Adhyaya 41

Verse 1

करधम उवाच । केचिच्छिवं समाश्रित्य विष्णुमाश्रित्य वेधसम् । वर्णयंति परे मोक्षं त्वं तु कस्मात्तु मन्यसे

करधम म्हणाला—काही जण शिवाचा आश्रय घेतात, काही विष्णूचा, तर काही वेधस् (ब्रह्मा)चा; ते परम मोक्षाचे वर्णन करतात. पण तू मोक्षाचा खरा आधार कोणता मानतोस?

Verse 2

महाकाल उवाच । अपारवैभवा देवास्त्रयोऽप्येते नरर्षभ । योगींद्राणामपि त्वत्र चेतो मुह्यति किं मम

महाकाल म्हणाला—हे नरश्रेष्ठ! हे तिन्ही देव अपार वैभवसंपन्न आहेत. या विषयात योगींद्रांचेही चित्त गोंधळते; मग माझी काय कथा?

Verse 3

पुरा किलैवं मुनयो नैमिषारण्यवासिनः । संदिह्यांतः श्रेष्ठतायां ब्रह्मलोकमुपागमन्

पूर्वी नैमिषारण्यात वसणारे मुनि—श्रेष्ठता कोणाची याबद्दल शंका धरून—ब्रह्मलोकास गेले.

Verse 4

तस्मिन्क्षणे विरिंचोऽपि श्लोकं प्रह्वोऽब्रवीत्किल । अनंताय नमस्तस्मै यस्यांतो नोपलभ्यते

त्या क्षणी विरिंच (ब्रह्मा)ही नम्र होऊन हा श्लोक म्हणाला—“ज्याचा अंत कधीच सापडत नाही त्या अनंताला नमस्कार असो.”

Verse 5

महेशाय च भक्ते द्वौ कृपायेतां सदा मयि । ततः श्रेष्ठं च तं मत्वा क्षीरोदं मुनयो ययुः

“महेश आणि भक्त—हे दोघेही माझ्यावर सदैव कृपा करो.” असे म्हणून ते श्रेष्ठ मानून मुनि क्षीरोद (क्षीरसागर)ाकडे गेले.

Verse 6

तत्र योगेश्वरः श्लोकं प्रबुध्यन्नमुमब्रवीत् । ब्रह्माणं सर्वभूतेषु परमं ब्रह्मरूपिणम्

तेथे योगेश्वरांनी सर्वांना प्रबुद्ध करून हा श्लोक उच्चारला— ‘सर्व भूतांच्या अंतरी वसणारा ब्रह्मा हा परम आहे; तोच ब्रह्मस्वरूप आहे।’

Verse 7

सदाशिवं च वंदे तौ भवेतां मंगलाय मे । ततस्ते विस्मिता विप्रा अपसृत्य ययुः पुनः

‘आणि मी सदाशिवाला वंदन करतो; ते दोघे माझ्यासाठी मंगलकारी ठरोत।’ असे ऐकून ते विस्मित विप्र-मुनी दूर सरकून पुन्हा निघून गेले।

Verse 8

कैलासे ददृशुः स्थाणुं वदंतं गिरिजां प्रति । एकादश्यां प्रनृत्यानि जागरे विष्णुसद्मनि

त्यांनी कैलासावर स्थाणु (शिव) गिरिजा (पार्वती) यांच्याशी बोलताना पाहिला. आणि एकादशीला विष्णुधामात जागरणकाळी नृत्यप्रदर्शन झाले.

Verse 9

सदा तपस्यां चरामि प्रीत्यर्थं हरिवेधसोः । श्रुत्वेति चापसृत्यैव खिन्नास्ते मुनयोऽब्रुवन्

‘मी सदा हरि आणि वेधस् (ब्रह्मा) यांच्या प्रीत्यर्थ तप करीत असतो.’ हे ऐकून ते मुनी खिन्न होऊन त्वरित दूर सरकत म्हणाले.

Verse 10

यद्वा देवा न संयांति पारं ये च परस्परम् । तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु गणना काऽस्मदादिषु

जर देवताही एकमेकांच्या पराकाष्ठेपर्यंत पोहोचू शकत नाहीत, तर सृष्टीवर सृष्टीवर सृष्टी अशा अनंत रचनेत आमच्यासारख्यांची गणना तरी काय?

Verse 11

उत्तमाधममध्यत्वममीषां वर्णयंति ये । असत्यवादिनः पापास्ते यांति निरयं ध्रुवम्

जे या दिव्य देवतांना ‘उत्तम, अधम किंवा मध्यम’ असे म्हणत भेद करतात, ते पापी असत्यवादी निश्चयाने नरकास जातात।

Verse 12

एवं ते निश्चियामासुर्नैमिषेया स्तपस्विनः । सत्यमेतच्च राजेंद्र ममापीदं मतं स्फुटम्

अशा रीतीने नैमिषातील तपस्वी मुनींनी निश्चय केला। ‘हे राजेंद्र, हेच सत्य आहे; हेच माझेही स्पष्ट मत आहे।’

Verse 13

जापकानां सहस्राणि वैष्मवानां तथैव च । शैवानां च विधिं विष्णुं स्थाणुं चाप्यन्वमूमुचन्

जप करणाऱ्यांचे हजारो समूह—वैष्णव तसेच शैव—विधी (ब्रह्मा), विष्णू आणि स्थाणू (शिव) यांचेही अनुसरण व पूजन करीत होते।

Verse 14

तस्माद्यस्य मनोरागो यस्मिन्देवे भवेत्स्फुटम् । स तं भजेद्विपापः स्यान्ममेदं मतमुत्तमम्

म्हणून ज्याचे मन ज्या देवावर स्पष्ट अनुरक्त होईल, त्याने त्याच देवाचे भजन करावे; तो पापमुक्त होतो—हेच माझे उत्तम मत आहे।

Verse 15

करंधम उवाच । कानि पापानि विप्रेंद्र यैस्तु संमूढचेतसः । न वेदेषु न धर्मेषु रतिमापद्यते मनः

करंधम म्हणाला—हे विप्रेंद्र, कोणती पापे अशी आहेत की ज्यांमुळे चित्त भ्रमित होते आणि मनाला ना वेदांत, ना धर्मात रुची राहते?

Verse 16

महाकाल उवाच । अधर्मभेदा विज्ञेयाश्चित्तवृत्तिप्रभेदतः । स्थूलाः सूक्ष्मा असूक्ष्माश्च कोटिभेदैरनेकशः

महाकाल म्हणाले—चित्तवृत्तींच्या भेदांनुसार अधर्माचे भेद जाणावेत. ते स्थूल, सूक्ष्म व मध्यम असे, कोट्यवधी प्रकारांनी अनेक रूपांनी प्रकट होतात.

Verse 17

तत्र ये पापनिचयाः स्थूला नरकहेतवः । ते समासेन कथ्यंते मनोवाक्कायसाधनाः

यांपैकी जे स्थूल पापसंचय नरकाचे कारण ठरतात, ते संक्षेपाने सांगितले जातात—मन, वाणी आणि देह यांच्या साधनांनी केलेले.

Verse 18

परस्त्रीद्रव्यसंकल्पश्चेतसानिष्टचिंतनम् । अकार्याभिनिवेशश्च चतुर्द्धा कर्म मानसम्

मानस कर्म चार प्रकारचे—परस्त्री वा परधनाचा संकल्प, मनाने अनिष्टाचे चिंतन, आणि जे करणे अयोग्य त्यात हट्टाने गुंतणे.

Verse 19

अनिबद्धप्रलापित्वमसत्यं चाप्रियं च यत् । परापवादपैशुन्यं चतुर्धा कर्म वाचिकम्

वाचिक कर्म चार प्रकारचे—असंबद्ध/व्यर्थ बडबड, असत्य, अप्रिय वा कठोर वचन, आणि परनिंदा व पैशुन्य.

Verse 20

अभक्ष्यभक्षणं हिंसा मिथ्या कामस्य सेवनम् । परस्वानामुपादानं चतुर्धा कर्म कायिकम्

कायिक कर्म चार प्रकारचे—अभक्ष्याचे भक्षण, हिंसा, मिथ्या/अवैध कामसेवन, आणि परधनाचे अपहरण.

Verse 21

इत्येतद्द्वादशविधं कर्म प्रोक्तं त्रिसंभवम् । अस्य भेदान्पुनर्वक्ष्ये येषां फलमनंतकम्

अशा रीतीने मन, वाणी व देह—या त्रिस्रोतांपासून उत्पन्न द्वादशविध कर्म सांगितले. आता त्याचे पुढील भेद मी पुन्हा सांगतो; ज्यांचे फळ अनंत आहे.

Verse 22

ये द्विषंति महादेवं संसारार्णवतारकम् । सुमहात्पातकोपेतास्ते यांति नरकाग्निषु

जे संसाररूपी समुद्रातून तारून नेणाऱ्या महादेवाचा द्वेष करतात, ते अतिमहापातकांनी युक्त होऊन नरकाग्नीमध्ये जातात.

Verse 23

महांति पातकान्याहुर्निरंतरफलानि षट् । नाभिनंदंति ये दृष्ट्वा शंकरं न स्तुवंति ये

अखंड फल देणारी सहा महापातके सांगितली आहेत. त्यांत शंकराला पाहून जे आनंदित होत नाहीत आणि जे त्याची स्तुती करत नाहीत तेही येतात.

Verse 24

यथेष्टचेष्टा निःशंकाः संतिष्ठंति रमंति च । उपचारविनिर्मुक्ताः शिवस्य गुरुसंनिधौ

शिवाच्या गुरुसान्निध्यात ते इच्छेप्रमाणे, निःशंकपणे उभे राहतात व रमतात; औपचारिक उपचारांपासून मुक्त असतात.

Verse 25

शिवाचारं न मन्यंते शिवभक्तान्द्विषंति षट् । गुरुमार्त्तमशक्तं वा विदेशप्रस्थितं तथा

जे शिवाचार मानत नाहीत आणि शिवभक्तांचा द्वेष करतात—असे सहा (दोष) आहेत; जसे गुरु आर्त असता, अशक्त असता, किंवा परदेशी गेलेला असता त्याचा त्याग करणे.

