Adhyaya 19

Mantra 1

स्वा॒द्वीं त्वा॑ स्वा॒दुना॑ ती॒व्रां ती॒व्रेणा॒मृता॑म॒मृते॑न । मधु॑मतीं॒ मधु॑मता सृ॒जामि॒ सᳪ सोमे॑न । सोमो॑ऽस्य॒श्विभ्यां॑ पच्यस्व॒ सर॑स्वत्यै पच्य॒स्वेन्द्रा॑य सु॒त्राम्णे॑ पच्यस्व

मधुराला मधुराने, तीव्राला तीव्राने, अमृताला अमृताने मी करतो. मधुमतीला मधुमतीसह, सोमासह संयुक्त करून मी प्रवाहित करतो. तू सोम आहेस; अश्विनांसाठी शिज; सरस्वतीसाठी शिज; सुत्राम्ण (सुरक्षक) इंद्रासाठी शिज.

Mantra 2

परी॒तो षि॑ञ्च॒ता सु॒तᳪ सोमो॒ य उ॑त्त॒मᳪ ह॒विः । द॒ध॒न्वा यो नर्यो॑ अ॒प्स्वन्तरा सु॒षाव॒ सोम॒मद्रि॑भिः

चहूबाजूंनी सिंचन करा—हा पिळून काढलेला सोम, जो सर्वोत्तम हवि आहे. तो वीर्य देणारा, नर्य (पुरुषार्थी) देव, जो जलांच्या अंतरी स्थित होऊन, अद्रि (सोम-दगड)ांनी सोमाचे सु-षाव (उत्तम रीतीने पिळणे) करतो.

Mantra 3

वा॒योः पू॒तः प॒वित्रे॑ण प्र॒त्यङ्क्सोमो॒ अति॑द्रुतः । इन्द्र॑स्य॒ युज्य॒: सखा॑

वायूने, पवित्र छन्न्याने शुद्ध झालेला सोम प्रतिमुख होऊन वेगाने वाहून गेला आहे—इंद्राचा योग्य सखा, त्याचा मित्र (शक्तीला जोडण्यासाठी योग्य).

Mantra 4

पु॒नाति॑ ते परि॒स्रुत॒ᳪ सोम॒ᳪ सूर्य॑स्य दुहि॒ता । वारे॑ण॒ शश्व॑ता॒ तना॑

सूर्याची दुहिता (कन्या) पाण्याने, आपल्या शाश्वत व अखंड तनाने, तुला—परिस्रुत, वाहून आलेल्या—सोमाला शुद्ध करते.

Mantra 5

ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं प॑वते॒ तेज॑ इन्द्रि॒यᳪ सुर॑या॒ सोम॑: सु॒त आसु॑तो॒ मदा॑य । शु॒क्रेण॑ देव दे॒वता॑: पिपृग्धि॒ रसे॒नान्नं॒ यज॑मानाय धेहि

तो ब्रह्म व क्षत्र, तेज व इंद्रिय-बल पवित्र करतो. सुरेसह, पिळलेला व उत्तम रीतीने पिळलेला सोम मदासाठी आहे. हे देव! उज्ज्वल रसाने देवतांना तृप्त कर; आणि रसाने यजमानासाठी अन्न दे.

Mantra 6

कु॒विद॒ङ्ग यव॑मन्तो॒ यवं॑ चि॒द्यथा॒ दान्त्य॑नुपू॒र्वं वि॒यूय॑ । इ॒हेहै॑षां कृणुहि॒ भोज॑नानि॒ ये ब॒र्हिषो॒ नम॑ उक्तिं॒ यज॑न्ति । उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽस्य॒श्विभ्यां॑ त्वा॒ सर॑स्वत्यै॒ त्वेन्द्रा॑य त्वा सु॒त्राम्ण॑ ए॒ष ते॒ योनि॒स्तेज॑से त्वा वी॒र्या॒य त्वा॒ बला॑य त्वा

यव (जव) समृद्ध असलेले जे, यव देताना जसा तो क्रमपूर्वक वाटतात, तसाच येथे—याच ठिकाणी—आम्हांस भोजनसामग्री प्रदान करो—जे बर्हिष्‌सह ‘नमः’ या उक्ति-वाणीचे यजन करतात. तू उपयाम-गृहीत आहेस; अश्विनांसाठी तुला, सरस्वतीसाठी तुला, सुत्रामन् इंद्रासाठी तुला. हे तुझे योनि आहे; तेजासाठी तुला, वीर्यासाठी तुला, बलासाठी तुला.

Mantra 7

नाना॒ हि वां॑ दे॒वहि॑त॒ᳪ सद॑स्कृ॒तं मा सᳪ सृ॑क्षाथां पर॒मे व्यो॑मन् । सुरा॒ त्वमसि॑ शु॒ष्मिणी॒ सोम॑ ए॒ष मा मा॑ हिᳪसी॒: स्वां योनि॑मावि॒शन्ती॑

तुम्हा दोघांचा जो देवहित, सदस्‌साठी संस्कृत (तयार) भाग आहे, तो खरोखरच वेगळा आहे; परम व्योमात तुम्ही एकमेकांत मिसळू नका. तू सुरा आहेस, हे शुष्मिणी; हा सोम आहे. आपल्या स्वयंच्या योनीत प्रवेश करताना मला हिंसा करू नकोस.

Mantra 8

उ॒प॒या॒मगृ॑हीतो॒ऽस्याश्वि॑नं॒ तेज॑: सारस्व॒तं वी॒र्य॒मै॒न्द्रं बल॑म् । ए॒ष ते॒ योनि॒र्मोदा॑य त्वा ऽऽन॒न्दाय॑ त्वा॒ मह॑से त्वा

उपयाम-ग्रहणाने ग्रहण केलेला तू—अश्विनांचे तेज, सरस्वतीचा सार (प्रेरणा), इन्द्राचे वीर्य व बल. हीच तुझी योनि (आधार) आहे—मोदासाठी तुला, आनंदासाठी तुला, महत्त्व/महिमेसाठी तुला.

Mantra 9

तेजो॑ऽसि॒ तेजो॒ मयि॑ धेहि वी॒र्य॒मसि वी॒र्यं मयि॑ धेहि बल॑मसि॒ बलं॒ मयि॑ धे॒ह्योजो॒ऽस्योजो॒ मयि॑ धेहि म॒न्युर॑सि म॒न्युं मयि॑ धेहि॒ सहो॑ऽसि॒ सहो॒ मयि॑ धेहि

तू तेज आहेस; माझ्यात तेज धारण कर. तू वीर्य आहेस; माझ्यात वीर्य धारण कर. तू बल आहेस; माझ्यात बल धारण कर. तू ओज आहेस; माझ्यात ओज धारण कर. तू मन्यु (उत्साह/पराक्रमी आवेग) आहेस; माझ्यात मन्यु धारण कर. तू सहः (विजयी पराक्रम) आहेस; माझ्यात सहः धारण कर.

Mantra 10

या व्या॒घ्रं विषू॑चिकोभौ॒ वृकं॑ च॒ रक्ष॑ति । श्ये॒नं प॑त॒त्रिण॑ᳪ सि॒ᳪहᳪ सेमं पा॒त्वᳪह॑सः

जी देवी अतिसारापासून व्याघ्र व वृक—दोघांचे रक्षण करते, तसेच श्येन, पतत्री (पक्षी) व सिंह यांचेही—तीच देवी या (पुरुषा)ला क्लेश/संकटापासून वाचवो.

Mantra 11

यदा॑पि॒पेष॑ मा॒तरं॑ पु॒त्रः प्रमु॑दितो॒ धय॑न् । ए॒तत्तद॑ग्ने अनृ॒णो भ॑वा॒म्यह॑तौ पि॒तरौ॒ मया॑ । स॒म्पृच॑ स्थ॒ सं मा॑ भ॒द्रेण॑ पृङ्क्त वि॒पृच॑ स्थ॒ वि मा॑ पा॒प्मना॑ पृङ्क्त

पुत्र आनंदित होऊन मातेला घट्ट धरून दूध पितो—तसेच, हे अग्ने, यामुळे मी ऋणमुक्त होवो; माझ्यामुळे माझे माता-पिता अहिंसित (अक्षत) राहोत. मला शुभाशी मिसळा; शुभाशी मला संयुक्त करा. मला पाप्मा (पाप/अशुभ) पासून वेगळे करा; पाप्मापासून मला वियुक्त करा.

