Adhyaya 121

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक एक सौ सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ११७ ॥। फल + (0) आजअत+- अष्टादशाधिकशततमोब<् ध्याय: भीष्मका अद्भुत पराक्रम करते हुए पाण्डव-सेनाका भीषण संहार संजय उवाच सम॑ व्यूढेष्वनीकेषु भूयिष्ेष्वनिवर्तिन: । ब्रह्मलोकपरा: सर्वे समपद्यन्त भारत

Sañjaya berkata: “Wahai keturunan Bhārata, apabila formasi kedua-dua bala tentera telah disusun dengan seimbang, kebanyakan pahlawan berdiri teguh dalam barisan—tidak berganjak, tidak pernah membelakangi pertempuran, dan berjuang dengan Brahmaloka sebagai matlamat tertinggi. Pemandangan itu menampilkan perang sebagai ujian yang dipilih atas dasar dharma dan tekad, di mana keteguhan serta harapan akan ganjaran yang melampaui dunia membentuk kefahaman etika para prajurit.”

Verse 2

न हानीकमनीकेन समसज्जत संकुले । रथा न रथिभि: सार्थ पादाता न पदातिभि:

Namun dalam pertempuran yang berkecamuk itu, satu pasukan tidak lagi bertempur dengan pasukan lain menurut kesepadanan; para pahlawan kereta perang tidak bertarung sesama pahlawan kereta perang, dan infantri pun tidak bertempur sesama infantri.

Verse 3

अश्वा नाश्वैरयुध्यन्त गजा न गजयोधिभि: । उन्मत्तवन्महाराज युध्यन्ते तत्र भारत

Sañjaya berkata: “Wahai raja agung, pasukan berkuda tidak bertempur hanya dengan pasukan berkuda, dan pasukan gajah tidak bertempur hanya dengan pahlawan bergajah. Wahai Bhārata, di sana manusia bertempur seperti orang dirasuk gila—tanpa menghiraukan padanan atau tertib—menerjang sesiapa sahaja yang ditemui.”

Verse 4

महान्‌ व्यतिकरो रौद्र: सेनयो: समपद्यत । नरनागगणेष्वेवं विकीर्णेषु च सर्वश:,उन दोनों सेनाओंमें अत्यन्त भयंकर घोलमेल हो गया। इसी तरह मनुष्य और हाथियोंके समूह सब ओर बिखर गये थे

Sañjaya berkata: Terjadilah percampuran yang besar lagi mengerikan antara kedua-dua bala tentera. Demikian juga, kumpulan manusia dan kawanan gajah bertaburan ke segala arah.

Verse 5

क्षये तस्मिन्‌ महारौद्रे निर्विशेषमजायत । ततः शल्य: कृपश्चैव चित्रसेनश्व भारत

Sañjaya berkata: Dalam saat yang paling mengerikan itu, segala perbezaan lenyap—tiada siapa dapat dikenal sebagai lebih mulia atau lebih hina di tengah kebinasaan yang sama. Kemudian, wahai Bharata, Śalya, Kṛpa dan Citrasena mara ke hadapan, menekan pertempuran dengan tenaga baharu.

Verse 6

दुःशासनो विकर्णश्व रथानास्थाय भास्वरान्‌ । पाण्डवानां रणे शूरा ध्वजिनीं समकम्पयन्‌

Sañjaya berkata: Duḥśāsana dan Vikarṇa—pahlawan di medan perang—menaiki kereta perang yang berkilau lalu menyerbu Pāṇḍava, menggoncangkan bala tentera mereka di gelanggang tempur.

Verse 7

सा वध्यमाना समरे पाण्डुसेना महात्मभि: | भ्राम्यते बहुधा राजन्‌ मारुतेनेव नौर्जले

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, sebagaimana perahu di atas air berpusing-pusing apabila dihentam hembusan angin, demikianlah bala tentera Pāṇḍava—diserang di medan perang oleh para pahlawan berhati luhur itu—menjadi kacau dan terumbang-ambing ke pelbagai arah.”

Verse 8

यथा हि शैशिर: कालो गवां मर्माणि कृन्तति । तथा पाण्डुसुतानां वै भीष्मो मर्माणि कृन्तति,जैसे शिशिरकाल गौओंके मर्मस्थानोंका उच्छेद करने लगता है, उसी प्रकार भीष्म पाण्डवोंके मर्मस्थानोंको विदीर्ण करने लगे

Sañjaya berkata: “Sebagaimana musim dingin menghiris titik-titik hayat pada lembu, demikianlah Bhīṣma—sesungguhnya—menghiris titik-titik lemah yang genting pada putera-putera Pāṇḍu.”