Verse 26

अरिभिः परिभूतं वा यस्त्यजति स पापकृत् । तद्भार्यापुत्रमित्रेषु यश्चावज्ञां करोति वा

शत्रूंनी अपमानित झालेल्या गुरूला जो त्यागतो तो पापकर्ता होय. तसेच जो पत्नी, पुत्र व मित्र यांचा अवमान करतो तोही दोषी ठरतो.

Verse 27

इत्येतत्पातकं ज्ञेयं गुरुनिंदासमं महत् । ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः

हे महत् पातक समजावे, जे गुरु-निंदेसमान आहे. ब्राह्मणहंता, सुरापायी, चोर आणि गुरुशय्येचा भंग करणारा—

Verse 28

महापातकिनस्त्वेते तत्संसर्गी च पंचमः । क्रोधाद्द्वेषाद्भयाल्लोभाद्ब्राह्मणस्य वदंति ये

हे सर्व महापातकी आहेत, आणि त्यांचा संग करणारा पाचवा (महापातकी) मानला आहे. जे क्रोध, द्वेष, भय वा लोभाने ब्राह्मणाविरुद्ध बोलतात—

Verse 29

मर्मांतिकं महादोषं ब्रह्मघ्नः स प्रकीर्तितः । ब्राह्मणं यः समाहूय याचमानमकिंचनम्

मर्मभेदी असा महान दोष करणारा ब्रह्मघ्न म्हणून कीर्तित होतो—जो भिक्षा मागणाऱ्या निर्धन ब्राह्मणाला बोलावून (त्याचा अपमान करतो).

Verse 30

पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्स च वै ब्रह्महा स्मृतः । यश्च विद्याभिमानेन निस्तेजयति सद्द्विजम्

आणि जो नंतर ‘काहीच नाही’ असे म्हणतो तोही ब्रह्महा मानला आहे. तसेच जो विद्येच्या अभिमानाने सत् द्विजाचा तेज व मान हिरावतो—

Verse 31

उदासीनः सभामध्ये ब्रह्महा स प्रकीर्तितः । मिथ्यागुणैः स्वमात्मानं नयत्युत्कर्षतां बलात्

जो सभेमध्ये उदासीन होऊन बसतो, तो ब्रह्महा म्हणून कीर्तिला जातो. आणि जो खोट्या गुणांचे प्रदर्शन करून बळाने स्वतःला श्रेष्ठ पदावर नेतो, तोही तसाच.

Verse 32

विरुद्धं गुरुभिः सार्धं ब्रह्मघ्नः स प्रकीर्तितः । क्षुत्तृष्णातप्तदेहानां द्विजानां भोक्तुमिच्छताम्

जो गुरूंशी विरोध करून उभा राहतो, तो ब्रह्मघ्न म्हणून सांगितला आहे. आणि भूक-प्यासेने तप्त देह असलेले द्विज ब्राह्मण जेव्हा भोजन इच्छितात, त्यांच्या बाबतीतही (अशीच गणना).

Verse 33

यः समाचरते विघ्नं तमाहुर्ब्रह्मगातकम् । पिशुनः सर्वलोकानां छिद्रान्वेषणतत्परः

जो जाणूनबुजून विघ्न करतो, त्याला ब्रह्मगातक म्हणतात. आणि जो चुगलखोर होऊन सर्व लोकांचे दोष-छिद्र शोधण्यातच तत्पर असतो, तोही तसाच.

Verse 34

उद्वेगजननः क्रूरः स च वै ब्रह्महा स्मृतः । गवां तृषाभिभूतानां जलार्थमुपसर्पताम्

जो क्रूर होऊन उद्वेग निर्माण करतो, तोही ब्रह्महा मानला आहे. विशेषतः तहानेने व्याकुळ झालेल्या गायी पाण्यासाठी जवळ येत असताना जो अडथळा करतो.

Verse 35

यः समाचरते विघ्नं तमाहुर्ब्रह्मघातकम् । परदोषं परिज्ञाय नृपकर्णे जपेत यः

जो जाणूनबुजून विघ्न करतो, त्याला ब्रह्मघातक म्हणतात. आणि जो दुसऱ्याचा दोष जाणून तो गुप्त जपाप्रमाणे राजाच्या कानात कुजबुजतो, तोही तसाच.

Verse 36

पापीयान्पिशुनः क्रूरस्तमाहुर्ब्रह्मघातकम् । न्यायेनोपार्जितं विप्रैस्तद्द्रव्यहरणं च यत्

अतिशय पापी, चुगलखोर व क्रूर मनुष्याला ब्रह्मघातक म्हणतात; तसेच ब्राह्मणांनी न्यायाने मिळविलेल्या धनाचे हरण करणेही तसाच महापाप आहे.

Verse 37

छद्मना वा बलाद्वापि ब्रह्महत्यासमं मतम् । अधीत्य यश्च शास्त्राणि परित्यजति मूढधीः

छलाने किंवा बळजबरीने केलेले कृत्य ब्रह्महत्येसमान मानले आहे; आणि जो मूढबुद्धी शास्त्रे शिकूनही त्यांचा त्याग करतो, तोही निंद्य आहे.

Verse 38

सुरापानसमं ज्ञेयं जीवनायैव वा पठेत् । अग्निहोत्रपरित्यागः पंचयज्ञोपकर्मणाम्

जो केवळ उपजीविकेसाठी (शास्त्र) पठण करतो, त्याचे पठण सुरापानासमान जाणावे; तसेच अग्निहोत्र व पंचमहायज्ञांशी संबंधित कर्मांचा त्यागही (तसाच पाप) आहे.

Verse 39

मातृपितृपरित्यागः कूटसाक्षी सुहृद्वधः । अभक्ष्यभक्षणं वन्यजंतूनां काम्यया वधः

माता-पित्याचा त्याग, खोटी साक्ष देणे, मित्राचा वध, अभक्ष्याचे भक्षण आणि इच्छेने वन्य प्राण्यांचा वध—ही सर्व घोर पापे आहेत.

Verse 40

ग्रामं वनं गवावासं यश्च क्रोधेन दीपयेत् । इति घोराणि पापानि सुरापानसमानि च

जो क्रोधाने गाव, वन किंवा गोठा जाळून टाकतो—ही घोर पापे असून सुरापानासमान मानली आहेत.

Verse 41

दीनसर्वस्वहरणं नरस्त्रीगजवाजिनाम् । गोभूरत्नसुवर्णानामौषधीनां रसस्य च

दीन-दुबळ्यांचे सर्वस्व हिरावून घेणे—पुरुष, स्त्री, हत्ती, घोडे; गाय, भूमी, रत्ने व सुवर्ण; औषधे व मौल्यवान रस यांचे हरण—अत्यंत घोर पाप मानले आहे.

Verse 42

चंदनागरुकर्पूरकस्तूरीपट्टवाससाम् । हस्तन्यासापहरणं स्कमस्तेयसमं स्मृतम्

चंदन, अगरू, कापूर, कस्तुरी, पट्टवस्त्रे व उत्तम परिधान यांचे हरण, तसेच दुसऱ्याच्या हातात न्यासरूपे ठेवलेली वस्तू चोरणे—घोर चोरीसमान मानले आहे.

Verse 43

कन्यानां वरयोग्यानामदानं सदृशे वरे । पुत्रमित्रकलत्रेषु गमनं भगिनीषु च

विवाहयोग्य कन्येचा योग्य वराशी विवाह न करणे पाप आहे; तसेच पुत्रवधू, मित्राची पत्नी आणि स्वतःची बहीण यांच्याशी गमन करणेही घोर दोष मानले आहे.

Verse 44

कुमारीसाहसं घोरमंत्यजस्त्रीनिषेवणम् । सवर्णायाश्च गमनं गुरुतल्पसमं स्मृतम्

कुमारीवर बलात्कार करणे, अंत्यज स्त्रीचा संग करणे, आणि सवर्णा (निकट स्वजन-संबंधिनी) स्त्रीकडे गमन करणे—हे सर्व गुरुतल्पगमनासमान घोर पाप मानले आहे.

Verse 45

द्विजायार्थं प्रतिश्रुत्य न प्रयच्छति यः पुनः । न च चस्मारयते विप्रं तुल्यं तदुपपपातकम्

जो द्विज (ब्राह्मण) याच्यासाठी काही देण्याचे वचन देऊनही पुन्हा देत नाही, आणि त्या विप्राला स्मरण करूनही पालन करत नाही—ते तद्रूप उपपातक (गंभीर गौण पाप) मानले आहे.

Verse 46

अभिमानोतिकोपश्च दांभिकत्वं कृतघ्नता । अत्यंतविषयासक्तिः कार्पण्यं शाठ्यमत्सरम्

अहंकार व अतिशय क्रोध, दंभ व कृतघ्नता; विषयासक्ती, कंजूषपणा, कपट व मत्सर—हे सर्व निंद्य दोष मानले गेले आहेत।

Verse 47

भृत्यानां च परित्यागः साधुबंधुतपस्विनाम् । गवां क्षत्रियवैश्यानां स्त्रीशूद्राणां च ताडनम्

आश्रित-भृत्यांचा त्याग, साधू, बंधू व तपस्वी यांचा संग सोडणे; तसेच गायी, क्षत्रिय, वैश्य, स्त्रिया व शूद्र यांना मारहाण करणे—ही निंद्य कर्मे आहेत।

Verse 48

शिवाश्रमतरूणां च पुष्पारामविनाशनम् । अयाज्यानां याजनं चाप्ययाच्यानां च याचनम्

शिवाश्रमातील वृक्ष व पुष्पवाटिका नष्ट करणे; अयाज्यांसाठी यज्ञ करणे, आणि अयाच्यांकडून याचना करणे—ही निंद्य कृत्ये आहेत।

Verse 49

यज्ञारामतडागादिदारापत्यस्य विक्रयः । तीर्थयात्रोपवासानां व्रतायतनकर्मणाम्

यज्ञवाटिका, तळे इत्यादींची विक्री, तसेच पत्नी-पुत्रांचीही विक्री; आणि तीर्थयात्रा, उपवास व व्रत-आयतनाशी संबंधित कर्मांचा व्यापार/दुरुपयोग—हे निंद्य आचरण आहे।

Verse 50

स्त्रीधनान्युपजीवंति स्त्रीभिरत्यंतनिर्जिताः । अरक्षणं च नारीणां मद्यपस्त्रीनिषेवणम्

स्त्रीधनावर उपजीविका करणे, स्त्रियांच्या वश होऊन पूर्णतः पराजित होणे; स्त्रियांचे रक्षण न करणे, मद्यपान व स्त्रीसंग—ही निंद्य कर्मे आहेत।

Verse 51

ऋणानामप्रदानं च मिथ्याघृद्ध्युपजीवनम् । निंदितानां धनादानं साद्वीकन्योक्तिदूषणम्

ऋण न फेडणे, असत्य व लोभाने उपजीविका करणे, निंदित दुष्टांना धन देणे, आणि साध्वी स्त्री/कन्येच्या वचनांची निंदा करणे—ही सर्व निंद्य कर्मे आहेत.

