Adhyaya 105

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ३९ श्लोक हैं) ््ज-्अ ्ःः छा अकाल त्रयधिकशततमो<ध्याय: दुर्योधन और अर्जुनका युद्ध तथा दुर्योधनकी पराजय संजय उवाच एवमुकक्‍्त्वार्जुनं राजा त्रिभिमर्मातिगै: शरै: । अभ्यविध्यन्महावेगैश्षतुर्भि श्वतुरो हयान्‌

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, setelah berkata demikian kepada Arjuna, Raja Duryodhana memanahnya dengan tiga batang anak panah yang amat pantas, menyasar titik-titik hayat; dan dengan empat batang lagi yang kuat, dia mencederakan keempat-empat kuda Arjuna juga.”

Verse 2

वासुदेवं च दशभश्रि: प्रत्यविध्यत्‌ स्तनान्तरे | प्रतोद॑ चास्य भल्लेन छित्त्वा भूमावपातयत्‌,इसी प्रकार दस बाण मारकर उसने श्रीकृष्णकी भी छाती छेद डाली और एक भल्लसे उनके चाबुकको काटकर पृथ्वीपर गिरा दिया

Sañjaya berkata: Dia memanah Vāsudeva (Kṛṣṇa) juga dengan sepuluh anak panah, menembusi bahagian dada; dan dengan sebilah bhalla yang tajam dia memutuskan cemeti baginda, lalu menjatuhkannya ke tanah. Adegan ini menonjolkan keganasan pertempuran: bahkan Kṛṣṇa—walau tidak bertempur dengan senjata—menjadi sasaran, sementara alat-alat kusir diserang untuk mengganggu kawalan dan kewajipan di medan perang.

Verse 3

त॑ चतुर्दशभि: पार्थश्रित्रपुड्खै: शिलाशितै: । अविध्यत्‌ तूर्णमव्यग्रस्ते चा भ्रश्यन्त वर्मणि

Sañjaya berkata: Tanpa gementar dan sepantas kilat, Arjuna memanahnya dengan empat belas anak panah—diasah dengan batu dan berbulu aneka warna. Namun apabila batang-batang itu mengenai zirah Duryodhana, semuanya meluncur dan gugur, memperlihatkan bahawa dalam dharma peperangan yang keras, kekuatan semata-mata—tanpa titik lemah—tidak mampu menembusi musuh yang terlindung rapi.

Verse 4

तेषां नैष्फल्यमालोक्य पुनर्नव च पञ्च च । प्राहिणोन्निशितान्‌ बाणांस्ते चाभ्रश्यन्त वर्मण:,उन्हें निष्फल हुआ देख अर्जुनने पुनः चौदह तीखे बाण चलाये; परंतु वे भी कवचसे फिसल गये

Sañjaya berkata: Melihat usahanya sia-sia, dia sekali lagi melepaskan empat belas anak panah yang tajam; namun semuanya juga meluncur dari zirah, tidak mendatangkan kesan. Petikan ini menegaskan bahawa dalam peperangan, semata-mata usaha tidak memadai—perlindungan, kesiapsiagaan, dan batas yang ditentukan keadaan boleh menjadikan tindakan paling mahir pun tidak berkesan.

Verse 5

अष्टाविंशांस्तु तान्‌ बाणानस्तान्‌ विप्रेक्ष्य निष्फलान्‌ । अब्रवीत्‌ परवीरघ्न: कृष्णो<र्जुनमिदं वच:

Sañjaya berkata: Melihat bahawa dua puluh lapan anak panah yang telah dilepaskan itu sia-sia, Kṛṣṇa—pembinasa wira-wira pihak lawan—berkata kepada Arjuna demikian. Saat ini menonjolkan dharma penilaian semula yang jernih dalam peperangan: apabila usaha gagal, jangan berkeras secara membuta tuli, tetapi bertindak dengan nasihat, strategi, dan keteguhan tujuan.

Verse 6

अदृष्टपूर्व पश्यामि शिलानामिव सर्पणम्‌ | त्वया सम्प्रेषिता: पार्थ नार्थ कुर्वन्ति पत्रिण:

Sañjaya berkata: “Wahai Pārtha, hari ini aku menyaksikan sesuatu yang belum pernah kulihat—seakan-akan batu pun bergerak. Anak panah yang kau lepaskan tidak mencapai tujuannya.”