Verse 9

तथैव तव सैन्यस्य पार्थेन च महात्मना । नवमेघप्रतीकाशा: पातिता बहुधा गजा:,इसी प्रकार महात्मा अर्जुनने आपकी सेनाके नूतन मेघके समान काले रंगवाले बहुत-से हाथी मार गिराये

Sañjaya berkata: “Demikian juga dalam bala tentera tuanku, banyak gajah—gelap seperti awan hujan yang baru terbentuk—telah dijatuhkan beramai-ramai oleh Pārtha (Arjuna) yang berhati luhur.”

Verse 10

मृद्यमानाश्न दृश्यन्ते पार्थेन नरयूथपा: । इषुभिस्ताड्यमानाश् नाराचैश्व सहस्रश:

Sañjaya berkata: “Para ketua pasukan manusia kelihatan dihancurkan oleh Pārtha; dipukul bertubi-tubi oleh anak panahnya—oleh batang-batang besi beribu-ribu—hingga mereka tenggelam dalam himpitan pertempuran.”

Verse 11

पेतुरार्तस्वरं घोरं कृत्वा तत्र महागजा: । अर्जुनके द्वारा बहुत-से पैदलोंके यूथपति मिट्टीमें मिलते दिखायी दे रहे थे। नाराचों और बाणोंसे पीड़ित हुए सहस्रों महान्‌ गज घोर आर्तनाद करके पृथ्वीपर गिर रहे थे || १० इ ।।

Sañjaya berkata: “Di sana, gajah-gajah perkasa mengeluarkan jeritan ngeri kesakitan lalu rebah ke bumi.”

Verse 12

तस्मिन्नेव महाराज महावीरवरक्षये

Sañjaya berkata: “Wahai raja agung, pada saat itu juga—di tengah kebinasaan para wira terunggul—…”

Verse 13

भीष्मे च युधि विक्रान्ते पाण्डवे च धनंजये । ते पराक्रान्तमालोक्य राजन्‌ युधि पितामहम्‌

Sañjaya berkata: “Tatkala Bhīṣma memperlihatkan kegagahannya di medan perang, dan tatkala Dhanañjaya (Arjuna), sang Pāṇḍava, juga mara dengan keberanian, para pahlawan—melihat serangan dahsyat Sang Datuk (Pitāmaha) di gelanggang perang—… wahai raja.”

Verse 14

अभ्यवर्तन्त ते पुत्रा: सर्वे सैन्यपुरस्कृता: । इच्छन्तो निधन युद्धे स्वर्ग कृत्वा परायणम्‌

Sañjaya berkata: Maka semua putera itu, dengan bala tentera di hadapan, berpaling kembali menuju pertempuran—mencari maut di medan perang, setelah menjadikan syurga sebagai tujuan terakhir mereka.

Verse 15

पाण्डवानभ्यवर्तन्त तस्मिन्‌ वीरवरक्षये । महाराज! बड़े-बड़े वीरोंका विनाश करनेवाले उस महायुद्धमें जब एक ओर भीष्म और दूसरी ओर पाण्डुनन्दन धनंजय पराक्रम प्रकट कर रहे थे

Sañjaya berkata: Dalam perang besar itu—yang memusnahkan ramai pahlawan unggul—ketika di satu pihak Bhīṣma, sang datuk agung, dan di pihak lain Dhananjaya (Arjuna), putera Pāṇḍu, memperlihatkan keperkasaan, maka putera-putera tuanku, melihat Bhīṣma giat dalam keberanian yang dahsyat, mara menyerbu Pāṇḍava bersama bala tentera, menjadikan syurga sebagai tujuan tertinggi dan menginginkan maut di medan tempur. Dan Pāṇḍava juga, wahai raja, mengingati pelbagai derita yang pernah ditimpakan oleh tuanku dan putera-putera tuanku, bertempur melawan tentera dan para putera tuanku dengan tekad gembira—membuang takut dan mendambakan alam yang tertinggi.

Verse 16

क्लेशान्‌ कृतान्‌ सपुत्रेण त्वया पूर्व नराधिप । भयं त्यक्त्वा रणे शूरा ब्रह्मलोकाय तत्परा:

Sañjaya berkata: “Wahai raja, segala kesusahan yang dahulu tuanku timbulkan—bersama putera-putera tuanku—para pahlawan itu kini telah membuang rasa takut di medan perang dan sepenuhnya menumpukan diri untuk mencapai Brahmaloka.”

Verse 17

सेनापतिस्तु समरे प्राह सेनां महारथ:

Sañjaya berkata: Di tengah pertempuran, panglima tentera—sang maharatha—berkata kepada seluruh bala, mengeluarkan perintah untuk mengatur pasukan dalam saat genting perang.