Verse 52

विषमारणयंत्राणां प्रोयगो मूलकर्मणाम् । उच्चाटनाभिचाराश्च रागविद्वेषणक्रिया

विष देऊन मारणाऱ्या यंत्रांचा प्रयोग, मूलकर्म (औषधी-मूळाधारित टोण्या) करणे, उच्चाटन व अभिचार, तसेच राग किंवा द्वेष वाढविणाऱ्या क्रिया—ही सर्व निंद्य मानली आहेत.

Verse 53

जिह्वाकामोपभो गार्थं यस्यारंभः स्वकर्मसु । मूल्येनाध्यापयेद्यस्तु मूल्येनाधीयते च ये

जो आपल्या कर्मांचा आरंभ फक्त जिभेच्या चवीसाठी व कामभोगासाठी करतो; आणि जो पैसे घेऊन शिकवतो तसेच जो पैसे देऊन शिकतो—हे निंदित आचार मानले आहेत.

Verse 54

व्रात्यता व्रतसंत्यागः सर्वाहारनिषेवणम् । असच्छास्त्राभिगमनं शुष्कतर्काव लंबनम्

वैदिक शिस्तीपासून दूर गेलेली व्रात्यता, व्रतांचा त्याग, सर्व प्रकारचे अन्न अंधाधुंद सेवन, असत् शास्त्रांचा आश्रय, आणि शुष्क तर्काला धरून राहणे—हे मलिन जीवनमार्ग निंद्य आहेत.

Verse 55

देवाग्निगुरुसाधूनां निंदा गोब्राह्मणस्य च । प्रत्यक्षं वा परोक्षं वा राज्ञां मंडलिनामपि

देवता, पवित्र अग्नी, गुरु व साधू यांची निंदा; तसेच गो व ब्राह्मणांचा अपमान—प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष—आणि राजे व शासक यांचीही निंदा—हा पापाचार निंद्य आहे.

Verse 56

उत्सन्नपतृदेवेज्याः स्वकर्मत्यागिनश्च ये । दुःशीला नास्तिकाः पापा न सदा सत्यवादिनः

जे पितृदेवपूजा उपेक्षित करतात, स्वधर्मकर्माचा त्याग करतात, दुष्शील, नास्तिक, पापी असतात आणि नेहमी सत्यवचनात स्थिर नसतात—ते निंद्य मानले गेले आहेत।

Verse 57

पर्वकाले दिवा चाप्सु वियोनौ पशुयोनिषु । रजस्वलास्वयोनौ च मैथुनं यः समाचरेत्

जो पर्वकाळी, दिवसा, पाण्यात, अप्राकृतिक रीतीने, पशूंशी किंवा रजस्वला स्त्रीशी मैथुन करतो—त्याचा आचार पापमय व निंद्य आहे।

Verse 58

स्त्रीपुत्रमित्रसुहृदामाशाच्छेदकराश्च ये । जनस्याप्रियवक्तारः क्रूराः समयभेदिनः

जे स्त्री, पुत्र, मित्र व सुहृदांची आशा तोडतात, लोकांना अप्रिय वचन बोलतात, क्रूर असतात आणि करार-नियम भंग करतात—ते पापी मानले गेले आहेत।

Verse 59

भेत्ता तडागकूपानां संक्रमाणांरसस्य च । एकपंक्तिस्थितानां च पाकभेदं करोति यः

जो तळे-कूप फोडतो, सार्वजनिक घाट/पुल/ओलांडणी व जलव्यवस्था बिघडवतो, आणि एकाच पंक्तीत बसलेल्या लोकांच्या भोजनात पाक/भाग वेगळा करून भेद करतो—तो निंद्य पापी आहे।

Verse 60

इत्येतैश्च नराः पापैरुपपातकिनः स्मृताः । युक्तास्तदुनकैः पापैः पापिनस्तान्निबोध मे

या पापांमुळे मनुष्य ‘उपपातकी’ म्हणून स्मृत झाले आहेत; आणि अशाच सदृश पापांनी युक्त असलेल्यांना पापी समज—हे माझ्याकडून जाण।

Verse 61

ये गोब्राह्मणकन्यानां स्वामिमित्रतपस्विनाम् । अन्तरं यांति कार्येषु ते स्मृताः पापिनो नराः

जे गो, ब्राह्मण व कन्या यांच्या कार्यांत अडथळा आणतात, तसेच स्वामी, मित्र व तपस्वी यांच्या विषयांत फूट किंवा विघ्न निर्माण करतात—ते मनुष्य पापी म्हणून स्मरणात सांगितले आहेत।

Verse 62

परश्रियाभितप्यंते हीनां सवंति ये स्त्रियाम् । पंक्त्यर्थं ये न कुर्वंति दानयज्ञादिकाः क्रियाः

जे परक्याच्या श्रीसमृद्धीवर ईर्ष्येने जळतात, जे निषिद्ध/हीन स्त्रीमध्ये संतती उत्पन्न करतात, आणि जे पंक्तिधर्मासाठी दान-यज्ञादी कर्म करीत नाहीत—ते निंद्य आहेत।

Verse 63

गोष्ठाग्निजलरथ्यासु तरुच्छायानगेषु च । त्यजंति ये पुरीषाद्यमारामायतनेषु च

जे गोठ्यात, अग्नीच्या जवळ, पाण्यात, रस्त्यावर, वृक्षछायेत, पर्वतांवर, तसेच उद्यान व देवालय-परिसरात विष्ठा-मूत्रादी त्याग करतात—ते अपवित्र व पापी म्हणून निंद्य आहेत।

Verse 64

गीतवाद्यरता नित्या मत्ताः किलकिलापराः । कूटवेषक्रियाचाराः कूटसंव्यवहारिणः

जे सदैव गीत-वाद्यात आसक्त, नित्य मदोन्मत्त होऊन निरर्थक कोलाहल करतात; जे कूटवेष धारण करून कपटी आचार करतात व फसव्या व्यवहाराने व्यवहार चालवितात—ते धर्मभ्रष्ट निंद्य आहेत।

Verse 65

कूटशासनकर्तारः कूटयुद्धकराश्च ये । निर्दयोऽतीव भृत्येषु पशूनां दमनश्च यः

जे कपटपूर्ण शासन-आदेश घडवितात व फसवे युद्ध घडवितात; जे सेवकांवर अत्यंत निर्दयी असतात; आणि जे पशूंना दडपून छळतात—असे लोक धर्मयुक्त व्यवस्थेचे विरोधक आहेत।

Verse 66

मिथ्याप्रसादितो वाक्यमाकर्णयति यः शनैः । चपलश्चापिमायावी शठो मिथ्याविनीतकः

जो खोट्या स्तुतीने प्रसन्न होतो व उपदेशही हळूहळू ऐकतो; जो चंचल, मायावी, शठ आणि केवळ नम्रतेचा देखावा करणारा आहे—अशा जनास विद्वान धर्ममार्गास अयोग्य म्हणून निंदित करतात।

Verse 67

यो भार्यापुत्रमित्राणि बालवृद्धकृशातुरान् । भृत्यानतिथिबंधूंश्च त्यक्त्वाश्राति बुभुक्षितान्

जो पत्नी, पुत्र व मित्रांना टाकून देतो; बालक, वृद्ध, कृश व आजारी यांची उपेक्षा करतो; सेवक, अतिथी व बंधूंना सोडून त्यांना भुकेले ठेवून स्वतः जेवतो—तो गृहस्थधर्माचा भंग करतो।

Verse 68

यः स्वयं मृष्टमश्राति विप्रायान्यत्प्रयच्छति । वृथापाकः स विज्ञेयो ब्रह्मवादिविगर्हितः

जो स्वतः उत्कृष्ट, परिष्कृत अन्न खातो पण ब्राह्मणाला हीन वस्तू देतो—तो ‘वृथा-पाक’ म्हणून ओळखावा; ब्रह्मवाद्यांकडून तो निंदित होतो।

Verse 69

नियमान्स्वयमादाय ये त्यजंत्यजितेंद्रियाः । ये ताडयंति गां नित्यं वाहयंति मुहुर्मुहुः

जे नियम स्वतः स्वीकारूनही इंद्रिये न जिंकता त्यांना सोडून देतात; आणि जे नित्य गायींना मारतात व पुन्हा पुन्हा हाकतात—असे आचरण निंद्य, संयमधर्माविरुद्ध आहे।

Verse 70

दुर्बलान्नैव पुष्णंति प्रणष्टार्था द्विषंति च । पीडयन्त्यभिचारेण सक्षतान्वाहयंति च

ते दुर्बलांचे पालन करत नाहीत; धन नष्ट झाले की द्वेष करतात; अभिचाराने इतरांना पीडा देतात आणि जखमींनाही ओझे वाहायला लावतात—असे लोक घोर अधर्मात पडतात।

Verse 71

तेषा मदत्त्वा चाश्रंति चिकित्संति न रोगिणः । अजाविको माहिषिकः समुद्री वृषलीपतिः

ते मद्यपानाने उन्मत्त होऊन आक्रोश करतात, आणि रोग्यांची चिकित्सा करीत नाहीत. शेळी‑मेंढी पाळणारा, म्हशींचा राखणदार, समुद्रयात्री आणि शूद्रा‑स्त्रीचा पती—ही येथे पतित आचरणाची लक्षणे सांगितली आहेत.

Verse 72

हीनवर्णात्मवृत्तिश्च वैद्यो धर्मध्वजी च यः । यश्च शास्त्रमतिक्रम्य स्वेच्छयैवाहरेत्करम्

जो हीन वर्णाच्या व्यवसायाने उपजीविका करतो; (धर्मसंयम नसलेला) वैद्य; धर्माचा ध्वज घेऊन ढोंग करणारा; आणि जो शास्त्र मोडून स्वेच्छेने कर वसूल करतो—असे लोक येथे धर्ममर्यादा भंग करणारे म्हणून निंदिले आहेत.