Mantra 12

दे॒वा य॒ज्ञम॑तन्वत भेष॒जं भि॒षजा॒ऽश्विना॑ । वा॒चा सर॑स्वती भि॒षगिन्द्रा॑येन्द्रि॒याणि॒ दध॑तः

देवांनी यज्ञ औषधिरूपाने विस्तारला; अश्विनौ वैद्य म्हणून. वाणीने सरस्वती भिषक् (चिकित्सिका) झाली; आणि त्यांनी इंद्राला इंद्रिय-शक्ती व ऐश्वर्य-बल प्रदान केले.

Mantra 13

दी॒क्षायै॑ रू॒पᳪ शष्पा॑णि प्राय॒णीय॑स्य॒ तोक्मा॑नि । क्र॒यस्य॑ रू॒पᳪ सोम॑स्य ला॒जाः सो॑मा॒ᳪशवो॒ मधु॑

दीक्षेचे रूप शष्प—गवताचे कोवळे अंकुर; प्रायणीयाचे रूप तोक्म—धान्यकण. क्रयाचे रूप लाजा—भाजलेले धान्य; सोमाचे रूप सोमांशव—सोमदंड; तेच मधु, म्हणजेच माधुर्य.

Mantra 14

आ॒ति॒थ्य॒रू॒पं मास॑रं महावी॒रस्य॑ न॒ग्नहु॑: । रू॒पमु॑प॒सदा॑मे॒तत्ति॒स्रो रात्री॒: सुराऽऽसु॑ता

आतिथ्याचे रूप ‘मासर’ (माष-प्रसाद/माष-तयारी) आहे; महावीराचे (रूप) ‘नग्नहु’ असे म्हणतात. हेच उपसदांचे रूप—तीन रात्री, (जणू) सुरा-आसुत (मद्य काढलेले/आसवलेले) असे.

Mantra 15

सोम॑स्य रू॒पं क्री॒तस्य॑ परि॒स्रुत्परि॑ षिच्यते । अ॒श्विभ्यां॑ दु॒ग्धं भे॑ष॒जमिन्द्रा॑यै॒न्द्रᳪ सर॑स्वत्या

क्रय केलेल्या सोमाचे रूप ‘परिस्रुत्’ (गाळलेला प्रवाह) आहे; तो सर्व बाजूंनी परिशिंचित केला जातो. अश्विनांसाठी—दूध, औषध; इंद्रासाठी—ऐंद्र (इंद्राचा भाग); सरस्वतीसाठी—(तिचा भाग)।

Mantra 16

आ॒स॒न्दी रू॒पᳪ रा॑जासन्द्यै॒ वेद्यै॑ कु॒म्भी सु॑रा॒धानी॑ । अन्त॑र उत्तरवे॒द्या रू॒पं का॑रोत॒रो भि॒षक्

आसंदी (पीठ/बैठक) हे राजासनाचे रूप आहे; वेदीसाठी कुंभी—सुराधानी (सुरा धारण करणारे पात्र). आत, उत्तरवेदीचे रूप ‘कारोतरो’—भिषक् (वैद्य/चिकित्सक) आहे.

Mantra 17

वेद्या॒ वेदि॒: समा॑प्यते ब॒र्हिषा॑ ब॒र्हिरि॑न्द्रि॒यम् । यूपे॑न॒ यूप॑ आप्यते॒ प्रणी॑तो अ॒ग्निर॒ग्निना॑

वेदीने वेदी पूर्ण होते; बर्हिषाने बर्हिष् इंद्रिय-शक्ती (बल) होते. यूपाने यूप दृढ केला जातो; प्रणीता अग्नी, अग्नीनेच प्रतिष्ठित होते.

Mantra 18

ह॒वि॒र्धानं॒ यद॒श्विनाऽऽग्नी॑ध्रं॒ यत्सर॑स्वती । इन्द्रा॑यै॒न्द्रᳪ सद॑स्कृ॒तं प॑त्नी॒शालं॒ गार्ह॑पत्यः

हविर्धान अश्विनांसाठी आहे; आग्नीध्र सरस्वतीसाठी आहे; विधिपूर्वक घडवलेले सदस् इंद्राचे आहे; आणि पत्नीशाला गार्हपत्याची आहे.

Mantra 19

प्रै॒षेभि॑: प्रै॒षाना॑प्नोत्या॒प्रीभि॑रा॒प्रीर्य॒ज्ञस्य॑ । प्र॒या॒जेभि॑रनुया॒जान् व॑षट्का॒रेभि॒राहु॑तीः

प्रेष-आदेशांनी तो प्रेष प्राप्त करतो; आप्री-मंत्रांनी यज्ञाच्या आप्र्या; प्रयाजांनी अनुयाज; आणि वषट्कारांनी आहुती (संपन्न करतो).

Mantra 20

प॒शुभि॑: प॒शूना॑प्नोति पुरो॒डाशै॑र्ह॒वीᳪष्या । छन्दो॑भिः सामिधे॒नीर्या॒ज्या॒भिर्वषट्का॒रान्

पशूंनी तो पशू प्राप्त करतो; पुरोडाश-केकांनी हविष् (आहुती-द्रव्य) प्राप्त करतो; छंदांनी सामिधेनी ऋचा प्राप्त करतो; आणि याज्या मंत्रांनी वषट्कार प्राप्त करतो.

Mantra 21

धा॒नाः क॑र॒म्भः सक्त॑वः परीवा॒पः पयो॒ दधि॑ । सोम॑स्य रू॒पᳪ ह॒विष॑ आ॒मिक्षा॒ वाजि॑नं॒ मधु॑

धाना, करंभ, सक्तु आणि परीवाप; दूध व दधि—हे सोमाचे हविष्-रूप आहे: आमिक्षा, वाजिनाला बळ देणारे, मधूसारखे मधुर.

Mantra 22

धा॒नाना॑ᳪ रू॒पं कुव॑लं परीवा॒पस्य॑ गो॒धूमा॑: । सक्तू॑नाᳪ रू॒पं बद॑रमुप॒वाका॑: कर॒म्भस्य॑

धान्यांचा ‘रूप’ कुवल; परीवापाचा—गोधूम (गहू); सक्तूंचा ‘रूप’ बदर; आणि करंभाचा—उपवाक.

Mantra 23

पय॑सो रू॒पं यद्यवा॑ द॒ध्नो रू॒पं क॒र्कन्धू॑नि । सोम॑स्य रू॒पं वाजि॑नᳪ सौ॒म्यस्य॑ रू॒पमा॒मिक्षा॑

यवाचे दाणे हे दुधाचे रूप आहेत; कर्कंधू (बोर) हे दह्याचे रूप आहेत. वाजिन् (vājín) हे सोमाचे रूप आहे; आणि आमिक्षा (āmikṣā) हे सौम्य (सोम-संबंधी) याचे रूप आहे.

Mantra 24

आ श्रा॑व॒येति॑ स्तो॒त्रिया॑: प्रत्याश्रा॒वो अनु॑रूपः । यजेति॑ धाय्यारू॒पं प्र॑गा॒था ये॑यजाम॒हाः

‘आ श्रावयेति’—हे स्तोत्रियाचे (वचन) आहे; प्रत्याश्रावो अनुरूप आहे. ‘यजेति’—हे धाय्या-रूप आहे; प्रगाथा ते, ज्यांच्या द्वारा आम्ही यज्ञ करतो.

Mantra 25

अ॒र्ध॒ – ऋ॒चैरु॒क्थाना॑ᳪ रू॒पं प॒दैरा॑प्नोति नि॒विद॑: । प्र॒ण॒वै: श॒स्त्राणा॑ᳪ रू॒पं पय॑सा॒ सोम॑ आप्यते

अर्ध-ऋचांनी तो उक्थांचे रूप प्राप्त करतो; पदांनी (शब्दांनी) निविदांचे रूप प्राप्त करतो. प्रणवांनी तो शस्त्रांचे रूप प्राप्त करतो; दुधाने सोम परिपूर्ण होतो.

Mantra 26

अ॒श्विभ्यां॑ प्रातः सव॒नमिन्द्रे॑णै॒न्द्रं माध्यं॑न्दिनम् । वै॒श्व॒दे॒वᳪ सर॑स्वत्या तृ॒तीय॑मा॒प्तᳪ सव॑नम्

अश्विनांसह प्रातः-सवन; इंद्रासह मध्यंदिनाचे ऐंद्र-सवन. विश्वदेवांसह, सरस्वतीसह, तृतीय सवन विधिपूर्वक प्राप्त होते.