Verse 7

कच्चिद्‌ गाण्डीवज: प्राणस्तथैव भरतर्षभ । मुशिश्व ते यथापूर्व भुजयोश्व॒ बलं तव,“भरतश्रेष्ठ! तुम्हारे गाण्डीव-धनुषकी शक्ति पहले-जैसी ही है न? तुम्हारी मुट्ठी एवं बाहुबल भी पूर्ववत्‌ हैं न?

Sañjaya berkata: “Wahai lembu jantan di antara kaum Bharata, adakah hayat dan tenaga si pemegang Gāṇḍīva masih seperti dahulu? Adakah genggaman dan kekuatan kedua-dua lenganmu juga seperti sebelumnya?”

Verse 8

न वा कच्चिदयं काल: प्राप्त: स्यादद्य पश्चिम: । तव चैवास्य शत्रोश्व॒ तनन्‍्ममाचक्ष्व पृच्छत:,“आज तुम्हारी और तुम्हारे इस शत्रुकी अन्तिम भेंटका समय नहीं आया है क्या? मैं जो पूछता हूँ, उसका उत्तर दो

Sañjaya berkata: “Adakah barangkali hari ini saat terakhir telah tiba—bagi engkau dan musuhmu ini? Nyatakan kepadaku dengan terus terang apa yang aku tanyakan.”

Verse 9

विस्मयो मे महान्‌ पार्थ तव दृष्टवा शरानिमान्‌ | व्यर्थान्‌ निपतितान्‌ संख्ये दुर्योधनरथं प्रति

Sañjaya berkata: “Wahai Pārtha, besar sekali kehairananku melihat anak-anak panahmu ini jatuh sia-sia di tengah pertempuran, tertuju ke arah kereta Duryodhana. Bahawa panah putera Kuntī tidak memberi kesan terhadapnya—itulah suatu perubahan yang menghairankan dalam perang ini.”

Verse 10

वज्राशनिसमा घोरा: परकायावभेदिन: । शरा: कुर्वन्ति ते नार्थ पार्थ काद्य विडम्बना

Sañjaya berkata: “Wahai Pārtha, anak-anak panahmu—dahsyat seperti vajra dan kilat, termasyhur kerana membelah tubuh musuh—hari ini langsung tidak mendatangkan kesan. Alangkah anehnya ironi ini!”

Verse 11

अर्जुन बोले--श्रीकृष्ण! मेरा तो यह विश्वास है कि दुर्योधनको द्रोणाचार्यने अभेद्य कवच बाँधकर उसमें यह अद्भुत शक्ति स्थापित कर दी है। यह कवचधारणा मेरे अस्त्रोंके लिये अभेद्य है

Arjuna berkata: “Wahai Śrī Kṛṣṇa, aku yakin Droṇācārya telah mengikatkan pada Duryodhana suatu baju zirah yang tidak dapat ditembusi dan menegakkan di dalamnya suatu kuasa yang menakjubkan. Dengan zirah itu, dia tidak dapat dicapai oleh senjataku.”

Verse 12

अस्मिन्नन्तहितं कृष्ण त्रैलोक्यमपि वर्मणि । एको द्रोणो हि वेदैतदहं तस्माच्च सत्तमात्‌

Arjuna berkata: “Wahai Kṛṣṇa, di dalam zirah ini tersembunyi kekuatan tiga alam. Sesungguhnya Droṇa seorang sahaja mengetahui ilmu rahsia ini; dan aku juga mengetahuinya hanya kerana belajar daripada guru yang paling unggul itu.”

Verse 13

अजुन उवाच द्रोणेनैषा मति: कृष्ण धार्तराष्ट्रे निवेशिता । अभेद्या हि ममास्त्राणामेषा कवचधारणा

Arjuna berkata: “Wahai Kṛṣṇa, helah ini telah ditanamkan oleh Droṇa ke dalam diri putera Dhṛtarāṣṭra. Perisai yang dipakainya tidak dapat ditembusi oleh senjataku. Tidak mungkin merobek zirah ini dengan anak panah dengan apa jua cara; bahkan Indra sendiri—Maghavat—di medan perang pun tidak mampu membelahnya, sekalipun dengan vajra (petir saktinya).”

Verse 14

जानंस्त्वमपि वै कृष्ण मां विमोहयसे कथम्‌ । यद्‌ वृत्तं त्रिषु लोकेषु यच्च केशव वर्तते

Arjuna berkata: “Wahai Kṛṣṇa, meskipun engkau benar-benar mengetahui segala-galanya, bagaimana engkau masih memperdayakan aku? Wahai Keśava, apa pun yang telah berlaku di tiga alam dan apa pun yang sedang berlaku—semuanya engkau ketahui. Wahai Madhusūdana, tiada seorang pun mengetahui seperti engkau mengetahui.”