Verse 18

अभिद्रवत गाड़ेयं सोमका: सृजजयै: सह । उस समय समरभूमिमें पाण्डव-सेनापति महारथी धृष्टद्युम्नने अपनी सेनासे कहा --'सोमको! तुम सूंजय वीरोंको साथ लेकर गंगानन्दन भीष्मपर टूट पड़ो” ।।

Sañjaya berkata: Kaum Somaka bersama para wira Sṛñjaya mara menyerbu dengan ganas. Ketika itu di medan perang, panglima tertinggi Pāṇḍava, sang maharatha Dhṛṣṭadyumna, berseru kepada tenteranya: “Wahai Somaka! Dengan para wira Sṛñjaya di sisimu, terjahlah ke atas Bhīṣma, putera Sungai Gaṅgā!” Mendengar kata-kata panglima, Somaka dan Sṛñjaya itu… pun mara menurut perintah.

Verse 19

वध्यमानस्ततो राजन्‌ पिता शान्तनवस्तव

Sañjaya berkata: “Kemudian, wahai Raja, ketika baginda sedang dihentam hingga rebah, ayahanda tuanku—putera Śāntanu—…”

Verse 20

तस्य कीर्तिमतस्तात पुरा रामेण धीमता

Sañjaya berkata: “Wahai anakanda, dengan bersandar pada latihan senjata yang dahulu kala dianugerahkan oleh Rāma yang bijaksana (Paraśurāma) kepada Bhīṣma yang termasyhur—latihan yang memusnahkan bala tentera musuh—maka Bhīṣma, datuk tua keturunan Kuru, pembunuh wira-wira lawan, terus-menerus dari hari ke hari menumpaskan sepuluh ribu pendekar utama dari angkatan yang menentang (pihak Pāṇḍava).”

Verse 21

सम्प्रदत्तास्त्रशिक्षा वै पपानीकविनाशनी । सतां शिक्षामधिष्ठाय कुर्वन्‌ परबलक्षयम्‌

Sañjaya berkata: “Dengan bersandar pada latihan senjata yang pernah dianugerahkan—latihan yang mampu memusnahkan angkatan Pāṇḍava—dan berpegang teguh pada disiplin yang diajarkan oleh orang-orang mulia, wahai anakanda, Bhīṣma terus menyebabkan kebinasaan bala tentera musuh.”

Verse 22

अहन्यहनि पार्थानां वृद्ध: कुरुपितामह: । भीष्मो दश सहस्राणि जघान परवीरहा

Sañjaya berkata: “Hari demi hari, datuk tua kaum Kuru—Bhīṣma, pembunuh wira-wira musuh—terus membunuh sepuluh ribu pahlawan pihak Pāṇḍava.”

Verse 23

तस्मिंस्तु दशमे प्राप्ते दिवसे भरतर्षभ । भीष्मेणैकेन मत्स्येषु पज्चालेषु च संयुगे

Sañjaya berkata: “Wahai lembu jantan di antara kaum Bharata, apabila tibanya hari kesepuluh, Bhīṣma seorang diri, dalam pertempuran melawan Matsya dan Pāñcāla, menumpaskan ramai pahlawan dengan kekuatan latihan persenjataannya. Wahai tuan rakyat, Bhīṣma yang tua—laksana ayahanda baginda—dengan daya disiplin dan penguasaan senjata, telah menumpahkan pembunuhan yang amat besar dalam perang agung itu.”

Verse 24

गजाश्चममितं हत्वा हता: सप्त महारथा: । हत्वा पजच सहस्राणि रथानां प्रपितामह:

Sañjaya berkata: Setelah membunuh gajah-gajah yang tidak terhitung banyaknya, Sang Datuk Agung (Bhīṣma) turut menjatuhkan tujuh pahlawan kereta perang yang besar. Dan setelah memusnahkan lima ribu kereta, Prapitāmaha meneruskan perbuatannya yang menggerunkan di medan laga.

Verse 25

नराणां च महायुद्धे सहस्राणि चतुर्दश । दन्तिनां च सहस्राणि हयानामयुतं पुन:

Sañjaya berkata: “Dalam peperangan besar itu ada empat belas ribu askar berjalan kaki; dan lagi, ribuan gajah serta sepuluh ribu kuda.”

Verse 26

ततः सर्वमहीपानां क्षपयित्वा वरूथिनीम्‌

Sañjaya berkata: “Kemudian, setelah melemahkan dan memusnahkan barisan tempur semua raja, dia mara terus ke hadapan.”

Verse 27

विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीको निपातित: । शतानीकं च समरे हत्वा भीष्म: प्रतापवान्‌

Sañjaya berkata: Saudara lelaki kesayangan Virāṭa, Śatānīka, telah ditumbangkan. Setelah membunuh Śatānīka di tengah pertempuran, Bhīṣma yang gagah perkasa mara ke hadapan.