Mantra 27

वा॒य॒व्यै॒र्वाय॒व्या॒न्याप्नोति॒ सते॑न द्रोणकल॒शम् । कु॒म्भीभ्या॑मम्भृ॒णौ सु॒ते स्था॒लीभि॑ स्था॒लीरा॑प्नोति

वायव्य (उपकरण/हविर्द्रव्य) यांद्वारे तो वायूसंबंधी फल प्राप्त करतो; ‘सत्’ यांद्वारे द्रोण-कलश प्राप्त करतो. सोम-सुत झाल्यावर दोन कुंभ्यांद्वारे दोन अम्भृण प्राप्त करतो; स्थालींनी स्थाली प्राप्त करतो.

Mantra 28

यजु॑र्भिराप्यन्ते॒ ग्रहा॒ ग्रहै॒ स्तोमा॑श्च॒ विष्टु॑तीः । छन्दो॑भिरुक्थाश॒स्त्राणि॒ साम्ना॑वभृ॒थ आ॑प्यते

यजुः-मंत्रांनी ग्रह प्राप्त होतात—ग्रहाग्रहाने; तसेच स्तोम व विष्टुतीही. छंदांनी उक्थ व शस्त्रे प्राप्त होतात; सामन्‌ने अवभृथ प्राप्त होते.

Mantra 29

इडा॑भिर्भ॒क्षाना॑प्नोति सूक्तवा॒केना॒शिष॑: । शं॒युना॑ पत्नीसंया॒जान्त्स॑मिष्टय॒जुषा॑ स॒ᳪस्थाम्

इडांनी तो भक्ष्य-भाग प्राप्त करतो; सूक्त-वाकाने आशीर्वाद प्राप्त करतो. शंयुने तो पत्नी-संयाज प्राप्त करतो; समिष्ट-यजुसाने यज्ञाची संपूर्णता (समाप्ती/संस्था) प्राप्त होते.

Mantra 30

व्र॒तेन॑ दी॒क्षामा॑प्नोति दी॒क्षया॑ऽऽप्नोति॒ दक्षि॑णाम् । दक्षि॑णा श्र॒द्धामा॑प्नोति श्र॒द्धया॑ स॒त्यमा॑प्यते

व्रताने तो दीक्षा प्राप्त करतो; दीक्षेने दक्षिणा प्राप्त करतो. दक्षिणेमुळे श्रद्धा प्राप्त होते; श्रद्धेने सत्य प्राप्त होते.

Mantra 31

ए॒ताव॑द्रू॒पं य॒ज्ञस्य॒ यद्दे॒वैर्ब्रह्म॑णा कृ॒तम् । तदे॒तत्सर्व॑माप्नोति य॒ज्ञे सौ॑त्राम॒णी सु॒ते

यज्ञाचे हेच रूप आहे—जे देवांनी ब्रह्म (पवित्र शक्ती) द्वारे घडविले आहे. सोम पिळून सादर केलेल्या सौत्रामणी यज्ञात तो हे सर्व प्राप्त करतो.

Mantra 32

सुरा॑वन्तं बर्हि॒षद॑ᳪ सु॒वीरं॑ य॒ज्ञᳪ हि॑न्वन्ति महि॒षा नमो॑भिः । दधा॑ना॒: सोमं॑ दि॒वि दे॒वता॑सु॒ मदे॒मेन्द्रँ॒ यज॑मानाः स्व॒र्काः

बलवान महिषासारखे जन नमस्कारांनी यज्ञाला प्रेरित करतात—सुरा-युक्त, बर्हिषावर आसनस्थ, वीरसमृद्ध। दिव्यातील देवतांमध्ये सोम धारण करून, आम्ही यजमान, स्वर्गजयी, इंद्रामध्ये आनंदित होऊ.

Mantra 33

यस्ते॒ रस॒: सम्भृ॑त॒ ओष॑धीषु॒ सोम॑स्य॒ शुष्म॒: सुर॑या सु॒तस्य॑ । तेन॑ जिन्व॒ यज॑मानं॒ मदे॑न॒ सर॑स्वतीम॒श्विना॒विन्द्र॑म॒ग्निम्

तुझा जो रस औषधींमध्ये संचित आहे, आणि सुरेसह पिळलेल्या सोमाचा जो शुष्म (वीर्य) आहे—त्याने, त्या मद (उत्साह) द्वारा, यजमानाला प्रफुल्लित कर; तसेच सरस्वती, अश्विनौ, इंद्र आणि अग्नी यांनाही (पुष्ट/प्रेरित) कर.

Mantra 34

यम॒श्विना॒ नमु॑चेरासु॒रादधि॒ सर॑स्व॒त्यसु॑नोदिन्द्रि॒याय॑ । इ॒मं तᳪ शु॒क्रं मधु॑मन्त॒मिन्दु॒ᳪ सोम॒ᳪ राजा॑नमि॒ह भ॑क्षयामि

ज्याला अश्विनौने नमुचि असुराकडून (हिरावून) आणि सरस्वतीने इन्द्रिय-बल/ऐश्वर्य मिळविण्यासाठी पिळून प्रकट केले—तो तेजस्वी, मधुररसयुक्त थेंब, राजा सोम, त्यालाच मी येथे भक्षण करीत आहे.

Mantra 35

यदत्र॑ रि॒प्तᳪ र॒सिन॑: सु॒तस्य॒ यदिन्द्रो॒ अपि॑ब॒च्छची॑भिः । अ॒हं तद॑स्य॒ मन॑सा शि॒वेन॒ सोम॒ᳪ राजा॑नमि॒ह भ॑क्षयामि

येथे पिळलेल्या (सोम) रसातील जो काही सारांश उरला आहे, जो इन्द्राने आपल्या शक्तींनी पिला—त्याचाच तो अंश, शुभ मनाने, राजा सोमाला मी येथे भक्षण करीत आहे.

Mantra 36

पि॒तृभ्य॑: स्वधा॒यिभ्य॑: स्व॒धा नम॑: पिताम॒हेभ्य॑: स्वधा॒यिभ्य॑: स्व॒धा नम॒: प्रपि॑तामहेभ्यः स्वधा॒यिभ्य॑: स्व॒धा नम॑: । अक्ष॑न् पि॒तरो ऽमी॑मदन्त पि॒तरो ऽती॑तृपन्त पि॒तर॒: पित॑र॒: शुन्ध॑ध्वम्

पितरांना, स्वधा-भोजींना—स्वधा! नमः। पितामहांना, स्वधा-भोजींना—स्वधा! नमः। प्रपितामहांना, स्वधा-भोजींना—स्वधा! नमः। पितरांनी भोजन केले; पितर आनंदित झाले; पितर पूर्णपणे तृप्त झाले. हे पितर, हे पितर, स्वतःला शुद्ध करा.

Mantra 37

पु॒नन्तु॑ मा पि॒तर॑: सो॒म्यास॑: पु॒नन्तु॑ मा पिताम॒हाः पु॒नन्तु॒ प्रपि॑तामहाः । प॒वित्रे॑ण श॒तायु॑षा । पु॒नन्तु॑ मा पिताम॒हाः पु॒नन्तु॒ प्रपि॑तामहाः । प॒वित्रे॑ण श॒तायु॑षा॒ विश्व॒मायु॒र्व्य॒श्नवै

सोम्य पितर मला पवित्र करो; पितामह मला पवित्र करो; प्रपितामह (परपितामह) मला पवित्र करो—शतायुषी पवित्रकाने (पवित्र करणाऱ्या साधनाने). पितामह मला पवित्र करो; प्रपितामह मला पवित्र करो—शतायुषी पवित्रकाने; ज्यायोगे मी सर्व आयुष्य प्राप्त करीन.

Mantra 38

अग्न॒ आयू॑ँषि पवस॒ आ सु॒वोर्ज॒मिषं॑ च नः । आ॒रे बा॑धस्व दु॒च्छुना॑म्

हे अग्नि! तू पवमान होत शुद्ध होताना, आम्हांस आयुष्ये (जीवनशक्ती) आण; स्वः (स्वर्गलोक) आण; तसेच ऊर्ज, इष व पोषण आण. आणि सर्व दुच्छुना (अशुभ आपत्ती) दूर हाकल.