Verse 15

तथा भविष्यद्‌ यच्चैव तत्‌ सर्व विदितं तव । न व्विदं वेद वै कश्चिद्‌ यथा त्वं मधुसूदन

Arjuna berkata: “Apa pun yang bakal datang, dan apa pun yang lain—semuanya engkau ketahui. Wahai Madhusūdana, tiada seorang pun mengetahui seperti engkau mengetahui. Namun, meskipun engkau mengetahui segala-galanya, mengapa engkau mencampakkan aku ke dalam kekeliruan?”

Verse 16

एष दुर्योधन: कृष्ण द्रोणेन विहितामिमाम्‌ | तिष्ठत्यभीतवत्‌ संख्ये बिभ्रत्‌ कवचधारणाम्‌

Arjuna berkata: “Wahai Kṛṣṇa, inilah Duryodhana—memakai perisai yang telah diaturkan untuknya oleh Droṇa menurut tata upacara—berdiri di medan perang seolah-olah tidak gentar.”

Verse 17

यत्त्वत्र विहित॑ कार्य नैष तद्‌ वेत्ति माधव | स्त्रीवदेष बिभर्त्येतां युक्तां कवचधारणाम्‌

Arjuna berkata: “Wahai Mādhava, dia tidak memahami kewajipan yang diperintahkan di sini berhubung pemakaian zirah itu. Seperti seorang wanita yang sekadar menyarung perhiasan, demikianlah dia memikul zirah yang terpasang ini sebagai sesuatu yang diambil daripada orang lain—tanpa mengetahui tanggungjawab yang mengiringinya.”

Verse 18

पश्य बल्ोश्व मे वीर्य धनुषश्न जनार्दन । पराजयिष्ये कौरव्यं कवचेनापि रक्षितम्‌,जनार्दन! अब आप मेरी भुजाओं और धनुषका बल देखिये। मैं कवचसे सुरक्षित होनेपर भी दुर्योधनको पराजित कर दूँगा

Arjuna berkata: “Wahai Janārdana, lihatlah kekuatan lenganku dan kedahsyatan busurku. Aku akan menewaskan Kaurava itu, sekalipun dia dilindungi oleh zirah.”

Verse 19

इदमड्िरसे प्रादाद्‌ देवेशो वर्म भास्वरम्‌ | तस्माद्‌ बृहस्पति: प्राप ततः प्राप पुरंदर:

Arjuna berkata: “Tuhan para dewa telah mengurniakan zirah yang bercahaya ini kepada Aṅgiras. Dari Aṅgiras ia sampai kepada Bṛhaspati, dan dari Bṛhaspati ia berpindah kepada Purandara (Indra).”

Verse 20

पुनर्ददौ सुरपतिर्महां वर्म ससंग्रहम्‌ । दैवं यद्यस्य वर्मतद्‌ ब्रह्मणा वा स्वयं कृतम्‌

Arjuna berkata: “Kemudian Tuhan para dewa mengurniakan sekali lagi satu persalinan zirah yang agung, lengkap pada setiap bahagiannya—bersifat ilahi pada dayanya; bahkan zirah itu sama ada semula jadi dari alam kayangan atau ditempa oleh Brahmā sendiri.”

Verse 21

संजय उवाच एवमुक्त्वार्जुनो बाणमभिमन्त्रय व्यकर्षयत्‌

Sañjaya berkata: Setelah berkata demikian, Arjuna menyucikan anak panahnya dengan mantra lalu menariknya ke belakang—bersiap untuk melepaskan tembakan.

Verse 22

मानवास्त्रेण मानार्हस्ती क्ष्णावरण भेदिना । संजय कहते हैं--राजन! ऐसा कहकर माननीय अर्जुनने कठोर आवरणका भेदन करनेवाले मानवास्त्रसे अपने बाणोंको अभिमन्त्रित करके धनुषकी डोरीको खींचा ।।

Sañjaya berkata: “Wahai Raja! Setelah berkata demikian, Arjuna yang mulia memperkasa anak-anak panahnya dengan Mānavāstra—senjata tajam yang mampu menembusi pelindung yang keras—lalu menarik tali busurnya hingga tegang. Ketika dia menarik, anak-anak panah yang terletak di tengah busur itu tertarik rapat, sedia untuk dilepaskan.”