Verse 28

सहस्राणि महाराज राज्ञां भल्लैरपातयत्‌ | तदनन्तर समस्त भूमिपालोंकी सेनाका उच्छेद करके राजा विराटके प्रिय भाई शतानीकको मार गिराया। महाराज! शतानीकको रणक्षेत्रमें मारकर प्रतापी भीष्मने भल्ल नामक बाणोंद्वारा एक हजार नरेशोंको धराशायी कर दिया || २६-२७ $ई ।।

Sañjaya berkata: “Wahai raja agung, dengan anak panah bermata lebar Bhīṣma menumbangkan ribuan raja. Dalam himpitan pertempuran, para pahlawan yang digoncang ketakutan menjerit memanggil Dhanañjaya (Arjuna). Para pemerintah yang keluar di pihak Pāṇḍava bersama Arjuna, sebaik sahaja berhadapan dengan Bhīṣma, menjadi pengembara di jalan menuju alam Yama.”

Verse 29

ये च केचन पार्थानामभियाता धनंजयम्‌ | राजानो भीष्ममासाद्य गतास्ते यमसादनम्‌

Sañjaya berkata: Dan mana-mana raja dari pihak Pārtha (Pāṇḍava) yang mara ke hadapan untuk menyokong Dhanañjaya (Arjuna)—sebaik sahaja sampai berhadapan dengan Bhīṣma, mereka pun pergi ke kediaman Yama. Adegan ini menegaskan beban moral perang yang suram: keberanian dan kesetiaan sekalipun, apabila bertemu seorang tua-pejuang yang hampir tidak terkalahkan, boleh berakhir dengan kematian yang pantas, mengingatkan pendengar akan akibat pertempuran yang tidak terelakkan serta rapuhnya kuasa manusia di hadapan takdir dan dharma (kewajipan).

Verse 30

एवं दश दिशो भीष्म: शरजालै: समन्तत: । अतीत्य सेनां पार्थानामवतस्थे चमूमुखे

Sañjaya berkata: Demikianlah Bhīṣma, menebarkan hujan anak panah bagaikan jala ke seluruh sepuluh penjuru, menembusi barisan Pāṇḍava dan berdiri teguh di barisan paling hadapan bala tentera. Adegan ini menegaskan etika perang kṣatriya yang suram: kemahiran dan keteguhan di medan tempur mampu menentukan formasi dan semangat, walaupun pertikaian yang lebih besar tetap terikat pada persoalan dharma yang benar dan harga keganasan.

Verse 31

स कृत्वा सुमहत्‌ कर्म तस्मिन्‌ वै दशमे5हनि । सेनयोरन्तरे तिष्ठन्‌ प्रगुहीतशरासन:,दसवें दिन यह महान्‌ पराक्रम करके हाथमें धनुष लिये वे दोनों सेनाओंके बीचमें खड़े हो गये

Sañjaya berkata: Setelah melakukan suatu perbuatan yang amat besar pada hari kesepuluh itu, dia berdiri di antara kedua-dua bala tentera, menggenggam busurnya dengan teguh—tepat di ruang tempat dharma, keberanian, dan harga perang saling berhadapan.

Verse 32

न चैन पार्थिवा: केचिच्छक्ता राजन्‌ निरीक्षितुम्‌ | मध्यं प्राप्तं यथा ग्रीष्मे तपन्तं भास्करं दिवि

Sañjaya berkata: Wahai Raja, tiada seorang pun daripada para penguasa bumi itu berdaya untuk memandangnya—sebagaimana pada musim panas, sukar menatap matahari yang menyala ketika ia tegak di tengah langit pada tengah hari. Gambaran ini menyatakan sinar yang mengatasi segalanya dan wibawa kepahlawanan Bhīṣma, sehingga raja-raja pun tidak berani mengangkat pandangan.

Verse 33

यथा दैत्यचमूं शक्रस्तापयामास संयुगे | तथा भीष्म: पाण्डवेयांस्तापयामास भारत

Sañjaya berkata: “Wahai Bhārata! Seperti Śakra (Indra) dahulu dalam pertempuran membakar hangus bala tentera Dānava, demikian juga kini Bhīṣma membakar para pahlawan Pāṇḍava.” Rangkap ini menyamakan serangan Bhīṣma dengan daya yang sebanding ketuhanan—meninggikan ketegangan moral perang, ketika keperkasaan dan dharma bergerak di tengah-tengah harga kemanusiaan yang pedih.

Verse 34

तथा चैन पराक्रान्तमालोक्य मधुसूदन: । उवाच देवकीपूुत्र: प्रीयमाणो धनंजयम्‌,उन्हें इस प्रकार पराक्रम करते देख मधु दैत्यको मारनेवाले देवकीनन्दन भगवान्‌ श्रीकृष्णने अर्जुनसे प्रसन्नतापूर्वक कहा--

Melihat dia mara ke hadapan dengan keberanian demikian, Madhusūdana—Tuhan Kṛṣṇa, putera Devakī—berbesar hati dan dengan gembira bertitah kepada Dhanañjaya (Arjuna).

