလုံးတွင် တူညီသည်; ကర్మနှင့် ပူဇော်ပွဲများသည် ကန့်သတ်ထားသော အကျိုးသာပေးသည်; သာသနာစာပညာသည် ကိုယ်တိုင်သိမြင်မှု (ātma-sākṣātkāra) မဖြစ်လာလျှင် မပြည့်စုံ။ အဆုံးတွင် ātman/Brahman ကို တိုက်ရိုက်သိမြင်ပြီး အလိုဆန္ဒကပ်လျက်မှု၊ မုန်းတီးမှု၊ အဟင်္ကာရမှ လွတ်ကင်းကာ သစ္စာ၊ ညီမျှမြင်ခြင်း၊ ကရုဏာ၌ တည်နေသူကိုသာ ဗြာဟ္မဏဟု သတ်မှတ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤစာတမ်း၏ အရေးပါမှုမှာ ဒဿနပိုင်းသာမက စာရိတ္တ-လူမှုရေးပိုင်းလည်း ဖြစ်သည်။ အားလုံးတွင် ātman တစ်ခုတည်းရှိလျှင် မွေးဖွားမှုအပေါ် အခြေခံသော အထက်တန်းဆိုသည့် দাবာသည် ဒဿနအရ မတည်မြဲ။ ဝဇ္ရသූစိကာ ဥပနိသဒ်သည် “ဗြာဟ္မဏ” ကို သိမြင်ပညာနှင့် စာရိတ္တအပေါ် အခြေခံ၍ ပြန်လည်အဓိပ္ပါယ်ဖော်ကာ မောက္ခသို့ သွားရာတွင် ātma-vidyā ၏ အဓိကত্বကို ထင်ရှားစေသည်။
Yagyavalkya
ယာဇ္ဉဝလ္က്യ ဥပနိသဒ်သည် သုက္လ-ယဇုရဝေဒ သဘောတရားအစဉ်အလာနှင့် ဆက်နွယ်သော နောက်ပိုင်း ဥပနိသဒ်တစ်စောင်ဖြစ်ပြီး စန္န്യാസ (လောကရေးလှည့်ကွက်မှ လွတ်မြောက်ခြင်း) နှင့် အဒွိုင်တ ဝေဒန္တအတွေးအခေါ်အရ အတ္တမန်-ဗြဟ္မန် အတူတကွဖြစ်မှုကို အလေးပေးဖော်ပြသည်။ ကမ္မနှင့် ပူဇော်ယဇ္ဉာများကို စိတ်သန့်စင်ရေးအတွက် အထောက်အကူဖြစ်သည်ဟု လက်ခံသော်လည်း မောက္ခရရှိရန် အဆုံးအဖြတ်ပေးသည့် နည်းလမ်းမှာ ဉာဏ် (အတ္တမန်သိမြင်မှု) ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုသည်။ ပြင်ပယဇ္ဉာ၏ သင်္ကေတများကို အတွင်းယဇ္ဉာ—အင်္ဒြိယထိန်းချုပ်မှု၊ သမာဓိ၊ ဝိုင်ရာဂျ (မကပ်မငြိ)—အဖြစ် ပြန်လည်အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုသည်။ ဒဿနအရ အတ္တမန်သည် ကိုယ်တိုင်တောက်ပသော သက်သေ (sākṣin) ဖြစ်ပြီး မပြောင်းလဲသည့် သဘောတရားဖြစ်ကာ နိုး-အိပ်မက်-နက်ရှိုင်းအိပ် (jāgrat-svapna-suṣupti) သုံးအခြေအနေတွင်လည်း တစ်မျိုးတည်းတည်ရှိသည်ဟု ဆိုသည်။ ချုပ်နှောင်မှု၏ အမြစ်မှာ ကိုယ်-စိတ်နှင့် လုပ်ဆောင်သူဟု မှားယွင်းသတ်မှတ်ခြင်း (adhyāsa) ဖြစ်ပြီး လွတ်မြောက်မှုမှာ ထိုမှားယွင်းတင်မြှောက်မှု ပျောက်ကွယ်ကာ မူလသဘောတရား၌ တည်မြဲခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် အသက်ရှင်စဉ်လွတ်မြောက်သူ (jīvanmukta) ၏ လက္ခဏာများ—ညီမျှမှု၊ မကြောက်ရွံ့မှု၊ မကပ်မငြိမှု၊ ကရုဏာ—ကို ဖော်ပြပြီး စန္န്യാസကို လူမှုအဆင့်အတန်းပြောင်းလဲခြင်းထက် အဟင်ကာရ-မမကာရကို အတွင်းပိုင်းမှ စွန့်လွှတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပါယ်ထားသည်။