Verse 23

तान्‌ निकृत्तानिषून्‌ दृष्टवा दूरतो ब्रह्म॒वादिना

Sañjaya berkata: Dari jauh, tatkala melihat para pahlawan yang telah ditebas rebah dan ditinggalkan tidak bernyawa, sang penutur kata-kata Brahman (Sañjaya) melaporkan akibat perang yang mengerikan—suatu gambaran yang menegaskan betapa cepatnya keperkasaan, apabila tidak dituntun oleh pengekangan diri, berubah menjadi kehilangan yang tidak dapat dipulihkan.

Verse 24

न्यवेदयत्‌ केशवाय विस्मित: श्वेतवाहन: । ब्रह्मवादी अश्वत्थामाके द्वारा दूरसे ही काट दिये गये उन बाणोंको देखकर श्वेतवाहन अर्जुन चकित हो उठे और श्रीकृष्णको सूचित करते हुए बोले-- || २३ ई ।।

Sañjaya berkata: Arjuna—yang keretanya ditarik kuda putih—terperanjat lalu menyampaikan hal itu kepada Keśava. Katanya, “Wahai Janārdana, senjata ini tidak mampu aku gunakan untuk kali kedua.” Dalam suasana dharma di medan perang, kata-kata Arjuna menegaskan pengekangan diri dan kejujuran seorang ksatria: biarpun dalam gawat, dia mengakui batas kekuatannya dan mencari nasihat yang benar daripada Kṛṣṇa, bukan bertindak kerana angkuh atau putus asa.

Verse 25

ततो दुर्योधन: कृष्णौ नवभिर्नवशभि: शरै:

Sañjaya berkata: Kemudian Duryodhana, mendesak pertempuran terus mara, memanah “dua Kṛṣṇa” dengan sembilan batang anak panah—suatu perbuatan yang mencerminkan peningkatan perang yang tidak mengenal henti, sehingga sekutu yang dihormati pun diperlakukan sebagai sasaran tatkala segala pengekangan runtuh.

Verse 26

भूय एवाभ्यवर्षच्च समरे कृष्णपाण्डवौ

Sañjaya berkata: Sekali lagi, di tengah pertempuran, dia mencurahkan hujan anak panah yang dahsyat ke atas Kṛṣṇa dan sang Pāṇḍava (Arjuna). Melihat ribut panah itu berulang, para prajurit tuanku sangat bersukacita; mereka membunyikan alat-alat muzik dan melaungkan pekik seperti singa—menyingkap bahawa dalam perang, semangat sering meluap pada pertunjukan keperkasaan, walaupun harga etika keganasan terus bertambah.

Verse 27

शरवर्षेण महता ततो<5हृष्पन्त तावका: । चक्रुर्वादित्रनिनदान्‌ सिंहनादरवांस्तथा

Sañjaya berkata: Lalu, oleh hujan anak panah yang besar itu, para pahlawan tuanku dipenuhi kegirangan. Mereka menimbulkan gemuruh bunyi alat-alat muzik dan turut mengaum seperti singa—bersorak dalam gelora pertempuran dan dalam kelebihan yang tampak diperoleh di medan.

Verse 28

ततः क्रुद्धो रणे पार्थ: सृक्किणी परिसंलिहन्‌ । नापश्यच्च ततोअस्याजूं यन्न स्याद्‌ वर्मरक्षितम्‌

Sañjaya berkata: Kemudian, di tengah medan perang, Pārtha (Arjuna) yang menyala oleh amarah menjilat hujung-hujung bibirnya. Dia tidak dapat melihat satu pun anggota tubuh lawannya yang tidak dilindungi oleh zirah—tiada titik terdedah untuk dipukul, maka amarahnya menajam menjadi tekad yang suram dalam etika perang yang keras.

Verse 29

ततो<स्य निशितैर्बाणै: सुमुक्तैरन्‍्तकोपमै: । हयांश्वकार निर्देहानुभौ च पार्ष्णिसारथी

Sañjaya berkata: Kemudian Arjuna, dengan anak panah yang setajam mata pisau, dilepaskan dengan tepat dan menggerunkan seperti Maut sendiri, menumbangkan empat ekor kuda Duryodhana serta dua pengawal belakang kereta perangnya, menjadikan mereka tidak bernyawa. Dalam etika medan perang yang keras, tindakan ini bertujuan melumpuhkan pergerakan dan perlindungan musuh, bukan semata-mata kebencian peribadi—namun ia juga menegaskan keganasan perang yang tidak terelakkan.