Verse 35

एष शान्तनवो भीष्म: सेनयोरन्तरे स्थित: । संनिहत्य बलादेनं विजयस्ते भविष्यति,“अर्जुन! ये शान्तनुनन्दन भीष्म दोनों सेनाओंके बीचमें खड़े हैं। यदि तुम बलपूर्वक इन्हें मार सको तो तुम्हारी विजय हो जायगी

Sañjaya berkata: “Di sana berdiri Bhīṣma, putera Śāntanu, di antara dua bala tentera. Jika engkau mampu menewaskannya dengan kekuatan, maka kemenangan akan menjadi milikmu.”

Verse 36

बलात्‌ संस्तम्भयस्वैनं यत्रैषा भिद्यते चमू: । न हि भीष्मशरानन्य: सोढुमुत्सहते विभो

Sañjaya berkata: “Pergilah ke titik di mana bala tentera ini sedang dihancurkan, dan dengan kekuatan semata-mata, tahan dia sehingga dia tidak dapat mara atau berundur. Wahai yang perkasa, selain engkau tiada seorang pun mampu menahan hentaman anak panah Bhīṣma.”

Verse 37

ततस्तस्मिन्‌ क्षणे राजंश्वोदितो वानरध्वज: । सध्वजं सरयथं साक्षर भीष्ममन्तर्दधे शरै:

Sañjaya berkata: “Kemudian, wahai Raja, pada saat itu juga Arjuna—yang panjinya bergambar kera—bangkit dan dengan hujan anak panah yang pantas menutupi Bhīṣma sepenuhnya, bersama kereta perangnya dan panjinya.”

Verse 38

स चापि कुरुमुख्यानामृषभ: पाण्डवेरितान्‌ । शरव्रातै: शरब्रातान्‌ बहुधा विदुधाव तान्‌,कुरुश्रष्ठ वीरोंमें प्रधान भीष्मने भी अपने बाणसमूहोंद्वारा अर्जुनके चलाये हुए बाणसमुदायके टुकड़े-टुकड़े कर दिये

Sañjaya berkata: Bhīṣma juga—yang terunggul dalam kalangan Kuru, laksana lembu jantan antara manusia—memecahkan dengan pelbagai cara gugusan anak panah yang dilepaskan oleh Pāṇḍava (Arjuna), dengan hujan anak panahnya yang lebat, hingga berkecai.

Verse 39

(तथा पुनर्जघानाशु पाण्डवानां महारथान्‌ | शरैरशनिकल्पैश्न शिताग्रैश्न सुपर्वभि: ।।

Sañjaya berkata: Kemudian sekali lagi, dengan daya yang pantas, dia menewaskan para maharathi pihak Pāṇḍava, menghujani mereka dengan anak panah laksana halilintar—bermata tajam dan bersendi kukuh—hingga medan perang seakan berubah menjadi ribut besi. Petikan ini menegaskan tekanan moral peperangan: bahkan yang terperkasa pun menjadi rapuh di bawah keganasan yang tidak henti-henti, dan kewajipan melindungi jatuh kepada mereka yang mampu menyelamatkan sekutu daripada putus asa.

Verse 40

यमौ च चेकितानश्न केकया: पञज्च चैव ह । सात्यकिश्व महाबाहु: सौभद्रो5थ घटोत्कच:

Sañjaya berkata: “Si kembar Nakula dan Sahadeva, serta Cekitāna; lima putera raja Kekaya; Sātyaki yang berlengan perkasa; dan Abhimanyu, putera Subhadrā, bersama Ghaṭotkaca—mereka ini dan ramai lagi pahlawan besar pihak Pāṇḍava sedang diseksa oleh anak panah Bhīṣma dan tenggelam dalam lautan dukacita. Namun Arjuna menyelamatkan mereka semua.”

Verse 41

द्रौपदेया: शिखण्डी च कुन्तिभोजश्न वीर्यवान्‌ सुशर्मा च विराटश्न पाण्डवेया महाबला:

Sañjaya berkata: Lima putera Draupadī, dan Śikhaṇḍī; Kuntibhoja yang gagah; serta Suśarmā dan Virāṭa—mereka ini dan ramai lagi pahlawan perkasa pihak Pāṇḍava, diseksa oleh anak panah Bhīṣma dan sedang tenggelam dalam lautan dukacita. Namun Arjuna menyelamatkan mereka semua, memulihkan keberanian dan melepaskan mereka daripada bahaya itu.

Verse 42

एते चान्ये च बहव: पीडिता भीष्मसायकै: । समुद्धृता: फाल्गुनेन निमग्ना: शोकसागरे

Sañjaya berkata: “Mereka ini dan ramai lagi, diseksa oleh anak panah Bhīṣma, sedang tenggelam dalam lautan dukacita; namun Phālguna (Arjuna) mengangkat mereka keluar.” Ayat ini menempatkan campur tangan Arjuna bukan sekadar penyelamatan taktikal, tetapi pemulihan moral—mengembalikan keberanian dan tertib di tengah keputusasaan yang dihimpit oleh keperkasaan Bhīṣma.