Mantra 39

पु॒नन्तु॑ मा देवज॒ना॑: पु॒नन्तु॒ मन॑सा॒ धिय॑: । पु॒नन्तु॒ विश्वा॑ भू॒तानि॒ जात॑वेदः पुनी॒हि मा॑

देवजन मला पवित्र करो; मनासह माझ्या धिया (बुद्धी/विचारशक्ती) मला पवित्र करो. सर्व भूत-प्राणी मला पवित्र करो; हे जातवेदस्, तू मला पवित्र कर.

Mantra 40

प॒वित्रे॑ण पुनीहि मा शु॒क्रेण॑ देव॒ दीद्य॑त् । अग्ने॒ क्रत्वा॒ क्रतूँ॒१ रनु॑

पवित्राने (पवित्रीकरण-साधनाने) मला पवित्र कर; हे देव, उज्ज्वल ‘शुक्र’ तेजाने दीप्त होत. हे अग्ने, तुझ्या क्रतु (पवित्र संकल्प/शक्ती) ने, क्रतूं (यज्ञविधी) यांच्या अनुरूप.

Mantra 41

यत्ते॑ प॒वित्र॑म॒र्चिष्यग्ने॒ वित॑तमन्त॒रा । ब्रह्म॒ तेन॑ पुनातु मा

हे अग्ने, तुझे जे पवित्र (पवित्रीकरण-तत्त्व) तुझ्या अर्चिस् (ज्वाला) मध्ये अंतर्गत पसरलेले आहे—त्या ब्रह्म (पवित्र शक्ती) ने मला पवित्र होऊ दे.

Mantra 42

पव॑मान॒: सो अ॒द्य न॑: प॒वित्रे॑ण॒ विच॑र्षणिः । यः पोता॒ स पु॑नातु मा

सर्वत्र प्रकाशमान पवमान आजही पवित्र करणाऱ्या (पवित्र) साधनासह आमचा होवो; जो ‘पोत’ (शोधक) आहे, तोच मला शुद्ध करो.

Mantra 43

उ॒भाभ्यां॑ देव सवितः प॒वित्रे॑ण स॒वेन॑ च । मां पु॑नीहि वि॒श्वत॑ः ॥

हे देव सविता! दोन्हीने—पवित्रकाने (गाळणी/पवित्र करणारे साधन) आणि सवाने (प्रेरणा/प्रवर्तन) —मला सर्व बाजूंनी पवित्र कर.

Mantra 44

वै॒श्व॒दे॒वी पु॑न॒ती दे॒व्यागा॒द्यस्या॑मि॒मा ब॒ह्व्य॒स्त॒न्वो॑ वी॒तपृ॑ष्ठाः । तया॒ मद॑न्तः सध॒मादे॑षु व॒यᳪ स्या॑म॒ पत॑यो रयी॒णाम् ॥

वैश्वदेवी—सर्वदेवतांची पावन करणारी देवी—आली आहे; जिच्या या अनेक तनू विस्तीर्ण-पृष्ठ व दूरवर पसरलेल्या आहेत. तिच्यासह सधमादांत (समवेत यज्ञ-भोजात) आनंद मानत, आम्ही संपत्तीचे स्वामी होऊ.

Mantra 45

ये स॑मा॒नाः सम॑नसः पि॒तरो॑ यम॒राज्ये॑ । तेषाँ॑ल्लो॒कः स्व॒धा नमो॑ य॒ज्ञो दे॒वेषु॑ कल्पताम् ॥

हे पितरांनो! यमराज्यात जे समान व एकमनस्क आहेत—त्यांना लोक व स्वधा लाभो; नमः। यज्ञ देवांमध्ये यथाविधि स्थापित होवो.

Mantra 46

ये स॑मा॒नाः सम॑नसो जी॒वा जी॒वेषु॑ माम॒काः । तेषा॒ᳪ श्रीर्मयि॑ कल्पताम॒स्मिँल्लो॒के श॒तᳪ समा॑ः ॥

हे जीवितांनो! जे समान व एकमनस्क, जीवांमध्ये माझे आप्त आहेत—त्यांची श्री (समृद्धी) माझ्यात स्थापित होवो; या लोकी शंभर वर्षे.

Mantra 47

द्वे सृ॒ती अ॑शृणवं पितॄ॒णाम॒हं दे॒वाना॑मु॒त मर्त्या॑नाम् । ताभ्या॑मि॒दं विश्व॒मेज॒त्समे॑ति॒ यद॑न्त॒रा पि॒तरं॑ मा॒तरं॑ च ॥

मी दोन सृती (मार्ग) जाणल्या आहेत—पितरांच्या, देवांच्या, आणि मर्त्यांच्या. त्या दोन्हीमुळे हे सर्व चलायमान विश्व एकत्र येते—जे पिता आणि माता यांच्या मध्ये आहे.

Mantra 48

इ॒दᳪ ह॒विः प्र॒जन॑नं मे अस्तु॒ दश॑वीर॒ᳪ सर्व॑गणᳪ स्व॒स्तये॑ । आ॒त्म॒सनि॑ प्रजा॒सनि॑ पशु॒सनि॑ लोक॒सन्य॑भय॒सनि॑ । अ॒ग्निः प्र॒जां ब॑हु॒लां मे॑ करो॒त्वन्नं॒ पयो॒ रेतो॑ अ॒स्मासु॑ धत्त

हे हवि माझ्यासाठी प्रजाजननाचे कारण होवो—दशवीर (दहा वीर पुत्रांनी युक्त), सर्व गणांनी परिपूर्ण, कल्याणासाठी. आत्म-सनी, प्रजा-सनी, पशु-सनी, लोक-सनी आणि अभय-सनी होवो. अग्नि माझ्यासाठी बहुल प्रजा निर्माण करो; आणि अन्न, पयः (दूध) व रेतस् (वीर्य) आमच्यात धारण करो.

Mantra 49

उदी॑रता॒मव॑र॒ उत्परा॑स॒ उन्म॑ध्य॒माः पि॒तर॑: सो॒म्यास॑: । असुं॒ य ई॒युर॑वृ॒का ऋ॑त॒ज्ञास्ते नो॑ऽवन्तु पि॒तरो॒ हवे॑षु

सोम्य पितर—अवर, उत्तर आणि मध्यम—उदीरित होवोत, जागृत होवोत. जे असु (प्राण) कडे गेले आहेत, अवृक (अहिंसक), ऋतज्ञ (ऋत जाणणारे)—ते पितर आमच्या हवेṣu (आह्वानांत) आम्हांला रक्षोत, सहाय्य करो.

Mantra 50

अङ्गि॑रसो नः पि॒तरो॒ नव॑ग्वा॒ अथ॑र्वाणो॒ भृग॑वः सो॒म्यास॑: । तेषां॑ व॒यᳪ सु॑म॒तौ य॒ज्ञिया॑ना॒मपि॑ भ॒द्रे सौ॑मन॒से स्या॑म

अंगिरस—आमचे पितर—नवग्व, अथर्वण आणि भृगु—सोम्य आहेत. त्या यज्ञीय (पूज्य) जनांच्या सुमतीत आम्ही राहो; आणि भद्र सौमनस्यात—शुभ सौहार्द व प्रसन्नचित्ततेत—आम्ही स्थित राहो.

Mantra 51

ये न॒: पूर्वे॑ पि॒तर॑: सो॒म्यासो॑ऽनूहि॒रे सो॑मपी॒थं वसि॑ष्ठाः । तेभि॑र्य॒मः स॑ररा॒णो ह॒वीᳪष्यु॒शन्नु॒शद्भि॑: प्रतिका॒मम॑त्तु

आमचे ते पूर्व पितर—सोमास योग्य, जे सोमपानाच्या मागोमाग चालले, ते वसिष्ठ—त्यांच्यासह यम पुढे सरकत, आनंदित जनांसह, प्रत्येक इच्छेनुसार, या हविर्भागांचा प्रसन्नतेने आस्वाद करो.