Verse 30

धनुरस्याच्छिनत्‌ तूर्ण हस्तावापं च वीर्यवान्‌ । रथं च शकलीकर्तु सव्यसाची प्रचक्रमे,तत्पश्चात्‌ पराक्रमी सव्यसाची अर्जुनने तुरंत ही उसके धनुष और दस्तानेको काट दिया और रथको टूक-टूक करना आरम्भ किया

Sañjaya berkata: Arjuna yang perkasa, masyhur sebagai Savyasācī, dengan pantas memutuskan busur lawannya dan turut menetak pelindung tangannya; kemudian dia mula menghancurkan kereta perang itu menjadi serpihan. Adegan ini menonjolkan kecekapan medan perang yang tanpa belas—keperkasaan digunakan untuk melumpuhkan keupayaan musuh bertempur, sementara beban moral perang menekan setiap perbuatan.

Verse 31

दुर्योधनं च बाणाभ्यां तीक्ष्णाभ्यां विरथीकृतम्‌ । आविषध्यद्धस्ततलयोरुभयोरर्जुनस्तदा

Sañjaya berkata: Arjuna kemudian memanah Duryodhana—yang sudah dijadikan tanpa kereta oleh dua anak panah tajam—hingga kedua-dua tapak tangannya tertembus. Ini menambah tekanan moral pertempuran, kerana musuh dilumpuhkan keupayaannya untuk bertarung, bukan semata-mata diburu untuk satu pembunuhan yang dramatik.

Verse 32

उस समय पार्थने रथहीन हुए दुर्योधनकी दोनों हथेलियोंमें दो पैने बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी ।।

Sañjaya berkata: Pada ketika itu, Pārtha melukakan dengan dalam kedua-dua tapak tangan Duryodhana yang sudah tanpa kereta, dengan dua anak panah tajam. Kemudian putera Kuntī, yang arif mengetahui jalan yang tepat, memanah ke dalam daging lembut di bawah kuku Duryodhana. Diseksa kesakitan dan digoncang semangatnya, Duryodhana pun berpaling kepada niat untuk melarikan diri dari medan perang—menunjukkan bahawa dalam etika perang yang kejam, tekad seorang pahlawan besar pun boleh runtuh apabila derita tubuh mengatasi keberanian dan kewajipan.

Verse 33

त॑ कृच्छामापदं प्राप्तं दृष्टयवा परमधन्विन: । समापेतु: परीप्सन्तो धनंजयशरार्दितम्‌,धनंजयके बाणोंसे पीड़ित हुए दुर्योधनको भारी विपत्तिमें पड़ा हुआ देख श्रेष्ठ धनुर्धर योद्धा उसकी रक्षाके लिये आ पहुँचे

Sañjaya berkata: Melihat Duryodhana terjerumus ke dalam krisis yang amat getir—diseksa oleh anak panah Dhanañjaya (Arjuna)—para pemanah terunggul segera bergegas kepadanya, berniat melindungi serta menyelamatkannya di tengah himpitan pertempuran.

Verse 34

त॑ रथैर्बहुसाहस्रै: कल्पितै: कुञ्जरैहयै: । पदात्योघैश्व संरब्धै: परिवद्रुर्थन॑जयम्‌,उन्होंने कई हजार रथों, सजे-सजाये हाथियों, घोड़ों तथा रोषमें भरे हुए पैदल सैनिकोंद्वारा अर्जुनको चारों ओरसे घेर लिया

Sañjaya berkata: Kemudian, dengan ribuan kereta perang, gajah dan kuda yang tersusun rapi, serta gelombang besar askar berjalan kaki yang menggelegak dalam amarah, mereka menyerbu lalu mengepung Dhanañjaya (Arjuna) dari segala arah.

Verse 35

अथ नार्जुनगोविन्दौ न रथो वा व्यदृश्यत | अस्त्रवर्षण महता जनौघैश्वापि संवृती,उस समय बड़ी भारी बाण-वर्षा और जनसमुदायसे घिरे हुए अर्जुन, श्रीकृष्ण और उनका रथ--इनमेैंसे कोई भी दिखायी नहीं देता था

Sañjaya berkata: Pada saat itu, Arjuna dan Govinda (Sri Krishna), bahkan kereta mereka sekalipun, tidak kelihatan, kerana mereka diselubungi sepenuhnya oleh hujan senjata yang dahsyat dan oleh gelombang besar para pahlawan yang meluru.