Verse 43

तत: शिखण्डी वेगेन प्रगृह् परमायुधम्‌ । भीष्ममेवाभिदुद्राव रक्ष्यमाण: किरीटिना,तब शिखण्डी अपने उत्तम अस्त्र-शस्त्रोंको लेकर बड़े वेगसे भीष्मकी ही ओर दौड़ा। उस समय किरीटधारी अर्जुन उसकी रक्षा कर रहे थे

Sañjaya berkata: Kemudian Śikhaṇḍī, menggenggam senjata-senjata tertingginya, meluru dengan deras terus ke arah Bhīṣma. Ketika dia mara, Arjuna yang bermahkota diadem (Kirīṭin) melindunginya—agar serangan terhadap sang datuk agung berlangsung di bawah lindungan, mencerminkan kira-kira moral perang yang keras, tempat strategi dan kewajipan saling bertaut.

Verse 44

ततोअ<स्यानुचरान्‌ हत्वा सर्वान्‌ रणविभागवित्‌ | भीष्ममेवाभिदुद्राव बीभत्सुरपराजित:

Sañjaya berkata: Maka Arjuna—mahir menilai pembahagian barisan dan taktik perang, serta tidak pernah ditundukkan—membunuh semua pahlawan yang mengikuti di belakang Bhīṣma, lalu sesudah itu menyerbu terus ke arah Bhīṣma sendiri. Detik ini menegaskan kṣatriya-dharma, kewajipan seorang kesatria: tindakan tegas di medan perang, namun diarahkan kepada tujuan strategik dan moral yang tertentu, bukan pembunuhan membuta tuli.

Verse 45

सात्यकिश्रेकितानश्च धृष्टद्युम्नश्न पार्षत: । विराटो द्रुपदश्चैव माद्रीपुत्री च पाण्डवी

Sañjaya berkata: “Di situ juga ada Sātyaki dan Śrekitāna; dan Dhṛṣṭadyumna, putera Pārṣata (Drupada); serta Virāṭa dan Drupada; dan juga wanita Pāṇḍava, puteri Mādrī.” Dalam senarai nama ini, pengisah menegaskan keluasan pakatan Pāṇḍava—para pemimpin dan penyokong diraja—yang kehadiran mereka menandakan tekad, kesetiaan, dan komitmen bersama terhadap pertaruhan moral dan politik pertempuran yang bakal meletus.

Verse 46

दुद्रुवुर्भीष्ममेवाजौ रक्षिता दृढ्धन्वना । इनके साथ सात्यकि, चेकितान, ट्रुपदकुमार धृष्टद्युम्न, विराट, ट्रुपद, माद्रीकुमार पाण्डुपुत्र नकुल-सहदेवने भी युद्धमें भीष्मपर ही आक्रमण किया। ये सब-के-सब सुदृढ़ धनुष धारण करनेवाले अर्जुनसे सुरक्षित थे ।।

Sañjaya berkata: Dalam kancah pertempuran, mereka semua menyerbu terus ke arah Bhīṣma. Dilindungi oleh Arjuna, pemanah perkasa, para pahlawan—Sātyaki, Cekitāna, Dhṛṣṭadyumna putera Drupada, Virāṭa, Drupada, putera-putera Mādrī (Nakula dan Sahadeva), Abhimanyu, serta lima putera Draupadī—bersama-sama melancarkan serangan terhadap Bhīṣma. Adegan ini menegaskan usaha kolektif yang disengajakan untuk menahan keperkasaan seorang tua agung, namun tetap dalam batas tata susila kesatria: menghadapi panglima utama secara langsung di bawah kepimpinan pelindung Arjuna.

Verse 47

दुद्रुवु: समरे भीष्म समुद्यतमहायुधा: । द्रौपदीके पाँचों पुत्र और अभिमन्यु भी महान्‌ अस्त्र-शस्त्र लिये उस समरांगणमें भीष्मकी ही ओर दौड़े ।। ते सर्वे दृढ्धन्वान: संयुगेष्वपलायिन:

Sañjaya berkata: Dalam pertempuran itu, para pahlawan yang mengangkat senjata besar berlari menuju Bhīṣma. Lima putera Draupadī, dan Abhimanyu juga—masing-masing bersenjata dengan peluru dan senjata yang hebat—meluru merentas medan terus ke arah Bhīṣma. Mereka semua teguh memegang busur, dan dalam pertempuran bukanlah orang yang berpaling undur.