Mantra 52

त्वᳪ सो॑म॒ प्र चि॑कितो मनी॒षा त्वᳪ रजि॑ष्ठ॒मनु॑ नेषि॒ पन्था॑म् । तव॒ प्रणी॑ती पि॒तरो॑ न इन्दो दे॒वेषु॒ रत्न॑मभजन्त॒ धीरा॑:

हे सोम! तू प्रेरित मनीषेने स्पष्ट ओळखतोस; तू आम्हाला सर्वात सरळ मार्गाने नेतोस. हे इन्दो! तुझ्या प्रणीतीखाली आमचे पितर—ते धीर—देवांमध्ये आपल्यासाठी रत्नधन प्राप्त करून गेले.

Mantra 53

त्वया॒ हि न॑: पि॒तर॑: सोम॒ पूर्वे॒ कर्मा॑णि च॒क्रुः प॑वमान॒ धीरा॑: । व॒न्वन्नवा॑तः परि॒धीँ१ रपो॑र्णु वी॒रेभि॒रश्वै॑र्म॒घवा॑ भवा नः

हे सोम, पवमान! पूर्वीचे आमचे धीर पितर तुझ्यामुळेच आपली कर्मे सिद्ध करीत. वारा दूर हाकलून, परिधी (चोहोबाजूच्या काठ्या) यांनी वेढा घालून अपाय झाक/रोख; आणि वीर व अश्वांसह आम्हाला उदार दाता हो.

Mantra 54

त्वᳪ सो॑म पि॒तृभि॑: संविदा॒नोऽनु॒ द्यावा॑पृथि॒वी आ त॑तन्थ । तस्मै॑ त इन्दो ह॒विषा॑ विधेम व॒यᳪ स्या॑म॒ पत॑यो रयी॒णाम्

हे सोम! पितरांशी संविदान (एकमत) होऊन तू द्यावा-पृथिवीच्या अनुषंगाने विस्तारला आहेस. हे इन्दु! त्या तुझ्यासाठी आम्ही हविषा (आहुती)ने विधिपूर्वक सेवा करू; आम्ही रयी (धनसंपत्ती)चे स्वामी होऊ.

Mantra 55

बर्हि॑षदः पितर ऊ॒त्य र्वागि॒मा वो॑ ह॒व्या च॑कृमा जु॒षध्व॑म् । त आ ग॒ताव॑सा॒ शन्त॑मे॒नाथा॑ न॒: शं योर॑र॒पो द॑धात

हे बर्हिषद् पितरांनो! आमच्या ऊती (रक्षणा)साठी इकडे या; ही हव्ये (आहुती) आम्ही तुमच्यासाठी सिद्ध केली आहेत—ती प्रसन्न होऊन स्वीकारा. सहाय्यासह, अत्यंत शांततम सहाय्यासह या; आणि मग आमच्यासाठी ‘शं, योर्’—कल्याण, सुख-समृद्धी व ‘अरपः’ (अघात/अनिष्टापासून मुक्ती) स्थापित करा.

Mantra 56

आऽहं पि॒तॄन्त्सु॑वि॒दत्राँ॑२ अवित्सि॒ नपा॑तं च वि॒क्रम॑णं च॒ विष्णो॑: । ब॒र्हि॒षदो॒ ये स्व॒धया॑ सु॒तस्य॒ भज॑न्त पि॒त्वस्त इ॒हाग॑मिष्ठाः

मी पितरांना—सुविदत्र (उत्तम दाते) —प्राप्त केले आहे; आणि विष्णूचा नपात् (संतान/अंकुर) व विक्रमण (त्रिविक्रम-गती) हेही मी प्राप्त केले आहे. हे बर्हिषद् पितरांनो! जे स्वधेसह सुत (निचोडलेला सोम) पित्व (पान) म्हणून भोगता—तुम्ही येथे अत्यंत तत्परतेने या.

Mantra 57

उप॑हूताः पि॒तर॑: सो॒म्यासो॑ बर्हि॒ष्ये॒षु नि॒धिषु॑ प्रि॒येषु॑ । त आ ग॑मन्तु॒ त इ॒ह श्रु॑व॒न्त्वधि॑ ब्रुवन्तु॒ ते॑ऽवन्त्व॒स्मान्

आहूत पितर—सोमप्रिय—बर्हिष्-आसनांवर, प्रिय निधींमध्ये (आसीन) आहेत. ते येथे येवोत; ते इथेच आमचे वचन ऐकोत; आमच्यावर अधिकारपूर्वक वचन बोलोत; ते आमचे रक्षण करोतात.

Mantra 58

आ य॑न्तु नः पि॒तर॑: सो॒म्यासो॑ऽग्निष्वा॒त्ताः प॒थिभि॑र्देव॒यानै॑: । अ॒स्मिन् य॒ज्ञे स्व॒धया॒ मद॒न्तोऽधि॑ ब्रुवन्तु॒ ते॒ऽवन्त्व॒स्मान्

आमचे पितर—सोम्य, अग्निष्वात—देवयान मार्गांनी येथे येवोत. या यज्ञात स्वधेमुळे आनंदित होऊन ते आमच्यावर आशीर्वचन बोलोत; ते आम्हांस रक्षण व सहाय्य करोतात.

Mantra 59

अग्नि॑ष्वात्ताः पितर॒ एह ग॑च्छत॒ सद॑: – सदः सदत सुप्रणीतयः । अ॒त्ता ह॒वीᳪषि॒ प्रय॑तानि ब॒र्हिष्यथा॑ र॒यिᳪ सर्व॑वीरं दधातन

हे अग्निष्वात पितरहो, येथे या; सदस्—सदस् मध्ये बसा, हे सुप्रणीत जनहो. बर्हिषावर यथाविधी सिद्ध केलेली हविर्भागे ग्रहण करा; आणि मग आम्हांस सर्ववीर-संपन्न धन द्या.

Mantra 60

ये अ॑ग्निष्वा॒त्ता ये अन॑ग्निष्वात्ता॒ मध्ये॑ दि॒वः स्व॒धया॑ मा॒दय॑न्ते । तेभ्य॑: स्व॒राडसु॑नीतिमे॒तां य॑थाव॒शं त॒न्वं॒ कल्पयाति

जे अग्निष्वात आहेत आणि जे अनग्निष्वात आहेत, जे दिवःच्या मध्यभागी स्वधेमुळे आनंदित होतात—त्यांच्यासाठी स्वराट् (स्वयंसत्ता) ही प्राण-नीती नियुक्त करतो; आणि त्यांच्या-त्यांच्या इच्छेनुसार तो त्यांच्या देह-रूपाची रचना करतो.

Mantra 61

अ॒ग्नि॒ष्वा॒त्तानृ॑तु॒मतो॑ हवामहे नाराश॒ᳪसे सो॑मपी॒थं य आ॒शुः । ते नो॒ विप्रा॑सः सु॒हवा॑ भवन्तु व॒यᳪ स्या॑म॒ पत॑यो रयी॒णाम्

आम्ही अग्निष्वात्त, ऋतु-नियत पितरांना आवाहन करतो; तसेच नाराशंस—जो शीघ्र सोमपान करणारा—त्यालाही. ते प्रेरित विप्र आमच्यासाठी सुहाव (सुलभ-आवाह्य) होवोत; आणि आम्ही धन-संपत्तीचे स्वामी होवो.

Mantra 62

आच्या॒ जानु॑ दक्षिण॒तो नि॒षद्ये॒मं य॒ज्ञम॒भि गृ॑णीत॒ विश्वे॑ । मा हि॑ᳪसिष्ट पितर॒: केन॑ चिन्नो॒ यद्व॒ आग॑: पुरु॒षता॒ करा॑म

जवळ या; दक्षिण बाजूस बसून तुम्ही सर्वांनी या यज्ञाचे स्तवन/अनुमोदन करा. हे पितरांनो, कोणत्याही प्रकारे आम्हाला इजा करू नका—कारण मनुष्यस्वभावामुळे तुमच्याविषयी आमच्याकडून जे काही अपराध झाले असतील त्यासाठी.

Mantra 63

आसी॑नासो अरु॒णीना॑मु॒पस्थे॑ र॒यिं ध॑त्त दा॒शुषे॒ मर्त्या॑य । पु॒त्रेभ्य॑ः पितर॒स्तस्य॒ वस्व॒ः प्र य॑च्छत॒ त इ॒होर्जं॑ दधात

अरुण (रक्तिम) प्रदेशांच्या उपस्थात आसनस्थ (हे पितरहो), जो मर्त्य यथाविधि दान करतो त्याला धन द्या. आणि हे पितरहो, त्याच्या वसूंमधून त्याच्या पुत्रांनाही हिस्सा द्या; तसेच येथे त्याला ओज व पोषण प्रदान करा.