Verse 36

ततोडर्जुनो<स्त्रवीर्येण निजघ्ने तां वरूथिनीम्‌ । तत्र व्यज्रीकृता: पेतु: शतशो<5थ रथद्विपा:

Sañjaya berkata: Kemudian Arjuna, dengan keperkasaan senjatanya, menghancurkan susunan tempur itu. Di sana, ratusan kereta perang dan gajah—dengan anggota dan kelengkapannya remuk—rebah ke bumi.

Verse 37

ते हता हन्यमानाश्र न्यगृह्लंस्तं रथोत्तमम्‌ । स रथस्तम्भितस्तस्थौ क्रोशमात्रे समन्‍्तत:

Sañjaya berkata: Walaupun ramai antara mereka terbunuh dan yang lain masih sedang ditumpaskan, para askar Kaurava tetap menahan pahlawan kereta perang yang terunggul itu. Maka kereta Arjuna pun terhenti, dikepung dari segala arah pada jarak kira-kira satu krośa.

Verse 38

ततोर्जुनं वृष्णिवीरस्त्वरितो वाक्यमब्रवीत्‌ । भनुर्विस्फारयात्यर्थमहं ध्मास्यामि चाम्बुजम्‌,तब वृष्णिवीर श्रीकृष्णने तुरंत ही अर्जुनसे कहा--'तुम जोर-जोरसे धनुषको खींचो और मैं अपना शंख बजाऊँगा”

Sañjaya berkata: Lalu wira kaum Vṛṣṇi, dengan segera, berkata kepada Arjuna: “Rentangkan busurmu dengan segenap tenaga; aku akan meniup sangkaku.” Di tengah tekanan dharma di medan perang, perintah Kṛṣṇa menyelaraskan tekad dan isyarat—menjadikan keberanian peribadi suatu tindakan berdisiplin yang sejalan dengan kewajipan yang mereka pilih dalam perang.

Verse 39

ततो विस्फार्य बलवदू गाण्डीवं जध्निवान्‌ रिपून्‌ | महता शरवर्षेण तलशब्देन चार्जुन:

Sañjaya berkata: Mendengar itu, Arjuna menarik Gāṇḍīva dengan gagah, lalu mula menumpaskan musuh—mencurahkan hujan anak panah yang besar, disertai bunyi tepukan tajam dari tapak tangannya. Dalam suasana dharma peperangan, ayat ini menggambarkan tindakan Arjuna sebagai pelaksanaan tegas kewajipan seorang pahlawan: kekuatan yang menentukan diarahkan kepada lawan bersenjata di tengah pertempuran, bukan kekejaman peribadi tetapi pertempuran yang berdisiplin.

Verse 40

पाञज्चजन्यं च बलवान्‌ दध्मौ तारेण केशव: । रजसा ध्वस्तपक्ष्मान्ता: प्रस्विन्ननदनो भूशम्‌

Sañjaya berkata: Keśava yang perkasa meniup sangka Pāñcajanya dengan nada tinggi yang menembusi. Debu mengaburkan tepi kelopak matanya, dan wajahnya dipenuhi titisan peluh—tanda tekanan dan kegentingan medan perang, bahkan bagi dia yang menjadi sais dan pembimbing.

Verse 41

(तेनाच्युतोष्ठयुगपूरितमारुतेन शंखान्तरोदरविवृद्धविनि:सृतेन । नादेन सासुरवियत्सुरलोकपाल- मुद्विग्नमीश्वर जगत्‌ स्फुटतीव सर्वम्‌ ।।

Sañjaya berkata: Apabila hembusan nafas yang memenuhi ruang di antara dua bibir Acyuta memasuki rongga sangka, mengembang di dalamnya lalu meletus keluar sebagai deru yang dalam dan bergema, seluruh alam—bersama wilayah Asura, ruang antara, syurga para dewa, dan para penjaga penjuru—seakan-akan bergetar ketakutan, seolah-olah terbelah. Terkejut oleh tiupan sangka itu dan denting tali busur, para askar musuh—baik yang lemah semangat mahupun yang gagah—rebah ke bumi. Petikan ini menegaskan bahawa kehadiran dan tekad pemimpin yang benar dapat menggoncang keyakinan bala yang zalim, bahkan sebelum senjata bersilang.