Verse 73

सदा दण्डरुचिर्यश्च यो वा दण्डरुचिर्न हि । उत्कोचकैरधिकृतैस्तस्करैस्च प्रपीड्यते

जो नेहमी दंडप्रिय असतो, किंवा दंडप्रिय नसतो—तो दोन्ही प्रकारे लाचखोर अधिकारी आणि चोर यांच्याकडून छळला व पीडित होतो.

Verse 74

यस्य राज्ञः प्रजा राष्ट्रे पच्यते नरकेषु सः । अचौरं चौरवत्पश्येच्चौरं वाऽचौररूपिणम्

ज्या राजाच्या राज्यात प्रजा नरकात शिजल्याप्रमाणे यातना भोगते—तोच राजा निरपराधाला चोर समजतो, किंवा चोराला निरपराध रूपाने मानतो.

Verse 75

आलस्योपहतो राजा व्यसनी नरकं व्रजेत् । एवमादीनि चान्यानि पापान्याहुः पुराविदः

आळशीपणाने ग्रासलेला राजा आणि व्यसनाधीन राजा नरकात जातो. अशा प्रकारची इतरही पापे पुराणविदांनी सांगितली आहेत.

Verse 76

यद्वातद्वा परद्रव्यमपि सर्षपमात्रकम् । अपहृत्य नरः पापो नारकी नात्र संशयः

जो पापी मनुष्य परधन, ते सरसोंच्या दाण्याइतके जरी अल्प असले तरी, चोरतो—तो निःसंशय नरकगामी होतो; यात शंका नाही।

Verse 77

एवमाद्यैर्नरः पापैरुत्क्रान्तैः समनंतरम् । शरीरं यातनार्थाय पूर्वाकारमवाप्नुयात्

अशा पापांसह देहत्याग केल्यावर मनुष्य तत्क्षणीच यातना भोगण्यासाठी पूर्वीप्रमाणेच तसाच देह पुन्हा प्राप्त करतो।

Verse 78

तस्मात्त्रिविधमप्येतन्नारकीयं विवर्जयेत् । सदाशिवं च शरणं व्रजेत्सच्छ्रद्धया युतः

म्हणून नरकगामी असे हे त्रिविध आचरण टाळावे आणि सच्च्या श्रद्धेने युक्त होऊन सदाशिवाच्या शरण जावे।

Verse 79

नमस्कारः स्तुतिः पूजा नामसंकीर्तनं तथा । संपर्कात्कौतुकाल्लोभान्न तस्य विफलं भवेत्

नमस्कार, स्तुती, पूजा आणि नामसंकीर्तन—हे, संगतीने, कुतूहलाने किंवा लोभाने जरी केले तरी, कधीही निष्फळ ठरत नाही।

Verse 80

करंधम उवाच । संक्षेपाच्छिवपूजाया विधानं वक्तुमर्हसि । कृतेन येन मनुजः शिवपूजाफलं लभेत्

करंधम म्हणाला—“कृपया शिवपूजेची विधी संक्षेपाने सांगावी, जी केल्याने मनुष्याला शिवपूजेचे फळ प्राप्त होईल.”

Verse 81

महाकाल उवाच । प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने शंकरं सर्वदा भजेत् । दर्शनात्स्पर्शनान्मर्त्यः कृततृत्यो भवेत्स्फुटम्

महाकाळ म्हणाला—प्रातः, मध्यान्ह व सायंकाळी सदैव शंकराचे भजन-पूजन करावे. त्याच्या दर्शन व स्पर्शाने मनुष्य निश्चयाने कृतकृत्य होतो.

Verse 82

आदौ स्नानं प्रकुर्वित भस्मस्नानमथापि वा । आपद्गतः कण्ठस्नानं मन्त्रस्नानमथापि वा

प्रथम स्नान करावे—जलस्नान किंवा भस्मस्नानही. आपत्तीत कण्ठस्नान (अंशतः शुद्धी) किंवा मंत्रस्नान (मंत्राने शुद्धी) करावे.

Verse 83

आविकं परिदध्याच्च ततो वासः सितं च वा । धातुरक्तमथो नव्यं मलिनं संधितं न च

लोकर (ऊन) वस्त्र परिधान करून नंतर शुभ्र वस्त्र घालावे. धातुरक्त (गेरू/लाल) रंगाचे वस्त्रही चालेल; पण ते नवे असावे, मळकट नसावे व शिवले-जोडलेले नसावे.

Verse 84

उत्तरीयं च संदध्याद्विना तन्निष्फलार्चनम् । भस्मत्रिपुण्ड्रधारी च ललाटे हृति चांसयोः

उत्तरीय (वरचे वस्त्र)ही परिधान करावे; त्याविना अर्चन निष्फळ ठरते. भस्मत्रिपुंड्र धारण करून कपाळावर, हृदयावर व दोन्ही खांद्यांवर लावावे.

Verse 85

पूजयेद्यो महादेवं प्रीतः पश्यति तं मुहुः । सर्वदोषान्बहिः क्षिप्य शिवायतनमाविशेत्

जो महादेवाची पूजा करतो आणि प्रसन्नचित्ताने वारंवार त्यांचे दर्शन घेतो, त्याने सर्व दोष बाहेर टाकून मग शिवालयात प्रवेश करावा.

Verse 86

प्रविश्य च प्रणम्येशं ततो गर्भगृहं विशेत् । पाणी प्रक्षाल्य तच्चित्तो निर्माल्यमवरोपयेत्

मंदिरात प्रवेश करून ईश्वरास नमस्कार करून मग गर्भगृहात जावे। हात धुऊन, चित्त एकाग्र करून, पूर्वीचे निर्माल्य उतरवावे।

Verse 87

येन रुद्रायते भक्त्या कुरुते मार्जनक्रियाम् । तस्मान्मार्जयते त्वेवं स्थाणुनैतत्परस्परम्

ज्या भक्तीने साधक ‘रुद्रसदृश’ होऊन मार्जनक्रिया करतो, त्याच भक्तीने जणू स्थाणु-प्रभूही शुद्ध होतात; पण हे परस्परांचे अक्षरशः शोधन नाही.

Verse 88

रुद्रभक्त्या च संतिष्ठेनमालिन्यं मार्जयेत्ततः । भक्तिर्देवस्य तिष्ठेन्न मालिन्यं मार्जतः सदा

रुद्रभक्तीत दृढ राहून मग तो मलिनता दूर करावी. कारण देवाची भक्ती स्थिर राहते; जो सदैव मार्जन-सेवेत रत असतो, त्याच्याकडे मलिनता टिकत नाही.

Verse 89

गडुकान्पूरयेत्पश्चान्निर्मलेन जलेन वै । गडुकास्तु समाः सर्वे सर्वे च शुभदर्शनाः

यानंतर निर्मळ पाण्याने गडुके भरावीत. सर्व गडुके समान असावीत आणि सर्वांचे दर्शन शुभ असावे.

Verse 90

निर्व्रणाः सौम्यरूपाश्च सर्वे चोदकपूरिताः । वस्त्रपूतजलैः पूर्णागन्धधूपैश्च वासिताः

ती भांडी भेग-डाग नसलेली, सौम्यरूप असावीत आणि सर्व पाण्याने भरलेली असावीत—वस्त्रातून गाळलेल्या जलाने पूर्ण, तसेच गंध व धूपाने सुवासित.

Verse 91

क्षालिताः पूरिता नीताः षडक्षरजपेन च । गडुकाष्चशतं कुर्यादथवाप्यष्टविंशतिः

धुऊन, भरून व (पूजेसाठी) नेऊन, षडक्षर-मंत्रजपासह—शंभर गडुके मांडावीत; किंवा किमान अठ्ठावीस तरी।

Verse 92

अष्टादशापि चतुरस्ततोन्यूनं न कारयेत् । पयो दधि घृतं चैव क्षौद्रमिक्षुरसं तथा

अठरा किंवा चारही करता येतील; पण त्याहून कमी करू नये. तसेच दूध, दही, तूप, मध आणि ऊसाचा रसही सिद्ध ठेवावा।

Verse 93

एवं सर्वं च तद्द्रव्यं वामतः संन्यसेद्भवात् । ततो बहिर्विनिष्क्रम्य पूजयेत्प्रतिहारकान्

अशा रीतीने सर्व द्रव्य भगवान् भव (शिव) यांच्या डाव्या बाजूस ठेवावे. नंतर बाहेर जाऊन प्रतिहारक (द्वारपाल) यांची पूजा करावी।

Verse 94

सर्वेषां वाचका मन्त्राः कथ्यंतेऽतः परं क्रमात्

आता पुढे क्रमाने, सर्वांचे वाचक (आह्वान-सूचक) मंत्र सांगितले जात आहेत।

Verse 95

ओंगं गणपतये नमः ओंक्षां क्षेत्रपालाय नमः ओंगं गुरुभ्यो नमः इति आकाशे ओंकौं कुलदेव्यै नमः ॐ नंदिने नमः ओंमहाकालाय नमः ओंधात्रे विधात्रै नमः । ततः प्रविस्य लिंगाच्च किञ्चिद्दक्षिणतः शुचिः । उदङ्मुखः क्षणं ध्यायेत्समकायासनस्थितः

“ओंगं गणपतये नमः। ओंक्षां क्षेत्रपालाय नमः। ओंगं गुरुभ्यो नमः।” नंतर आकाशाकडे “ओंकौं कुलदेव्यै नमः।” आणि “ॐ नंदिने नमः। ॐ महाकालाय नमः। ॐ धात्रे विधात्रै नमः।” असे म्हणत, मग आत प्रवेश करून शुद्ध होऊन, लिंगाच्या उजवीकडे थोडेसे बाजूस उभा राहावा; उत्तराभिमुख होऊन, देह स्थिर आसनात ठेवून क्षणभर ध्यान करावे।

Verse 96

दर्भादिभिः परिवृतं मध्यपद्मार्कमंडलम् । सोममण्डलमध्यस्थं ध्यायेद्वै वह्निमंडलम्

दर्भ इत्यादींनी वेढलेले, मध्यभागी कमलरूप सूर्य-मंडळ ध्यानावे; आणि चंद्र-मंडळाच्या मध्यस्थ अग्नि-मंडळाचेही चिंतन करावे।