Mantra 64

यम॑ग्ने कव्यवाहन॒ त्वं चि॒न्मन्य॑से र॒यिम् । तन्नो॑ गी॒र्भिः श्र॒वाय्यं॑ देव॒त्रा प॑नया॒ युज॑म्

हे अग्ने, कव्यवाहन! तू ज्या धन-संपत्तीला योग्य मानतोस, ते श्रवणीय, देवमार्गी अनुकूल व सुयोजित (कल्याणकारी) धन आमच्या गीर्भिः (स्तुतिवचनां) द्वारा आम्हांस प्राप्त करून दे.

Mantra 65

यो अ॒ग्निः क॑व्य॒वाह॑नः पि॒तॄन् यक्ष॑दृता॒वृध॑: । प्रेदु॑ ह॒व्यानि॑ वोचति दे॒वेभ्य॑श्च पि॒तृभ्य॒ आ

जो अग्नी कव्यवाहन आहे, ऋत-वर्धक आहे—तो विधिपूर्वक पितरांचे यजन करो. आणि तो तत्क्षणी हव्यांचा उद्घोष करो—देवांसाठीही व पितरांसाठीही—इकडे (आमच्याकडे) या.

Mantra 66

त्वम॑ग्न ईडि॒तः क॑व्यवाह॒नावा॑ड्ढ॒व्यानि॑ सुर॒भीणि॑ कृ॒त्वी । प्रादा॑ः पि॒तृभ्य॑ः स्व॒धया॒ ते अ॑क्षन्न॒द्धि त्वं दे॑व॒ प्रय॑ता ह॒वीᳪषि॑

हे अग्ने! तू स्तुत्य, कव्यवाहन होऊन हव्यांना सुरभी करून वहन करतोस. तू स्वधेसह ती पितरांना अर्पण केलीस; त्यांनी भक्षण केले. हे देव! तूही यथाविधि अर्पित हवीषी भक्षण कर.

Mantra 67

ये चे॒ह पि॒तरो॒ ये च॒ नेह याँश्च॑ वि॒द्म याँ२ उ॑ च॒ न प्र॑वि॒द्म । त्वं वे॑त्थ॒ यति॒ ते जा॑तवेदः स्व॒धाभि॑र्य॒ज्ञँ सुकृ॑तं जुषस्व

येथे असलेले पितर आणि येथे नसलेले पितर; ज्यांना आम्ही ओळखतो आणि ज्यांना स्पष्टपणे ओळखत नाही—हे जातवेदस्, ते कुठे गेले आहेत हे तू जाणतोस. स्वधा-भिः सहित हा सु-कृत (सुयोग्य रीतीने संपन्न) यज्ञ तू प्रसन्न होऊन स्वीकार कर.

Mantra 68

इ॒दं पि॒तृभ्यो॒ नमो॑ अस्त्व॒द्य ये पूर्वा॑सो॒ य उप॑रास ई॒युः । ये पार्थि॑वे॒ रज॒स्या निष॑त्ता॒ ये वा॑ नू॒नᳪ सु॑वृ॒जना॑सु वि॒क्षु

आजचा हा नमस्कार पितृगणांना अर्पण असो—प्राचीन पितरांना तसेच नंतर दिवंगत झालेल्यांनाही; पार्थिव रजस् (भूलोक) प्रदेशात आसनस्थ असलेल्यांना, आणि आता सु-व्यवस्थित कुळांच्या प्रजांमध्ये वसणाऱ्यांनाही.

Mantra 69

अधा॒ यथा॑ नः पि॒तर॒: परा॑सः प्र॒त्नासो॑ अग्न ऋ॒तमा॑शुषा॒णाः । शुचीद॑य॒न् दीधि॑तिमुक्थ॒शास॒: क्षामा॑ भि॒न्दन्तो॑ अरु॒णीरप॑ व्रन्

हे अग्ने! जसे आमचे दूरस्थ पितर—प्राचीन पुरुष—ऋत (धर्म-व्यवस्था) कडे त्वरेने धाव घेत, स्तुती उच्चारत, तेज शुद्ध करीत; पृथ्वी भेदून अरुण (लालसर) अडथळे दूर हाकलून देत—तसेच आमच्याही बाबतीत होवो.

Mantra 70

उ॒शन्त॑स्त्वा॒ नि धी॑मह्यु॒शन्त॒: समि॑धीमहि । उ॒शन्नु॑श॒त आ व॑ह पि॒तॄन् ह॒विषे॒ अत्त॑वे

इच्छेने आम्ही तुला स्थापतो; इच्छेने आम्ही तुला प्रज्वलित करतो. हे इच्छावाना! इच्छावान पितरांना येथे आण, जेणेकरून ते हवि भक्षण करतील.

Mantra 71

अ॒पां फेने॑न॒ नमु॑चे॒: शिर॑ इ॒न्द्रोद॑वर्तयः । विश्वा॒ यदज॑य॒ स्पृध॑:

हे इंद्रा! पाण्याच्या फेनाने तू नमुचीचे शिर छेदून वेगळे केलेस; जेव्हा तू सर्व शत्रुत्वपूर्ण स्पर्धा जिंकून घेतल्यास.

Mantra 72

सोमो॒ राजा॒मृत॑ᳪ सु॒त ऋ॑जी॒षेणा॑जहान्मृ॒त्युम् । ऋ॒तेन॑ स॒त्यमि॑न्द्रि॒यं वि॒पान॑ᳪ शु॒क्रमन्ध॑स॒ इन्द्र॑स्येन्द्रि॒यमि॒दं पयो॒ऽमृतं॒ मधु॑

सोम-राजा अमृतस्वरूप होऊन पिळला गेला; ‘ऋजीष’ (दाबण्याचा तंतू) याने त्याने मृत्यू दूर केला. ‘ऋत’ाने त्याने ‘सत्य’ स्थापन केले—इंद्रिय-बल, रोमांचक पान, तेजस्वी रस। हेच इंद्राचे इंद्रिय-पराक्रम आहे—हा सार, हे दूध, अमृत, मधुर मधु.

Mantra 73

अ॒द्भ्यः क्षी॒रं व्य॑पिब॒त् क्रुङ्ङा॑ङ्गिर॒सो धि॒या । ऋ॒तेन॑ स॒त्यमि॑न्द्रि॒यं वि॒पान॑ᳪ शु॒क्रमन्ध॑स॒ इन्द्र॑स्येन्द्रि॒यमि॒दं पयो॒ऽमृतं॒ मधु॑

जलांतून क्रुङ् आंगिरसाने धिया (पवित्र प्रज्ञा) द्वारे क्षीर प्राशन केले. ऋत—सत्य—यामुळे (त्याने) इन्द्रिय (इन्द्राचे वीर्य/पराक्रम) प्राप्त केले: विपान—वनस्पतीचा उज्ज्वल साररस. हेच इन्द्राचे इन्द्रिय—हे पयस्, अमृत, मधुर.

Mantra 74

सोम॑म॒द्भ्यो व्य॑पिब॒च्छन्द॑सा ह॒ᳪसः शु॑चि॒षत् । ऋ॒तेन॑ स॒त्यमि॑न्द्रि॒यं वि॒पान॑ᳪ शु॒क्रमन्ध॑स॒ इन्द्र॑स्येन्द्रि॒यमि॒दं पयो॒ऽमृतं॒ मधु॑

जलांतून सोम छन्दस्-बलाने शुचिषत् (दीप्तिमान) हंसाने प्राशन केला. ऋत—सत्य—यामुळे (त्याने) इन्द्रिय (इन्द्राचे वीर्य/पराक्रम) प्राप्त केले: विपान—वनस्पतीचा उज्ज्वल साररस. हेच इन्द्राचे इन्द्रिय—हे पयस्, अमृत, मधुर.