Verse 42

तैरविमुक्तो रथो रेजे वाय्वीरित इवाम्बुद: । जयद्रथस्य गोप्तारस्तत: क्षुब्धा: सहानुगा:

Sañjaya berkata: Setelah terlepas daripada kepungan mereka, kereta perang Arjuna bersinar seperti awan yang digerakkan angin. Melihat hal itu, para pelindung Jayadratha—bersama pengikut mereka—tergoncang dan gelisah, kerana pertahanan yang mereka sandarkan telah ditembusi.

Verse 43

ते दृष्टवा सहसा पार्थ गोप्तार: सैन्धवस्य तु । चक्कुर्नादान्‌ महेष्वासा: कम्पयन्तो वसुंधराम्‌

Sañjaya berkata: Tatkala melihat Arjuna secara tiba-tiba, para pemanah agung yang ditugaskan sebagai pelindung Jayadratha segera mengangkat pekik perang yang menggelegar, seolah-olah menggoncangkan bumi—menandakan tekad mereka untuk melindunginya dan menyongsong Arjuna secara berdepan di tengah himpitan pertempuran.

Verse 44

बाणशब्दरवांश्रोग्रान्‌ विमिश्रान शड्खनिःस्वनै: । प्रादुश्चक्रुमहात्मान: सिंहनादरवानपि,उन महामनस्वी वीरोंने शंखध्वनिसे मिले हुए बाणजनित भयंकर शब्दों और सिंहनादको भी प्रकट किया

Sañjaya berkata: Para pahlawan berhati luhur itu membangkitkan deru garang yang lahir daripada anak panah, bercampur dengan tiupan sangkakala; dan mereka juga melepaskan pekik pertempuran yang menggelegar, laksana ngauman singa.

Verse 45

त॑ श्रुत्वा निनदं घोरं तावकानां समुत्थितम्‌ | प्रदध्मतु: शड्खवरौ वासुदेवधनंजयौ,आपके सैनिकोंद्वारा किये हुए उस भयंकर कोलाहलको सुनकर श्रीकृष्ण और अर्जुनने अपने श्रेष्ठ शंखोंको बजाया

Sañjaya berkata: Mendengar gemuruh dahsyat yang dibangkitkan oleh bala tentera tuanku, Vāsudeva (Kṛṣṇa) dan Dhanañjaya (Arjuna) meniup sangkakala mereka yang unggul—sebagai jawapan yang menandakan keteguhan tekad dan keyakinan pada kebenaran di tengah hiruk-pikuk perang.

Verse 46

तेन शब्देन महता पूरितेयं वसुंधरा । सशैला सार्णवद्वीपा सपाताला विशाम्पते,प्रजानाथ! उस महान्‌ शब्दसे पर्वत, समुद्र, द्वीप और पातालसहित यह सारी पृथ्वी गूँज उठी

Sañjaya berkata: Dengan bunyi yang maha dahsyat itu, wahai tuan rakyat sekalian, seluruh bumi bergema—bersama gunung-ganang, lautan, pulau-pulau, bahkan hingga ke alam bawah (Pātāla).

Verse 47

स शब्दो भरतश्रेष्ठ व्याप्य सर्वा दिशो दश । प्रतिसस्वान तत्रैव कुरुपाण्डवयोर्बले

Sañjaya berkata: Wahai yang terbaik dalam keturunan Bharata, bunyi itu merebak ke seluruh sepuluh penjuru dan, di medan itu juga, bergema berulang-ulang di tengah bala tentera Kuru dan Pāṇḍava.

Verse 48

भरतश्रेष्ठ)] वह शब्द सम्पूर्ण दसों दिशाओंमें व्याप्त होकर वहीं कौरव-पाण्डव सेनाओंमें प्रतिध्वनित होता रहा ।। तावका रथिनस्तत्र दृष्टवा कृष्णधनंजयौ । सम्भ्रमं परमं प्राप्तास्त्वरमाणा महारथा:

Wahai yang terbaik dalam keturunan Bharata, bunyi itu merebak ke seluruh sepuluh penjuru dan terus bergema dalam bala tentera Kaurava dan Pāṇḍava. Melihat Kṛṣṇa dan Dhanañjaya (Arjuna) di situ, para pahlawan kereta perang pihak Kaurava—para mahāratha—diliputi kegentaran yang amat sangat lalu tergesa-gesa mara ke hadapan dalam kekalutan.