Verse 97

तन्मध्ये विश्वरूपं च वामाद्यष्टादिशक्तिकम् । पंचवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं चंद्रभूषितम्

त्याच्या मध्यभागी विश्वरूप प्रभूचे ध्यान करावे—वामा इत्यादी अष्टदिशाशक्तियुक्त, पंचवक्त्र, दशभुज, त्रिनेत्र व चंद्रभूषित।

Verse 98

वामांकगिरिजं देवं ध्यायेत्सिद्धैः स्तुतं मुहुः । ततः पूर्वं प्रदद्याच्च पाद्यार्घं शंभवे नृप

वामांकी गिरिजेला धारण करणाऱ्या, सिद्धांनी वारंवार स्तुत देवाचे ध्यान करावे; नंतर, हे नृपा, प्रथम शंभूस पाद्य व अर्घ्य अर्पण करावे।

Verse 99

पानीयमक्षता दर्भा गंधपूष्पं ससर्पिषम् । क्षीरं दधि मधु पुनर्नवांगोऽर्घः प्रकीर्तितः

पाणी, अक्षता, दर्भ, गंध व पुष्प घृतासहित; तसेच पुन्हा दूध, दही व मधु—हा नवांग अर्घ्य म्हणून सांगितला आहे।

Verse 100

ततः श्रद्धार्द्रचित्तस्य स्नानं लिंगस्य चाचरेत् । गृहीत्वा गडुकं पूर्वं मलस्नानं समाचरेत्

त्यानंतर श्रद्धेने द्रवलेल्या चित्ताने लिंगस्नान करावे; प्रथम गडुक (जलपात्र) घेऊन मलस्नान म्हणजे शुद्धीकरण स्नान करावे।

Verse 101

अर्द्धेन स्नापयेत्पूर्वं कुर्याच्च मलघर्षणम् । सर्वेण स्नापयेत्पश्चात्पूजयेत्स्नापयेत्ततः

प्रथम अर्ध्या जलाने लिंगस्नान करून मलघर्षण करावे। नंतर सर्व जलाने पूर्ण स्नान घालावे; मग पूजन करून विधिप्रमाणे पुन्हा स्नान करावे।

Verse 102

प्रणम्य च ततो भक्त्या स्नापयेन्मूलमंत्रतः । ओंहूं विश्वमूर्तये शिवाय नम । इति द्वादशाक्षरो मूलमंत्रः

नंतर भक्तिभावाने प्रणाम करून मूलमंत्राने स्नान घालावे—“ॐ हूँ विश्वमूर्तये शिवाय नमः।” हा द्वादशाक्षरी मूलमंत्र आहे.

Verse 103

वारिक्षरदधिक्षौद्रघृतेनेक्षुरसेन च । स्नापयेन्मूलमन्त्रेण जलधूपार्चनात्पृथक्

जल, साखर, दही, मध, तूप व ऊसाचा रस यांनी मूलमंत्रोच्चाराने स्नान घालावे; हे जलार्पण, धूप व अर्चन या वेगळ्या क्रियांपासून भिन्न आहे.

Verse 104

गडुकैः स्नापयेत्सर्वैः स्नातं गन्धैर्विरूक्षयेत्

सर्व गडुकांनी स्नान घालावे; स्नान झाल्यावर सुगंधी द्रव्यांनी हळुवारपणे विरूक्ष (सुकवावे) करावे.

Verse 105

विरूक्षितं ततः स्नाप्य श्रीखण्डेन विलेपयेत् । पूजयेद्विविधैः पुष्पैर्विधिना येन तच्छृणु

नंतर विरूक्ष करून पुन्हा स्नान घालून श्रीखंड (चंदन) लेप करावा. विधिप्रमाणे विविध पुष्पांनी पूजन करावे—ती विधी ऐक.

Verse 106

आग्नेयपादे ओंधर्माय नमः नैरृतके ओंज्ञानाय नमः वायव्ये ओंवैराग्याय नमः ईशानपादे ओंऐश्वर्याय नमः पूर्वपादे ओंअधर्माय नमः दक्षिणे ओंअज्ञानाय नमः पश्चिमे ओंअवैराग्याय नमः उत्तरे ओंअनैश्वर्याय नमः ओंअनन्ताय नमः ओंपद्माय नमः ओंअर्कमण्डला नमः ओंसोममण्डलाय नमः ओंवह्निमण्डला नमः ओंवामाज्येष्ठादिपंचमन्त्रशक्तिभ्यो नमः ओंपरमप्रकृत्यै देव्यै नमः ओंईशानतत्पुरुषाघोरवामदेवसद्योजातपञ्चवक्त्राय रुद्रसाध्यवस्वादित्यविश्वेदेवादिदेवविश्वरूपाय अण्डजस्वेदजोद्भिज्जजरायुजरूपस्थावरजङ्गममूर्तये परमेश्वराय ओंहूं विश्वमूर्तये शिवाय नमस्त्रिशूलधनुःखड्गकपालदण्डकुठारेभ्यः

आग्नेय पादे—‘ॐ धर्माय नमः’; नैऋत्ये—‘ॐ ज्ञानाय नमः’; वायव्ये—‘ॐ वैराग्याय नमः’; ईशान पादे—‘ॐ ऐश्वर्याय नमः’। पूर्वेस—‘ॐ अधर्माय नमः’; दक्षिणेस—‘ॐ अज्ञानाय नमः’; पश्चिमेस—‘ॐ अवैराग्याय नमः’; उत्तरेस—‘ॐ अनैश्वर्याय नमः’। अनंतास नमस्कार, पद्मास नमस्कार; अर्कमंडल, सोममंडल व वह्निमंडलास नमस्कार। वामा-ज्येष्ठा आदि पंचमंत्र-शक्तींना नमस्कार; परमप्रकृती देवीस नमस्कार। ईशान-तत्पुरुष-अघोर-वामदेव-सद्योजात या पंचवक्त्र, देवाधिदेव विश्वरूप, अंडज-स्वेदज-उद्भिज्ज-जरायुज तसेच स्थावर-जंगम सर्व भूतांचे मूर्तिरूप परमेश्वरास नमस्कार; ‘ॐ हूं’ विश्वमूर्ती शिवास नमस्कार; त्रिशूल, धनुष्य, खड्ग, कपाल, दंड व कुठार यांनाही नमस्कार।

Verse 107

ततो जलाधारमुखे चण्डीश्वराय नमः । एवं संपूज्य विधिवत्ततोऽर्घं संनिवेशयेत्

त्यानंतर जलाधाराच्या मुखाशी—‘ॐ चण्डीश्वराय नमः’ असे म्हणत नमस्कार करावा। अशा रीतीने विधिपूर्वक पूजन करून मग अर्घ्य स्थापन करावे।

Verse 108

पानीयमक्षताः पुष्पमेतैर्युक्तं फलोत्तमैः । गृहाणार्घ्यं महादेव पूजासंपूर्तिहेतवे

पानीय, अक्षता व पुष्प—उत्तम फळांसह—अर्पण आहेत। हे महादेव, पूजेची संपूर्णता व्हावी म्हणून हे अर्घ्य स्वीकारावे।

Verse 109

अर्घादनंतरं शक्तः पूजयेद्वसुपूजया । धूपं दीपं च नैवेद्यं क्रमात्पश्चान्निवेदयेत्

अर्घ्यानंतर, जो समर्थ असेल त्याने ‘वसु-पूजा’ करून पूजन करावे। नंतर क्रमाने धूप, दीप व नैवेद्य अर्पण करावे।

Verse 110

घण्टां च वादयेत्तत्र ततो नीराजनं चरेत् । भ्रामयेद्देवदेवस्य शंखवादित्रनिःस्वनैः

तेथे घंटा वाजवावी; नंतर नीराजन करावे। शंख व वाद्यांच्या निनादासह देवदेवाच्या समोर ते परिक्रमेप्रमाणे फिरवावे।

Verse 111

नीराजनं च यः पश्ये द्देवदेवस्य शूलिनः । स मुच्येत्पातकैः सर्वैः किं पुनर्यः करिष्यति

जो शूलधारी देवदेवाचे नीराजन पाहतो, तो सर्व पातकांतून मुक्त होतो; मग जो स्वतः नीराजन करतो, त्याचे पुण्य किती अधिक असेल!

Verse 112

नृत्यं गीतं च वाद्यं च अलीकमपि यश्चरेत् । तस्य तुष्येदनंतंहि गीतवाद्यफलं यतः

जो नृत्य, गीत व वाद्य अपूर्णपणे जरी करीत असेल, तरी अनंत प्रभू त्याच्यावर प्रसन्न होतात; कारण भक्तीने अर्पिलेल्या गीत-वाद्याचे फळ प्राप्त होते।

Verse 113

स्तोत्रैस्ततश्च संस्तूय दण्डवत्प्रणमेद्भुवि । क्षमापयेच्च देवेशं सुकृतं कुकृतं क्षम

मग स्तोत्रांनी स्तुती करून भूमीवर दंडवत् प्रणाम करावा. आणि देवेशाकडे क्षमा मागावी— ‘माझे सुकृत व कुकृत, दोन्ही क्षमा करा’.

Verse 114

य एवं यजते रुद्रमस्मिंल्लिंगे विशेषतः । पितरं पितामहं चैव तथैव प्रपितामहम्

जो या लिंगात विशेष भक्तीने रुद्राची पूजा करतो, तो आपल्या पितर, पितामह आणि प्रपितामह—या तिघांनाही तृप्ती व उद्धार देतो।

Verse 115

सर्वात्पापात्समुत्तार्य रुद्रलोके वसेच्चिरम् । एवं माहेश्वरो भूत्वा सदाचारव्रतस्थितः

तो सर्व पापांतून उद्धरला जाऊन रुद्रलोकी दीर्घकाळ वास करतो. अशा रीतीने माहेश्वर-भक्त होऊन आणि सदाचार-व्रतात स्थित राहून तो ते पद प्राप्त करतो।

Verse 116

पशुपाशविमोक्षार्थं पूजयेत्तन्मना यदि । य एवं यजते रुद्रं तेनैतत्तर्पितं जगत्

पशुभावाने बांधलेल्या जीवाच्या पाशमोचनासाठी जो तन्मय होऊन पूजन करतो—जो अशा प्रकारे रुद्राचे यजन करतो, त्याच्यामुळे हे समस्त जग तृप्त व पोषित झाल्यासारखे होते.