Mantra 75

अन्ना॑त्परि॒स्रुतो॒ रसं॒ ब्रह्म॑णा॒ व्य॑पिबत् क्ष॒त्रं पय॒: सोमं॑ प्र॒जाप॑तिः । ऋ॒तेन॑ स॒त्यमि॑न्द्रि॒यं वि॒पान॑ᳪ शु॒क्रमन्ध॑स॒ इन्द्र॑स्येन्द्रि॒यमि॒दं पयो॒ऽमृतं॒ मधु॑

अन्नातून परि-स्रुत—गाळून निघालेला—रस, तो सार प्रजापतीने ब्रह्म-शक्तीने प्राशन केला; (तोच) क्षत्र, पयः (दूध) आणि सोम। ऋत—सत्य—याने (प्राप्त होते) इंद्रिय-वीर्य: पानयोग्य पेय, वनस्पतीचा उज्ज्वल सार; हेच इंद्राचे इंद्रिय-वीर्य—हे पयः, अमृत, मधुर मधु.

Mantra 76

रेतो॒ मूत्रं॒ वि ज॑हाति॒ योनिं॑ प्रवि॒शदि॑न्द्र॒यिम् । गर्भो॑ ज॒रायु॒णाऽऽवृ॑त॒ उल्बं॑ जहाति॒ जन्म॑ना । ऋ॒तेन॑ स॒त्यमि॑न्द्रि॒यं वि॒पान॑ᳪ शु॒क्रमन्ध॑स॒ इन्द्र॑स्येन्द्रि॒यमि॒दं पयो॒ऽमृतं॒ मधु॑

रेत मूत्राचा त्याग करते; इंद्र-शक्तियुक्त होऊन योनीत प्रवेश करते. गर्भ जरायुने आच्छादित राहून, जन्मकाळी उल्ब (आवरण) सोडून देतो. ऋत—सत्य—याने (प्राप्त होते) इंद्रिय-वीर्य: पानयोग्य पेय, वनस्पतीचा उज्ज्वल सार; हेच इंद्राचे इंद्रिय-वीर्य—हे पयः, अमृत, मधुर मधु.

Mantra 77

दृ॒ष्ट्वा रू॒पे व्याक॑रोत् सत्यानृ॒ते प्र॒जाप॑तिः । अश्र॑द्धा॒मनृ॒तेऽद॑धाच्छ्र॒द्धाᳪ स॒त्ये प्र॒जाप॑तिः । ऋ॒तेन॑ स॒त्यमि॑न्द्रि॒यं वि॒पान॑ᳪ शु॒क्रमन्ध॑स॒ इन्द्र॑स्येन्द्रि॒यमि॒दं पयो॒ऽमृतं॒ मधु॑

दोन रूपे पाहून प्रजापतीने सत्य आणि अनृत यांचा भेद केला. अश्रद्धा त्याने अनृतात ठेवली; श्रद्धा सत्यात प्रतिष्ठित केली—प्रजापतीने. ऋत—सत्य—याने (प्राप्त होते) इंद्रिय-वीर्य: पानयोग्य पेय, वनस्पतीचा उज्ज्वल सार; हेच इंद्राचे इंद्रिय-वीर्य—हे पयः, अमृत, मधुर मधु.

Mantra 78

वेदे॑न रू॒पे व्य॑पिबत् सुतासु॒तौ प्र॒जाप॑तिः । ऋ॒तेन॑ स॒त्यमि॑न्द्रि॒यं वि॒पान॑ᳪ शु॒क्रमन्ध॑स॒ इन्द्र॑स्येन्द्रि॒यमि॒दं पयो॒ऽमृतं॒ मधु॑

वेदाने, (स्व) यथारूपात, प्रजापतीने सुत व असुत—दाबलेले व न दाबलेले—(रस) प्राशन केला. ऋताने (त्याने) सत्य—इंद्रिय (इंद्राचे तेज/वीर्य) प्राप्त केले: पिण्यायोग्य तो पान, सोमरसाचा उज्ज्वल सार. हेच इंद्राचे इंद्रिय—हे पयः, अमृत, मधु.

Mantra 79

दृ॒ष्ट्वा प॑रि॒स्रुतो॒ रस॑ᳪ शु॒क्रेण॑ शु॒क्रं व्य॑पिबत् पय॒: सोमं॑ प्र॒जाप॑तिः । ऋ॒तेन॑ स॒त्यमि॑न्द्रि॒यं वि॒पान॑ᳪ शु॒क्रमन्ध॑स॒ इन्द्र॑स्येन्द्रि॒यमि॒दं पयो॒ऽमृतं॒ मधु॑

वाहून बाहेर आलेला रस पाहून प्रजापतीने शुक्ल (तेजस्वी) ने शुक्लाला—दूध, सोम—पान केले. ऋताने (त्याने) सत्य—इंद्रिय-बल—(प्राप्त केले); (हे) पानयोग्य पान आहे, सोमरसाचा शुक्ल सार; हेच इंद्राचे इंद्रिय-बल—दूध, अमृत, मधु।

Mantra 80

सीसे॑न॒ तन्त्रं॒ मन॑सा मनी॒षिण॑ ऊर्णासू॒त्रेण॑ क॒वयो॑ वयन्ति । अ॒श्विना॑ य॒ज्ञᳪ स॑वि॒ता सर॑स्व॒तीन्द्र॑स्य रू॒पं वरु॑णो भिष॒ज्यन्

सीसा (भार) घेऊन, मनाने मनीषी जन ताना विणतात; लोकरच्या सूताने कवी (ऋषी) ते विणतात. अश्विनौ यज्ञ (विणतात); सविता, सरस्वती—(ते) इंद्राचे रूप (घडवितात); वरुण भिषक् (वैद्य) होऊन (ते) दुरुस्त करतो।

Mantra 81

तद॑स्य रू॒पम॒मृत॒ᳪ शची॑भिस्त॒स्रो द॑धुर्दे॒वता॑: सᳪररा॒णाः । लोमा॑नि॒ शष्पै॑र्बहु॒धा न तोक्म॑भि॒स्त्वग॑स्य मा॒ᳪसम॑भव॒न्न ला॒जाः

त्याचे ते अमृत रूप तीन देवतांनी, एकमताने, आपल्या शक्तींनी स्थापन केले. त्याचे लोम अनेक प्रकारे शष्प (कोवळे गवत-अंकुर) झाले, बीज नव्हे; त्याची त्वचा जणू मांस झाली, भाजलेल्या दाण्यांसारखी (लाजा)।

Mantra 82

तद॒श्विना॑ भि॒षजा॑ रु॒द्रव॑र्तनी॒ सर॑स्वती वयति॒ पेशो॒ अन्त॑रम् । अस्थि॑ म॒ज्जानं॒ मास॑रैः कारोत॒रेण॒ दध॑तो॒ गवां॑ त्व॒चि

तो (अंतर्गत) आकार—रुद्राच्या वाटेने जाणारे वैद्य अश्विनौ आणि सरस्वती—विणतात; आत घडवलेला आकार. अस्थी व मज्जा ते तंतूंनी सहित, कारागिराच्या साधनाने, गायींच्या त्वचेत आत बसवितात।

Mantra 83

सर॑स्वती॒ मन॑सा पेश॒लं वसु॒ नास॑त्याभ्यां वयति दर्श॒तं वपु॑: । रसं॑ परि॒स्रुता॒ न रोहि॑तं न॒ग्नहु॒र्धीर॒स्तस॑रं॒ न वेम॑

सरस्वती मनाने मनोहर वसु (धन/तेज) विणते; नासत्य-द्वय (अश्विनौ) यांच्यासह ती दर्शनीय रूप घडविते. परितः वाहणाऱ्या रसाप्रमाणे, अरुण दीप्तीप्रमाणे—धीरांनाही ते कळत नाही; करघ्यावर धावणाऱ्या नावी (शटल) प्रमाणे.

Mantra 84

पय॑सा शु॒क्रम॒मृतं॑ ज॒नित्र॒ᳪ सुर॑या॒ मूत्रा॑ज्जनयन्त॒ रेत॑: । अपाम॑तिं दुर्म॒तिं बाध॑माना॒ ऊव॑ध्यं॒ वात॑ᳪ स॒ब्वं तदा॒रात्

दुधाने ते उज्ज्वल अमृत-जनक (अमर जनित्र) उत्पन्न करतात; सुरेने, मूत्रापासून, ते रेतस् (बीज) जनवितात. अपमति (बुद्धिहीनता) व दुर्मति (कुविचार) यांना बाधून, विनाशकारी सर्व वात (वारा/वादळ) दूर हाकलून देतात.