Verse 49

आपके रथी और महारथी वहाँ श्रीकृष्ण और अर्जुनको उपस्थित देख बड़े भारी उद्वेगमें पड़कर उतावले हो उठे ।।

Sañjaya berkata: Kemudian para pahlawan tuanku, apabila melihat dua tokoh yang mulia—Kṛṣṇa dan Arjuna—berdiri di situ lengkap berzirah, menyerbu ke arah mereka dengan amarah. Seakan-akan suatu keajaiban: dalam bahang peperangan, kegelisahan dan murka mendorong mereka menyerang pasangan yang kehadirannya sahaja mampu menggoncang keberanian para pejuang besar.

Verse 102

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें दुर्योधनवचनविषयक एक सौ दोवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikianlah berakhir bab ke-102 dalam Droṇa Parva bagi Śrī Mahābhārata, dalam bahagian mengenai pembunuhan Jayadratha, yang khusus membicarakan ucapan Duryodhana.

Verse 103

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि दुर्योधनपराजये त्रयधिकशततमो<ध्याय:

Sañjaya berkata: Demikianlah berakhir bab ke-103 dalam Śrī Mahābhārata, dalam Droṇa Parva—khususnya dalam bahagian mengenai pembunuhan Jayadratha—yang bertemakan kekalahan Duryodhana.

Verse 203

नैनं गोप्स्यति दुर्बुद्धिमद्य बाणहतं मया । फिर देवराज इन्द्रने विधि एवं रहस्यसहित वह कवच मुझे प्रदान किया। यदि दुर्योधनका यह कवच देवताओंद्वारा निर्मित हो अथवा स्वयं ब्रह्माजीका बनाया हुआ हो तो भी आज मेरे बाणोंद्वारा मारे गये इस दुर्बुद्धि दुर्योधनको यह बचा नहीं सकेगा

Arjuna berkata: “Hari ini, setelah aku menewaskan orang yang berakal jahat ini dengan anak panahku, tiada perlindungan yang dapat menyelamatkannya. Sekalipun zirahnya dianugerahkan melalui ketetapan rahsia Indra, atau ditempa oleh para dewa, atau dibuat oleh Brahmā sendiri, ia tetap tidak akan mampu melindungi Duryodhana daripada akibat perbuatannya dalam pertempuran ini.”

Verse 226

तानस्यास्त्रेण चिच्छेद दौणि: सर्वास्त्रधातिना । धनुषके बीचमें रखकर अर्जुनके द्वारा खींचे जानेवाले उन बाणोंको अभ्वत्थामाने सर्वस्त्रधातक अस्त्रके द्वारा काट डाला

Sañjaya berkata: Lalu putera Droṇa (Aśvatthāman), dengan menggunakan senjata bernama Sarvāstradhātin, memotong putus anak-anak panah itu—panah-panah yang sedang ditarik dan dilepaskan oleh Arjuna dengan busurnya dipegang teguh. Adegan ini menegaskan pertarungan kemahiran yang kian memuncak dalam perang, apabila setiap pahlawan membalas daya dengan daya; dan ketegangan etika terletak pada bagaimana kecemerlangan seni tempur boleh sekaligus melindungi, namun juga memperhebat kemusnahan.

Verse 246

अस्त्र मामेव हन्याद्धि हन्याच्चापि बल॑ मम । “जनार्दन! इस अस्त्रका मैं दो बार प्रयोग नहीं कर सकता; क्योंकि ऐसा करनेपर यह मुझे ही मार डालेगा और मेरी सेनाका भी संहार कर देगा'

Sañjaya berkata: “Sesungguhnya senjata ini akan menimpa diriku sendiri; dan ia juga akan membinasakan bala tenteraku. Maka, wahai Janārdana, aku tidak dapat menggunakan peluru senjata ini buat kali kedua—kerana jika aku berbuat demikian, ia akan memantul kembali kepadaku dan membawa kebinasaan kepada pihakku juga.”

Verse 253

अविध्यत रणे राजन्‌ शरैराशीविषोपमै: । राजन्‌! इसी समय दुर्योधनने रणक्षेत्रमें विषधर सर्पके समान भयंकर नौ-नौ बाणोंसे श्रीकृष्ण और अर्जुनको घायल कर दिया

Sañjaya berkata: Wahai Raja, di tengah-tengah pertempuran dia memanah dengan anak panah laksana ular berbisa. Pada saat itu juga Duryodhana, di medan perang, mencederakan Śrī Kṛṣṇa dan Arjuna dengan sembilan dan sembilan batang panah yang menggerunkan. Rangkap ini menegaskan bahawa perang membesarkan amarah dan kemahiran menjadi alat pemusnah, menguji pengekangan diri dan kebenaran di tengah kekacauan.