Verse 117

किं त्वेतत्सफलं राजन्नाचारयो न लंघयेत् । आचारात्फलते धर्मो ह्याचारात्स्वर्गमश्नुते

परंतु, हे राजन्, हे फलदायी व्हावे तर आचाराचे उल्लंघन करू नये. आचारामुळेच धर्म फळतो आणि आचारामुळेच स्वर्गप्राप्ती होते.

Verse 118

आचाराल्लभते ह्यायुराचारो हंत्यलक्षणम् । यज्ञदानतपांसीह पुरुषस्य न भूतये

सदाचारामुळे आयुष्य लाभते; सदाचार अमंगल लक्षणांचा नाश करतो. पण आचाराविना यज्ञ, दान व तप येथे पुरुषाची खरी भरभराट घडवत नाहीत.

Verse 119

भवन्ति यः सदाचारं समुल्लंघ्य प्रवर्तते । तस्य किञ्चित्समुद्देशं वक्ष्ये तं श्रृणु पार्थिव

जो सदाचार पूर्णपणे उल्लंघून मनासारखा वागतो, अशा व्यक्तीचा थोडक्यात वृत्तान्त मी सांगतो—हे पार्थिव, ऐक.

Verse 120

त्रिवर्गसाधने यत्नः कर्तव्यो गृहमेधिना । तत्संसिद्धौ गृहस्थस्य सिद्धिरत्र परत्र च

गृहस्थाने त्रिवर्ग—धर्म, अर्थ आणि काम—साधण्यासाठी प्रयत्न करावा. ते सम्यक् सिद्ध झाल्यास गृहस्थाला इहलोकी व परलोकी दोन्ही ठिकाणी सिद्धी मिळते.

Verse 121

ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येन धर्मार्थौ चापि चिन्तयेत् । समुत्थाय तथाचम्य दंतधावनपूर्वकम्

ब्राह्ममुहूर्तात निर्मळ बुद्धीने धर्म व अर्थ यांचे चिंतन करावे. नंतर उठून विधिपूर्वक आचमन करून दंतधावनापासून शौचाचार सुरू करावा.

Verse 122

सन्ध्यामुपासीत बुधः संशांतः प्रयतः शुचिः । पूर्वां सन्ध्यां सनक्षत्रां पश्चिमां सदिवाकराम्

बुद्धिमान पुरुष शांत, संयमी व शुद्ध होऊन संध्योपासना करावी. प्रातःसंध्या नक्षत्र दिसत असताना आणि सायंसंध्या सूर्य असतानाच करावी.

Verse 123

उपासीत यथान्यायं नैनां जह्यादनापदि । वर्जयेदनृतं चासत्प्रलापं परुषं तथा

न्याय्य विधीने संध्योपासना करावी; आपत्ती नसताना ती सोडू नये. असत्य, व्यर्थ-असत् बडबड आणि कठोर वचन यांचा त्याग करावा.

Verse 124

असत्सेवां ह्यसद्वादं ह्यसच्छास्त्रं च पार्थिव । आदर्शदर्शनं दंतधावनं केशसाधनम्

हे राजन्, दुष्टांची संगत, असत्य वाणी आणि कुमार्ग दाखविणारे शास्त्र यांचा त्याग करावा; तसेच (अयोग्य वेळी) आरसा पाहणे, दंतधावन व केस सजवणेही टाळावे.

Verse 125

देवार्चनं च पूर्वाह्णे कार्याण्याहुर्महर्षयः । पालाशमासनं चैव पादुके दंतधावनम् । वर्जयेदासनं चैव पदा नाकर्षयेद्बुधः

महर्षी म्हणतात, पूर्वाह्नी देवपूजन करावे. पालाशाचे आसन, पादुका धारण करणे आणि विधिपूर्वक दंतधावन करावे. बुद्धिमानाने आसनाचा अवमान करू नये व ते पायाने ओढू नये.

Verse 126

जलमग्निं च निनयेद्यगपन्न विचक्षणः

विवेकी पुरुषाने पाणी अग्नीच्या संपर्कात निष्काळजीपणे आणू नये; तसेच अव्यवस्थित वा अयोग्य आचरण करू नये।

Verse 127

पादौ प्रसारयेन्नैव गुरुदेवाग्निसंमुखौ । चतुष्पथं चैत्यतरुं देवागारं तथा यतिम्

गुरु, देव आणि पवित्र अग्नीसमोर कधीही पाय पसरू नयेत। तसेच चौरस्ता, चैत्यवृक्ष, देवालय आणि यती यांच्याप्रतीही आदर ठेवावा।

Verse 128

विद्याधिकं गुरुं वृद्धं कुर्यादेतान्प्रदक्षिणान्

विद्येत श्रेष्ठ, आपले गुरु आणि पूज्य वृद्ध—यांची श्रद्धेने प्रदक्षिणा करावी।

Verse 129

आहारनीहारविहारयोगाः सुसंवृता धर्मविदानुकार्याः । वाग्बुद्धिवीर्याणि तपस्तथैव वार्तायुषी गुप्ततमे च कार्ये

आहार, शौचादि दिनचर्या, विहार आणि योग—हे सर्व संयमित ठेवून धर्मज्ञांचे आचरण अनुसरावे। वाणी, बुद्धी व बळ आवरून तप करावे; हितकारक बोलावे आणि अतिगुप्त कार्य जपावे।

Verse 130

उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदङ्मुखः । दक्षिणाभिमुखो रात्रौ ह्येवमायुर्न रिष्यते

मूत्र व मलोत्सर्ग—दोन्ही वेळेस दिवसा उत्तराभिमुख व्हावे, आणि रात्री दक्षिणाभिमुख व्हावे। असे केल्याने आयुष्य व प्राणशक्तीला बाधा होत नाही।

Verse 131

प्रत्यग्निं प्रति सूर्यं च प्रति गां व्रतिनं प्रति । प्रति सोमोदकं सन्ध्यां प्रज्ञा नश्यति मेहतः

जो पवित्र अग्नी, सूर्य, गाय, व्रतस्थ, सोमोदक किंवा संध्योपासना यांच्याकडे तोंड करून मूत्रत्याग करतो, त्याची प्रज्ञा नष्ट होते—असे सांगितले आहे।

Verse 132

भोजने शयने स्थाने उत्सर्गे मलमूत्रयोः । रथ्याचंक्रमणे चार्द्रपञ्चकश्चाचमेत्सदा

भोजनानंतर, शयनानंतर, स्थान बदलल्यावर, मल-मूत्रोत्सर्गानंतर आणि रस्त्यावर चालून आल्यावर—नेहमी आचमन व ‘आर्द्रपंचक’ (जलाधारित शुद्धिकर्म) करावे।

Verse 133

न नद्यां मेहनं कुर्यान्न श्मशाने नभस्मनि । न गोमये न कृष्टे च नैवालूने न शाड्वले

नदीत, स्मशानात, राखेवर, गोमयावर, नांगरलेल्या जमिनीवर, न कापलेल्या पिकावर आणि हिरव्या गवतावर मूत्रत्याग करू नये।

Verse 134

उद्धृत्ताभिस्तथाद्भिस्तु शौचं कुर्याद्विचक्षणः । अंतर्जलाद्देवकुलाद्वल्मीकान्मूषकस्थलात्

विचक्षणाने उचललेल्या मातीने व पाण्याने शौच-शुद्धी करावी; विशेषतः घरातील पाण्याच्या स्पर्शामुळे, देवालय-परिसरात, वारुळाजवळ आणि उंदरांच्या वावराच्या ठिकाणी झालेल्या अशौचात।

Verse 135

अपविद्धापशौचाश्च वर्जयेत्पंच मृत्तिकाः । गन्धलेपापहरणं शौचं कुर्यात्तथा बुधः

शौचासाठी सांगितलेल्या पाच प्रकारच्या मृत्तिका जर अपवित्र किंवा अयोग्यरीत्या टाकून दूषित झाल्या असतील तर त्यांचा त्याग करावा; बुध्दिमानाने दुर्गंध व लेप दूर होईल अशी शुद्धी करावी।

Verse 136

नात्मानं ताडयेन्नैव दद्याद्दुः खेभ्य एव च । उभाभ्यामपि पाणिभ्यां कण्डूयेन्नात्मनः शिरः

कधीही स्वतःला मारू नये, तसेच दुःखाच्या अधीन होऊ नये. आणि दोन्ही हातांनी स्वतःचे डोके खाजवू नये.

Verse 137

रक्षेद्दारांस्त्यजेदीष्यां तासु निष्कारणं बुधः । सूर्यास्तं न विनाकाश्चित्क्रिया नैवाचरेत्तथा

बुद्धिमानाने पत्नीचे रक्षण करावे आणि तिच्याविषयीची कारणाविना ईर्ष्या सोडावी. तसेच सूर्यास्ताचा विचार न करता कोणतीही क्रिया-कर्म करू नये.

Verse 138

अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः । शिवचित्तोर्जयोद्वित्तं न चातिकृपणो भवेत्

सर्व प्राण्यांप्रती अद्रोह ठेवून—किंवा निदान द्रोह कमी करून—शिवचिंतनयुक्त मनाने धन-समृद्धी मिळवावी; आणि अतिशय कृपण होऊ नये.

Verse 139

नेर्ष्युः स्यान्न कृतघ्नः स्यान्न परद्रोहकर्मधीः । न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलोऽनृजुः

मनुष्य ईर्ष्याळू होऊ नये, कृतघ्न होऊ नये, आणि परद्रोह करण्याची बुद्धी धरू नये. हातपायांत चंचलता नको, डोळ्यांत चपळपणा नको, आणि वर्तनात वाकडेपणा नको.

Verse 140

न च वागङ्गचपलो न चाशिष्टस्य गोचरः । न शुष्कवादं कुर्वीत शुष्क्रवैरं तथैव च

वाणी व अंगचेष्टेत चंचल होऊ नये, आणि अशिष्ट लोकांच्या संगतीत जाऊ नये. निरर्थक वाद घालू नये, तसेच व्यर्थ वैरही धरू नये.

Verse 141

उपायैः साधयेदर्थान्दण्डस्त्वगतिका गतिः । भिन्नाशनं भिन्नशय्यां वर्जयेद्भिन्नभाजनम्

योग्य उपायांनीच कार्य साधावे; दुसरा मार्ग उरला नाही तेव्हाच दंड हा शेवटचा उपाय. तुटलेले आसन, तुटलेली शय्या व तुटलेली भांडी टाळावीत.