Mantra 85

इन्द्र॑: सु॒त्रामा॒ हृद॑येन स॒त्यं पु॑रो॒डाशे॑न सवि॒ता ज॑जान । यकृ॑त् क्लो॒मानं॒ वरु॑णो भिष॒ज्यन् मत॑स्ने वाय॒व्यैर्न मि॑नाति पि॒त्तम्

इंद्र, सुत्रामा (सुरक्षक), हृदयाने सत्य धारण करतो; पुरोडाशाने सविता (यास) जनवितो. वरुण, भिषक् (वैद्य) होऊन, यकृत् व क्लोमान (फुफ्फुसे) यांना ठीक करतो; शोधनात वायव्य शक्तींनी तो पित्ताला इजा करीत नाही.

Mantra 86

आ॒न्त्राणि॑ स्था॒लीर्मधु॒ पिन्व॑माना॒ गुदा॒: पात्रा॑णि सु॒दुघा॒ न धे॒नुः । श्ये॒नस्य॒ पत्रं॒ न प्ली॒हा शची॑भिरास॒न्दी नाभि॑रु॒दरं॒ न मा॒ता

आंत्रे जणू मधुने फुगलेल्या स्थाल्या आहेत; गुदभाग पात्रांसारखा आहे, जशी सु-दुघा धेनू. प्लीहा श्येनाच्या पंखासारखी, सामर्थ्यांनी; आसंदी नाभीसारखी, आणि उदर मातेसारखे.

Mantra 87

कु॒म्भो व॑नि॒ष्ठुर्ज॑नि॒ता शची॑भि॒र्यस्मि॒न्नग्रे॒ योन्यां॒ गर्भो॑ अ॒न्तः । प्ला॒शिर्व्य॑क्तः श॒तधा॑र॒ उत्सो॑ दु॒हे न कु॒म्भी स्व॒धां पि॒तृभ्य॑:

कुंभ, वनिष्ठु (लाकडी आधार), शक्तींनी जनक—ज्यात आद्यकाळी, योनीत, गर्भ आत असतो. व्यक्त पलाश-चमस, शतधारा उत्सासारखा; तो दुहतो—जणू कुंभी दुहे—पितरांसाठी स्वधा.

Mantra 88

मुख॒ᳪ सद॑स्य॒ शिर॒ इत् सते॑न जि॒ह्वा प॒वित्र॑म॒श्विना॒सन्त्सर॑स्वती । चप्पं॒ न पा॒युर्भि॒षग॑स्य॒ वालो॑ व॒स्तिर्न शेपो॒ हर॑सा तर॒स्वी

मुख हेच सदसाचे शिर—खरोखर. सत्याने जिह्वा पवित्र करणारी—अश्विन-स्वरूप, सरस्वती-स्वरूप. वैद्याचा रक्षक पुच्छासारखा; वस्तीसारखा, शेपासारखा—वेगवान पराक्रमाने बलवान.

Mantra 89

अ॒श्विभ्यां॒ चक्षु॑र॒मृतं॒ ग्रहा॑भ्यां॒ छागे॑न॒ तेजो॑ ह॒विषा॑ शृ॒तेन॑ । पक्ष्मा॑णि गो॒धूमै॒: कुव॑लैरु॒तानि॒ पेशो॒ न शु॒क्रमसि॑तं वसाते

अश्विनांकडून नेत्र—अमृतस्वरूप; दोन्ही ग्रहांकडून. छाग (बकरा) यासह तेज; विधिपूर्वक शृत केलेल्या हविष्यासह. पापण्या गव्हाच्या दाण्यांसह व बेरांसहही; अलंकारासारखे शुक्ल व कृष्ण—दोन्ही धारण केले जातात.

Mantra 90

अवि॒र्न मे॒षो न॒सि वी॒र्या॒य प्रा॒णस्य॒ पन्था॑ अ॒मृतो॒ ग्रहा॑भ्याम् । सर॑स्वत्युप॒वाकै॑र्व्या॒नं नस्या॑नि ब॒र्हिर्बद॑रैर्जजान

हे (देवा)! तू अविर्न (मेंढी) व मेष (मेंढा) यांसारखा वीर्य-वर्धक आहेस. प्राणाचा पंथ दोन ‘ग्रहां’मुळे अमृतस्वरूप आहे. सरस्वतीने आपल्या ‘उपवाकां’सह ‘व्यान’ उत्पन्न केला; नासिका (नासाछिद्रे) आणि बदर (बोर)युक्त ‘बर्हि’ (कुशासन) हेसुद्धा तिनेच जन्मास घातले.

Mantra 91

इन्द्र॑स्य रू॒पमृ॑ष॒भो बला॑य॒ कर्णा॑भ्या॒ᳪ श्रोत्र॑म॒मृतं॒ ग्रहा॑भ्याम् । यवा॒ न ब॒र्हिर्भ्रु॒वि केस॑राणि क॒र्कन्धु॑ जज्ञे॒ मधु॑ सार॒घं मुखा॑त्

इंद्राचे रूप—‘ऋषभ’ (वृषभ)—बलासाठी आहे. दोन्ही कर्णांनी ‘श्रोत्र’ (श्रवण), दोन्ही ‘ग्रहां’मुळे, अमृतस्वरूप आहे. यवाप्रमाणे ‘बर्हि’; भुवईत ‘केसर’ (रोम) आहेत. मुखातून मधुर, रसाने भरलेला ‘कर्कन्धु’ (बदर/बोर) उत्पन्न झाला.

Mantra 92

आ॒त्मन्नु॒पस्थे॒ न वृक॑स्य॒ लोम॒ मुखे॒ श्मश्रू॑णि॒ न व्या॑घ्रलो॒म । केशा॒ न शी॒र्षन्यश॑से श्रियै॒ शिखा॑ सि॒ᳪहस्य॒ लोम॒ त्विषि॑रिन्द्रि॒याणि॑

आत्म्याच्या ‘उपस्थे’त जणू वृक (लांडगा) याचे लोम; मुखावर ‘श्मश्रू’ (दाढी) जणू व्याघ्राचे लोम. शिरावरील केश यश व श्रीसाठी; ‘शिखा’ सिंहाच्या लोमासारखी—हेच तेज, ह्याच इंद्रियशक्ती आहेत.

Mantra 93

अङ्गा॑न्या॒त्मन् भि॒षजा॒ तद॒श्विना॒त्मान॒मङ्गै॒: सम॑धा॒त् सर॑स्वती । इन्द्र॑स्य रू॒पᳪ श॒तमा॑न॒मायु॑श्च॒न्द्रेण॒ ज्योति॑र॒मृतं॒ दधा॑नाः

हे आत्मन्! वैद्य अश्विनौ यांनी जे अवयव पुनःस्थापित केले, त्या अवयवांसह सरस्वतीने आत्म्याला सम्यक् रीतीने जोडून ठेवले. इंद्राचे रूप धारण करून आणि शतगुण परिपूर्ण आयुष्य धारण करून, ते चंद्रासह ज्योती—अमृत तत्त्व—स्थापित करतात.

Mantra 94

सर॑स्वती॒ योन्यां॒ गर्भ॑म॒न्तर॒श्विभ्यां॒ पत्नी॒ सुकृ॑तं बिभर्ति । अ॒पाᳪ रसे॑न॒ वरु॑णो॒ न साम्नेन्द्र॑ᳪ श्रि॒यै ज॒नय॑न्न॒प्सु राजा॑

सरस्वती योनीमध्ये गर्भ अंतःस्थ धारण करते; अश्विनांची पत्नी होऊन ती सुकृत—सुयोग्य रीतीने केलेले कर्म—सांभाळते. जलांच्या रसाने, वरुणासारखी साम-स्तुती करीत, अप्सूंमध्ये स्थित राजा श्रीसाठी इंद्राला उत्पन्न करतो.

Mantra 95

तेज॑: पशू॒नाᳪ ह॒विरि॑न्द्रि॒याव॑त् परि॒स्रुता॒ पय॑सा सार॒घं मधु॑ । अ॒श्विभ्यां॑ दु॒ग्धं भि॒षजा॒ सर॑स्वत्या सुतासु॒ताभ्या॑म॒मृत॒: सोम॒ इन्दु॑:

पशूंचे तेज—इंद्रियबलयुक्त हवि—सुशुद्ध परिस्रुत, पयासहित, सारघृतासारखे मधुर मधु आहे. वैद्य अश्विनांसाठी, सरस्वतीसह दुहिलेले; सुत व असुत—दोन्ही प्रकारांनी—अमृत सोमबिंदू (इंदु).