Yogatattva
ယောဂတတ္တဝ ဥပနိသဒ် (ကృష్ణ ယဇုရဝေဒနှင့် ဆက်နွယ်) သည် ယောဂဥပနိသဒ်များအနက် အရေးပါသော စာတမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ယောဂကို ကိုယ်ခန္ဓာလေ့ကျင့်ခန်းသာမက လွတ်မြောက်မှုသို့ ဦးတည်သော အတွင်းပိုင်း সাধနာအဖြစ် ဖော်ပြသည်။ ပရာဏာယာမနှင့် နာဒီသန့်စင်ခြင်းကို စိတ်တည်ငြိမ်မှုနှင့် အတွင်းကိရိယာသန့်ရှင်းမှုအတွက် အဓိကနည်းလမ်းဟု ထောက်ပြသည်။ စာတမ်းတွင် အနုခန္ဓာ (ida, pingala, sushumna) နာဒီစနစ်နှင့် ကုဏ္ဍလိနီ၏ နိုးထ/အထက်သို့ တက်ခြင်းကို အသိဉာဏ်သို့ ပြောင်းလဲသည့် စွမ်းအင်-သတိပြုမှုအဖြစ် ရှင်းလင်းသည်။ ပရတျာဟာရ၊ ဓာရဏာ၊ ဓျာန၊ သမာဓိတို့ကို အတွင်းသို့ လှည့်ဝင်သည့် အဆင့်လိုက်လမ်းကြောင်းအဖြစ် တင်ပြသည်။ နာဒ (အတွင်းအသံ) နှင့် ဂျျိုတိ (အတွင်းအလင်း) သည် တိုးတက်မှုလက္ခဏာများသာဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံးရည်မှန်းချက်မဟုတ်။ နောက်ဆုံးသင်ခန်းစာမှာ အဝိဒျာပျောက်ကင်းခြင်း၊ ကိုယ်တိုင်အမှန်ကို သိမြင်ခြင်း၊ ဒွိတဝါဒကျော်လွန်ခြင်းနှင့် အသက်ရှင်စဉ်လွတ်မြောက်မှု (jivanmukti) ဖြစ်သည်။
Yokakundalini
ယောဂကုဏ္ဍလိနီ ဥပနိသဒ် (အထရ္ဗဝေဒ အစဉ်အလာ) သည် Yoga Upanishads အုပ်စုတွင် ပါဝင်ပြီး ဝေဒန္တ၏ အာတ್ಮန်–ဗြဟ္မန် မဒွိတ သဘောတရားကို နာဒီ၊ ချက်ကရာ၊ ပရာဏ၊ ဘန္ဓ၊ မုဒြာ စသည့် ယောဂအတွင်းရေးရာ လေ့ကျင့်ခန်းများနှင့် ပေါင်းစည်းဖော်ပြသည်။ ဤစာတမ်းတွင် ကိုယ်ခန္ဓာကို အတားအဆီးမဟုတ်ဘဲ “လေ့ကျင့်ရေးကိရိယာ” ဟုမြင်ပြီး နာဒီသန့်စင်ခြင်း (nāḍī-śuddhi) နှင့် အသက်ရှုထိန်းချုပ်မှု၊ သမาธိတို့ဖြင့် စိတ်ကို အတွင်းသို့ ပြန်လှည့်စေခြင်းကို အလေးပေးသည်။ Kundalinī-śakti ၏ နိုးထမှုကို suṣumnā လမ်းကြောင်းအတိုင်း ပရာဏစီးဆင်းမှုကို တည်ငြိမ်စေကာ ချက်ကရာများကို ဖြတ်သန်း၍ sahasrāra သို့ တက်ရောက်ပြီး စိတ်လျော့ယွင်းသမาธိသို့ ရောက်စေသည်ဟု ရှင်းလင်းသည်။ nāda-anusandhāna (အတွင်းအသံကို စူးစမ်းခြင်း) ဖြင့် အတွေးအခေါ်ပြောင်းလဲမှုများ ငြိမ်းသက်ကာ မဒွိတ ဉာဏ်သည် တည်မြဲလာပြီး အဝိဇ္ဇာ (avidyā) ပျောက်ကွယ်၍ မောက္ခကို “သက်သေသိမြင်မှုသည် မည်သည့်အခါမှ မချုပ်နှောင်ခံရ” ဟူသော တိုက်ရိုက်သိမြင်မှုအဖြစ် သဘောပေါက်စေသည်။