Verse 142

अंतरेण न गच्छेन द्वयोर्ज्वलनलिंगयोः । नाग्न्योर्न विप्रयोश्चैव न दंपत्योर्नृपोत्तम

हे नृपोत्तम! दोन ज्वलंत अग्नीचिन्हांच्या मधून जाऊ नये; दोन पवित्र अग्नींच्या मधूनही नको. दोन ब्राह्मणांच्या मध्ये व दांपत्याच्या मध्येही जाऊ नये.

Verse 143

न सूर्यव्योमयोर्नैव हरस्य वृषभस्य च । एतेषामंतरं कुर्वन्यतः पापमवाप्नुयात्

सूर्य व आकाश यांच्या मध्ये उभे राहू नये, तसेच हर (शिव) आणि त्यांचा वृषभ (नंदी) यांच्या मध्येही नको. यांच्यात अंतर घातल्यास पाप प्राप्त होते.

Verse 144

नैकवस्त्रश्च भुंजीत नाग्नौ होममथाचरेत् । न चार्चयेद्द्विजान्नैव कुर्याद्देवार्चनं बुधः

बुद्धिमान भक्ताने एकाच वस्त्रात भोजन करू नये, तसेच अग्नीत विधिविरुद्ध होम करू नये. नियमभंग अवस्थेत ब्राह्मणपूजन किंवा देवपूजनही करू नये.

Verse 145

खंडनं पेषणं मार्ष्टिं जलसंशोधनं तथा । रंधनं भोजनं स्वाप उत्थानं गमनं क्षुतम्

कापणे, दळणे, झाडणे व पाणी शुद्ध करणे; शिजवणे, भोजन, झोप, उठणे, चालणे आणि भूक लागणे—ही नित्यकर्मेही नियमाने संयमित करावीत.

Verse 146

कार्यारंभं समाप्तिं च वचः प्रोच्य तथा प्रियम् । पिबञ्जिघ्रन्स्पृशञ्छृण्वन्विवक्षुर्मैथुनं तथा

कार्याचा आरंभ व समाप्ती, वाणीचे उच्चारण—प्रिय वचनसुद्धा—पान, वास घेणे, स्पर्श, श्रवण, बोलण्याची इच्छा तसेच मैथुन—हे सर्वही माहेश्वर-शिस्तीत संयमाने व नियमाने आवरावे।

Verse 147

शुचित्वं च जपं स्थाणुं यः कुर्याद्विंशतिं तथा । माहेश्वरः स विज्ञेयः शेषोन्यो नामधारकः

जो शुचित्व पाळून स्थाणु (शिव) यांचा जप विधिपूर्वक वीस वेळा करतो, तोच खरा माहेश्वर समजावा; उरलेले केवळ नावधारी आहेत।

Verse 148

स वै रुद्रमयो भूत्वा ततश्चांते शिवं व्रजेत् । परस्त्रियं नाभिभाषेत्तथा संभाषयेद्यदि

तो रुद्रमय होऊन अखेरीस शिवाला प्राप्त होतो। परस्त्रीशी बोलू नये; आणि बोलणे आवश्यकच असेल तर संयमित व यथोचित वाणीनेच संभाषण करावे।

Verse 149

मातः स्वसरथो पुत्रि आर्येति च वदेद्बुधः । उचछिष्टो नालभेत्किंचिन्न च सूर्यं विलोकयेत्

बुद्धिमानाने (स्त्रियांना) ‘माता’, ‘बहिण’, ‘कन्या’ किंवा ‘आर्या’ असे आदराने संबोधावे। उच्छिष्ट अवस्थेत काहीही स्पर्श करू नये आणि सूर्याकडे पाहू नये।

Verse 150

नेन्दुं न तारकाश्चैव नादयेन्नात्मनः शिरः । स्वस्रा दिहित्रा मात्रा वा नैकांतासन माचरेत्

तो चंद्रमा वा तारे पाहू नये; आणि कधीही स्वतःच्या डोक्यावर प्रहार करू नये। तसेच बहिण, कन्या किंवा मातेसोबत एकांतात बसणेही करू नये।

Verse 151

दुर्जयो हींद्रियग्रामो मुह्यते पंडितोऽपि सन् । गुरुमभ्यागतं गेहे स्वयमुत्थाय यत्नतः

इंद्रियांचा समूह खरोखर दुर्जय आहे; पंडितही कधी मोहात पडतो. म्हणून गुरु घरी आल्यावर स्वतः उठून प्रयत्नपूर्वक आदराने त्यांचे स्वागत करावे.

Verse 152

आसनं कल्पयेत्तस्य कुर्यात्पादाभिवंदनम् । नोदक्छिराः स्वपेज्जातु न च प्रत्यक्छिरा बुधः

त्यांच्यासाठी आसन तयार करावे आणि चरणवंदन करावे. बुद्धिमानाने कधीही उत्तर दिशेकडे डोके करून झोपू नये, तसेच पश्चिमेकडेही नये.

Verse 153

शिरस्यगस्त्यमाधाय तथैव च पुरंदरम् । उदक्यादर्शनं स्पर्शं वर्ज्यं संभाषणं तथा

अगस्त्य आणि पुरंदर (इंद्र) यांचे स्मरण ठेवून, रजस्वला स्त्रीचे दर्शन, स्पर्श आणि तिच्याशी संभाषण—हे सर्व वर्ज्य करावे.

Verse 154

नाप्सु मूत्रं पुरीषं वा मैथुनं वा समाचरेत् । कृत्वा विभवतो देवमनुष्यर्षिसमर्चनाम्

पाण्यात मूत्र किंवा विष्ठा करू नये, तसेच तेथे मैथुनही करू नये. आपल्या सामर्थ्यानुसार प्रथम देव, सत्पुरुष आणि ऋषी यांचे यथोचित पूजन करावे.

Verse 155

पितॄणां च ततः शेषं भोक्तुं माहेश्वरोऽर्हति । वाग्यतः शुचिराचांतः प्राङ्मुखोदङ्मुखोऽपि वा

त्यानंतर पितरांना अर्पण केल्यावर उरलेले अन्न माहेश्वर-भक्ताने भक्षण करण्यास योग्य आहे. वाणी संयमित ठेवून, शुद्ध होऊन व आचमन करून तो पूर्वमुख—किंवा उत्तरमुख—होऊन भोजन करावा.

Verse 156

अन्तर्जानुश्च तच्चित्तो भुञ्जीतान्नमकुत्सयन् । नोपघातं विना दोषान्न तस्योदाहरेद्बुधः

गुडघे आत घेऊन, चित्त एकाग्र करून, अन्नाची निंदा न करता भोजन करावे. खरा अपाय नसेल तर ज्ञानी त्यातील दोष सांगू नये.

Verse 157

नग्नस्नानं न कुर्वीत न शयीत व्रजेत वा । दुष्कृतं न गुरोर्ब्रूयात्क्रुद्धं चैनं प्रसादयेत्

नग्न स्नान करू नये, तसेच अनुचित रीतीने झोपू किंवा भटकू नये. गुरूसमोर दुष्कृत्याची चर्चा करू नये; गुरु रागावले तर त्यांना प्रसन्न करावे.

Verse 158

परिवादं न श्रृमुयादन्येषामपि जल्पताम् । सदा चा कर्णयेद्धमास्त्यक्त्वा कृत्यशतान्यपि

इतर जरी निंदा बोलत असले तरी ती ऐकू नये. उलट शेकडो कामे बाजूला ठेवूनही सदैव धर्मोपदेश ऐकावा.

Verse 159

नित्यं नित्यं हि संमार्ष्टि गेहदर्पणयोरिव । शुक्लायां च चतुर्दश्यां नक्तभोजी सदा भवेत्

दररोज घर व आरसा जसा पुसून स्वच्छ करतात तसे सर्व काही नीट स्वच्छ ठेवावे. आणि शुक्ल पक्षातील चतुर्दशीला नेहमी नक्तभोजन—रात्रीच भोजन—करावे.

Verse 160

तिस्रो रात्रीर्न शक्तश्चेदेवं माहेश्वरो भवेत् । संयावकृशरामांसं नात्मानमुपसाधयेत्

तीन रात्री हा नियम पाळणे शक्य नसेल तरीही अशा प्रकारे तो माहेश्वर मानला जाऊ शकतो. पण संयाव, कृशरा व मांस इत्यादी रुचकर पदार्थांनी स्वतःला लाड करू नये.

Verse 161

सायंप्रातश्च भोक्तव्यं कृत्वा ह्यतिथि भोजनम् । स्वप्नाध्ययनभोज्यानि संध्ययोश्च विवर्जयेत्

सायंकाळी व सकाळी भोजन करावे, आधी अतिथीला भोजन घालून। संध्याकाळी झोप, अध्ययन व भोजन यांचा त्याग करावा।

Verse 162

भुंजानः संध्ययोर्मोहादसुरावसथो भवेत् । स्नातो न धूनयेत्केशान्क्षुते निष्ठीवितेऽध्वनि

संध्याकाळी मोहाने भोजन करणारा असुरांचा निवास होतो. स्नानानंतर केस झटकू नयेत; आणि रस्त्यावर शिंक किंवा थुंकणे झाले तर शुचिता व संयम पाळावा.

Verse 163

आलभेद्दक्षिणं कर्णं सर्वभूतानि क्षामयेत् । न चापि नीलीवासाः स्यान्न विपर्यस्तवस्त्रधृक्

उजव्या कानाला स्पर्श करून सर्व प्राण्यांची क्षमा मागावी. निळे वस्त्र घालू नये, तसेच उलटे किंवा विस्कटलेले वस्त्र परिधान करू नये.

Verse 164

वर्ज्यं च मलिनं वस्त्रं दशाभिश्च विवर्जितम् । प्रक्षाल्य मुखहस्तौ च पादौ चाप्युपविश्य च

मळकट वस्त्र टाळावे, तसेच ज्यांना कडा/दशा नाहीत अशी वस्त्रेही वर्ज्य. मुख, हात व पाय धुऊन मग विधिपूर्वक बसावे.