Verse 49

विधूय तान्‌ बाणगणान्‌ ये मुक्ता: पार्थिवोत्तमै: ४८ ।।

Sañjaya berkata: Setelah menggugurkan hujan anak panah yang dilepaskan oleh raja-raja terunggul, Bhīṣma—yang tidak gentar jiwanya—menerobos masuk ke dalam susunan tempur besar pihak Pāṇḍava. Di sana sang datuk, seolah-olah bermain, mula mematahkan senjata dan peluru para pahlawan dengan anak panahnya sendiri, memperlihatkan penguasaan perang, namun batinnya tetap dituntun oleh pengekangan diri dan ingatan akan ikrar-ikrar lama.

Verse 50

नाभिसंधत्त पाज्चाल्ये स्मयमानो मुहुर्मुहु: । स्त्रीत्वं तस्यानुसंस्कृत्य भीष्मो बाणात्‌ शिखण्डिने

Sañjaya berkata: Sambil tersenyum berulang-ulang, Bhīṣma tidak menghalakan anak panahnya kepada putera Pāñcāla (Śikhaṇḍin). Mengingati kewanitaan Śikhaṇḍin, Bhīṣma menahan diri daripada memanahnya—bahkan di tengah amukan pertempuran, dia tetap berpegang pada tata-janji dan kod peribadinya tentang siapa yang wajar dipukul secara dharma.

Verse 51

जघान द्रुपदानीके रथान्‌ सप्त महारथ: । तत: किलकिलाशब्द: क्षणेन समभूत्‌ तदा

Sañjaya berkata: Pahlawan kereta perang agung itu menumbangkan tujuh buah kereta dalam barisan Drupada. Lalu pada saat itu juga, terdengarlah sorakan gemuruh di medan perang—letusan bunyi perang yang menandai perubahan nasib yang pantas di tengah pertembungan senjata.

Verse 52

मत्स्यपाञज्चालचेदीनां तमेकमभिधावताम्‌ | महारथी भीष्मने ट्रपदकी सेनाके सात रथियोंको मार डाला। तब एकमात्र भीष्मपर धावा करनेवाले मत्स्य

Sañjaya berkata: Ketika para pahlawan Matsya, Pāñcāla dan Cedi menyerbu bersama-sama terhadap Bhīṣma seorang diri, bergemalah kekecohan besar di medan perang. Dengan himpunan infantri, kavaleri dan kereta perang, serta hujan anak panah yang tidak terbilang, mereka menyelubungi Bhīṣma dari segala arah, bagaikan awan menutupi matahari. Namun putera Gaṅgā itu, berdiri sendirian di tengah kepungan musuh, tetap membakar barisan lawan dengan keperwiraannya.

Verse 53

तमेक॑ छादयामासुर्मेघा इव दिवाकरम्‌ । भीष्म भागीरथीपुत्र प्रतपन्तं रणे रिपून्‌

Sañjaya berkata: Seperti awan menutupi matahari, demikianlah para wira itu menyelubungi Bhīṣma—mengepungnya dengan himpunan infantri, kavaleri dan kereta perang, serta dengan anak panah yang tidak terbilang. Namun pada saat itu Bhīṣma, putera Bhāgīrathī (Gaṅgā), berdiri seorang diri di medan laga, membakar barisan musuh dengan kegagahannya—wahai penunduk musuh.

Verse 54

ततस्तस्य च तेषां च युद्धे देवासुरोपमे । किरीटी भीष्ममागच्छत्‌ पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्‌

Kemudian, ketika pertempuran antara Bhīṣma dan para pahlawan itu berkobar—mengerikan seperti perang legenda antara dewa dan asura—Arjuna yang bermakota diadem mara mendekati Bhīṣma dengan meletakkan Śikhaṇḍin di hadapan. Adegan ini menegaskan etika perang yang kelam: strategi dibentuk bukan oleh kekuatan semata-mata, tetapi juga oleh sumpah, nama baik, dan batasan moral yang diakui para kesatria walau di tengah pembunuhan.

Verse 116

छन्नमायोधन रेजे शिरोभिश्व सकुण्डलै: । मारे गये महामनस्वी वीरोंके आभरणभूषित शरीरों और कुण्डलमण्डित मस्तकोंसे आच्छादित हुई वह रणभूमि बड़ी शोभा पा रही थी

Sañjaya berkata: Medan perang itu bersinar, diliputi kepala-kepala yang berhias subang serta jasad para wira berjiwa agung yang telah gugur, tubuh mereka dihiasi perhiasan. Bahkan di tengah pembantaian, gambaran itu dituturkan dengan kejernihan yang keras, seakan-akan estetis—menegaskan harga tragis peperangan dan beban moral yang dipikul oleh mereka yang memilih kekerasan, betapa pun ‘gagah’ rupanya.

Verse 118

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि भीष्मपराक्रमे अष्टादशाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें भीष्मपराक्रमविषयक एक यौ अठारहवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sañjaya berkata: “Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, di dalam Bhīṣma Parva—pada bahagian mengenai kejatuhan Bhīṣma—berakhirlah bab yang ke-seratus lapan belas, yang menghuraikan keberanian dan kepahlawanan Bhīṣma.”