Verse 165

अंतजानुस्त्रिराचामेद्दिर्मुखं परिमार्जयेत् । तोयेन स्पर्शयेत्खानि स्वमूर्धानं तथैव च

गुडघे आत घेऊन बसून तीनदा आचमन करावे व मुख नीट पुसावे. पाण्याने इंद्रियद्वारे स्पर्श करावेत आणि तसेच स्वतःच्या मस्तकासही स्पर्श करावा.

Verse 166

आचम्य पुनराचम्य क्रियाः कुर्वीत सर्वशः । क्षुते निष्ठीविते चैव दंतलग्ने तथैव च

आचमन करून आणि आवश्यकतेनुसार पुन्हा आचमन करून सर्व कर्मे करावीत. शिंक आल्यावर, थुंकल्यावर तसेच दातांत काही अडकले असता शुद्धीसाठी पुन्हा आचमन करावे.

Verse 167

पतितानां च संभाषे कुर्यादाचमनिक्रियाम् । अध्येतव्या त्रयी नित्यं भवितव्यं विपश्चिता

पतितांशी (धर्मच्युतांशी) संभाषण झाल्यावर आचमन-क्रिया करावी. वेदत्रयीचा नित्य अभ्यास करावा आणि विवेकी होण्यासाठी प्रयत्न करावा.

Verse 168

धर्मतो धनमाहार्य यष्टव्यं चापि यत्नतः । हीनेभ्योपि न युंजीत त्वंकारं कर्हिचिद्बधः । त्वंकारो वा वधो वापि गुरूणामुभयं समम्

धर्ममार्गाने धन मिळवावे आणि प्रयत्नपूर्वक यज्ञयाग करावा. हीनांनाही कधी तुच्छतेने ‘तू’ असा ‘त्वंकार’ वापरू नये; तोही वधासारखा आघात आहे. गुरूंसाठी उद्दाम संबोधन आणि प्रत्यक्ष वध—दोन्ही समान गंभीर आहेत.

Verse 169

सत्यं वाच्यं नित्यमैत्रेण भाव्यं कार्यं त्याज्यं नित्यमायासकारि । लोकेऽमुष्मिन्यद्दिनं स्यात्तथास्मिन्नात्मा योगे येजनीयो गभीरैः

नेहमी सत्य बोलावे, नित्य मैत्रीभाव ठेवावा; जे कर्म सतत कष्ट व अस्वस्थता निर्माण करतात ते सोडून द्यावे. या लोकी जसा दिवस जातो तसाच परलोकी परिणाम होतो; म्हणून ज्ञानी जनांनी गहन योगाने आत्म्याचे पूजन करावे.

Verse 170

तीर्थस्नानैः सोपवासैर्व्रतैश्च पात्रे दानैर्होमजप्यैश्चयज्ञैः । भवार्चनैर्देवपूजाविशेषैरात्मा नित्यं शोधनीयो मलाक्तः

तीर्थस्नान, उपवासयुक्त व्रते, योग्य पात्राला दान, होम, जप व यज्ञ, तसेच भव (शिव) यांची अर्चना व विशेष देवपूजा—यांनी मलिन आत्म्याचे नित्य शोधन करावे.

Verse 171

यत्रापि कुर्वतो नात्मा जुगुप्सामेति पार्थिव । तत्कर्तव्यसमसंगेन यन्नगोप्यं महाजने

हे पार्थिवा! जे कर्म करताना अंतःकरणाला किळस येत नाही, तेच कर्तव्यभावाने सत्संगतीत करावे; आणि जे महाजनांपासून लपवावे लागणार नाही, तेच आचरण करावे।

Verse 172

इति ते वै समुद्देशः कीर्तितः किंचिदेव च । शेषः स्मृतिपुराणेभ्यस्त्वया श्रोतव्य एव च

अशा रीतीने तुला हा थोडक्यात उपदेश सांगितला. उरलेले मात्र स्मृती व पुराणांतून तू अवश्य ऐकावे।

Verse 173

एवमाचरतो धर्मं महेशस्य गृहे सतः । धर्मार्थकामसंप्राप्तौ परत्रेह च शोभनम्

जो महेशाच्या गृही (शैव गृहस्थधर्मात) राहून अशा प्रकारे धर्म आचरतो, त्याला धर्म-अर्थ-काम यांची प्राप्ती निश्चित होते; आणि इहलोकी व परलोकी दोन्ही ठिकाणी कल्याण होते।

Verse 174

एवं नानाविधान्धर्मान्महाकालस्य फाल्गुन । वदतो ध्वनिराकाशे सुमहानभ्यजायत

हे फाल्गुना! महाकाळ असे नानाविध धर्म सांगत असता, आकाशात अतिशय महान् नाद उत्पन्न झाला।

Verse 175

यावत्पश्यंति ये तत्र समाजग्मुः श्रृणुष्व तान् । ब्रह्मा विष्णुः स्वयं रुद्रो दे वी रुद्रगणास्तथा

ते तिथे पाहत असतानाच—ऐक, कोण कोण जमले: ब्रह्मा, विष्णू, स्वयं रुद्र, देवी आणि रुद्रगणही।

Verse 176

इंद्रादयस्तथा देवा वसिष्ठाद्या मुनीश्वराः । तुंबरुप्रवराश्चापि गंधर्वाप्सरसां गणाः

इंद्रादि सर्व देव, वसिष्ठादि मुनीश्वर, तसेच तुंबुरु-प्रधान गंधर्व आणि अप्सरांचे गणही तेथे आले।

Verse 177

तान्महेशमुखान्सर्वान्महाकालो महामतिः । अर्चयामास बहुधा भक्त्युद्रेकातिपूरितः

महामती महाकाल भक्तीच्या उफानाने परिपूर्ण होऊन महेशादि त्या सर्वांचे अनेक प्रकारे पूजन करू लागला।

Verse 178

ततो ब्रह्मादिभिर्देवैर्वरे रत्नमयासने । उपविष्टोऽभिषिक्तश्च महीसागरसंगमे

त्यानंतर ब्रह्मादि देवांनी त्याला श्रेष्ठ रत्नमय आसनावर बसविले आणि भूमी-समुद्र संगमस्थळी त्याचा अभिषेक केला।

Verse 179

ततो देव्या समालिंग्य नीत्वोत्संगं स्वकं मुदा । पुत्रत्वे कल्पितः पार्थ महाकालो महामतिः

मग देवीने त्याला आलिंगन देऊन आनंदाने आपल्या मांडीवर घेतले; हे पार्थ, महामती महाकालाला पुत्ररूपाने स्वीकारले।

Verse 180

उक्तञ्च यावद्ब्रह्माण्डमिदमास्ते शिवव्रत । तावत्तिष्ठ शिवस्थाने शिववच्छिवभक्तितः

आणि असे घोषित झाले—‘हे शिवव्रतधारी, जोपर्यंत हे ब्रह्मांड टिकेल, तोपर्यंत शिवधामात राहा आणि शिवासारखी शिवभक्ती धरा।’

Verse 181

देवेन च वरो दत्तस्त्वल्लिंगं योऽर्चयिष्यति । जितेन्द्रियः शुचिर्भूत्वा ऊर्ध्वं मल्लोकमेष्यति

देवाने असा वर दिला—जो कोणी शुद्ध होऊन व इंद्रिये जिंकून तुझ्या लिंगाची पूजा करील, तो ऊर्ध्व माझ्या लोकास जाईल।

Verse 182

दर्शनं स्तवनं पूजा प्रणामश्च ततो जपः । दानं चात्र कृतं लिंगे ममातितृप्तिकारणम्

दर्शन, स्तवन, पूजा, प्रणाम आणि मग जप; तसेच येथे लिंगासाठी केलेले दान—हे सर्व माझ्या परम तृप्तीची कारणे आहेत।

Verse 183

इत्युक्ते विस्मिता देवाः साधु साध्विति ते जगुः । ब्रह्मविष्णुमुखाश्चैव महाकालं प्रतुष्टुवुः

हे ऐकून देव विस्मित झाले व ‘साधु! साधु!’ असे म्हणाले; आणि ब्रह्मा-विष्णु आदींनी महाकाळाची स्तुती केली।

Verse 184

ततः सुरैःस्तूयमानो वंद्यमानश्च चारणैः । नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च कीतैर्गंधर्वजैः शुभैः

त्यानंतर देवांनी त्याची स्तुती केली, चारणांनी वंदन केले; अप्सरा नृत्य करू लागल्या आणि शुभ गंधर्वगानांनी त्याचे कीर्तन झाले।

Verse 185

कोटिकोटिगणैश्चैव स्तुवद्भिः सर्वतो वृतः

आणि तो सर्व बाजूंनी कोटी-कोटी गणांनी वेढलेला होता, जे स्तुती करीत होते।

Verse 186

महाकालो रुद्रभवनं गतो भवपुरस्सरः । एवमेतन्महालिंगमुत्पन्नं कुरुनंदन

भव (शिव) अग्रस्थानी ठेवून महाकाळ रुद्राच्या धामास गेला। अशा प्रकारे, हे कुरुनंदना, हे महालिंग प्रकट झाले।

Verse 187

कूपश्चापि सरः पुण्यं महाकालस्य सिद्धिदम् । अत्र ये मनुजाः पार्थ लिंगस्याराधने रताः

येथे एक कूप आणि एक पुण्य सरोवरही आहे, जे महाकाळ-संबंधी सिद्धी देणारे आहे। हे पार्था, जे मनुष्य येथे लिंग-आराधनेत तत्पर असतात—

Verse 188

महाकालः समालिंग्य ताञ्छिवाय निवेदयेत् । एतदत्यद्भुतं लिंगं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

महाकाळ त्यांना आलिंगन करून शिवास अर्पण करीत असे। हे अत्यंत अद्भुत लिंग त्रिलोकीत विख्यात आहे।

Verse 189

दृष्टं स्पृष्टं पूजितं च गतास्ते भवसद्म तत् एवमेतानि लिंगानि सप्त जातानि फाल्गुन

ते लिंग पाहून, स्पर्श करून व पूजन करून भव (शिव) यांच्या धामास गेले। अशा प्रकारे, हे फाल्गुना, ही सात लिंगे उत्पन्न झाली।

Verse 190

ये श्रृण्वंति गृणंत्येतत्तेपि धन्या नरोत्तमाः

जे हे वृत्तांत ऐकतात आणि जे याचे पठण करतात—ते नरश्रेष्ठही धन्य होत।