Verse 166

तावकांस्तव पुत्रांश्व योधयन्ति प्रह्ृष्टवत्‌ । राजन! नरेश्वर! शूरवीर पाण्डव भी पुत्रोंसहित आपके दिये हुए नाना प्रकारके अनेक क्लेशोंका स्मरण करके युद्धमें भय छोड़कर ब्रह्मलोक जानेके लिये उत्सुक हो बड़ी प्रसन्नताके साथ आपके सैनिकों और पुत्रोंके साथ युद्ध करने लगे

Sañjaya berkata: Wahai Raja, wahai penguasa manusia—pasukan tuanku dan putera-putera tuanku sedang ditentang oleh mereka seolah-olah dengan kegirangan. Para Pāṇḍava yang gagah, bersama anak-anak Bhīṣma, mengingati pelbagai derita yang tuanku timpakan; mereka menanggalkan rasa takut di medan perang, dan dengan hasrat mencapai Brahmaloka, mereka memasuki pertempuran dengan sukacita besar menentang tentera tuanku dan putera-putera tuanku.

Verse 186

अभ्यद्रवन्त गाड़ेयं शरवृष्ट्या समाहता: । सेनापतिकी यह बात सुनकर सोमक और सूंजय वीर बाणोंकी भारी वर्षासे घायल होनेपर भी गंगानन्दन भीष्मकी ओर दौड़े

Sañjaya berkata: Walaupun dihentam hebat oleh hujan anak panah yang mencurah, mereka tetap meluru terus menuju Gāṅgeya Bhīṣma. Mendengar seruan panglima, para pahlawan Somaka dan Sūñjaya—meski terluka oleh curahan panah yang berat—tetap menyerbu ke arah putera Sungai Gangga, memilih kewajipan di medan perang mengatasi kebimbangan terhadap tubuh sendiri.

Verse 196

अमर्षवशमापन्नो योधयामास सृञ्जयान्‌ । राजन्‌! तब आपके पितृतुल्य शान्तनुनन्दन भीष्म बाणोंकी मार खाकर अमर्षमें भर गये और सृंजयोंके साथ युद्ध करने लगे

Sañjaya berkata: Dikuasai oleh amarah, baginda pun bertempur dengan Sṛñjaya. Wahai Raja! Bhīṣma, putera Śāntanu—orang tua yang dihormati laksana ayah bagi tuanku—setelah dihujani panah, dipenuhi murka yang dahsyat lalu bertarung berhadapan dengan Sṛñjaya. Petikan ini menonjolkan bahawa bahkan seorang penjaga dharma yang mulia pun boleh didorong oleh provokasi medan perang ke dalam pertempuran yang sengit, memperlihatkan ketegangan moral antara pengekangan diri dan kewajipan seorang kesatria di tengah perang.

Verse 256

शिक्षाबलेन निहतं पित्रा तव विशाम्पते । भरतश्रेष्ठ] उस दसवें दिनके आनेपर एकमात्र भीष्मने युद्धमें मत्स्य और पांचालदेशकी सेनाओंके अगणित हाथी

Sanjaya berkata: Wahai tuan rakyat sekalian, hal itu ditewaskan oleh ayahanda tuanku semata-mata dengan kekuatan latihan senjata yang terdidik. Pada tibanya hari kesepuluh, Bhishma seorang diri di medan perang telah membunuh gajah dan kuda yang tidak terbilang dari bala tentera Matsya dan Panchala, serta menewaskan tujuh orang maharathi. Wahai pelindung rakyat, kemudian setelah membunuh lima ribu pahlawan kereta perang, Bhishma—yang bagai ayahanda tuanku—dengan kekuatan ajaran senjatanya telah memusnahkan dalam perang besar itu empat belas ribu askar berjalan kaki, seribu ekor gajah, dan sepuluh ribu ekor kuda.

Verse 476

बहुधा भीष्ममानर्च्छुर्मार्गणै: क्षतमार्गणै: । ये सभी वीर सुदृढ़ धनुष धारण करनेवाले और युद्धसे कभी पीछे न हटनेवाले थे। इन्होंने शत्रुओंके बाणोंको नष्ट करनेवाले सायकोंद्वारा भीष्मको बारंबार पीड़ित किया

Sanjaya berkata: Berkali-kali mereka menyerbu Bhishma dengan hujan anak panah—anak panah yang sudah tumpul dan retak dalam lintasannya—namun mereka tetap mara. Para pahlawan itu, pemegang busur yang kukuh dan tidak pernah berpaling dari medan perang, berulang kali menyakiti Bhishma dengan panah-panah yang dimaksudkan untuk memecahkan anak panah musuh, lalu menghangatkan lagi pertempuran sengit di sekeliling sang datuk agung.