Mantra 73

Rishi: Āṅgirasa lineage (Krung Āṅgirasa named); in ritual use, the Adhvaryu as functional ‘ṛṣi’ of the act.

Devata: Indra (indriya as Indra’s vigour); Soma/Amṛta as associated power.

Chandas: Mixed; refrain behaves as a fixed liturgical burden (anuvāka-refrain), not a single strict metre in performance.

Samhita Patha (Devanagari)

अ॒द्भ्यः क्षी॒रं व्य॑पिब॒त् क्रुङ्ङा॑ङ्गिर॒सो धि॒या । ऋ॒तेन॑ स॒त्यमि॑न्द्रि॒यं वि॒पान॑ᳪ शु॒क्रमन्ध॑स॒ इन्द्र॑स्येन्द्रि॒यमि॒दं पयो॒ऽमृतं॒ मधु॑

Transliteration

adbhyáḥ kṣīráṃ vyàpibat kruṅṅāṅgirásō dhiyā | ṛténá satyám indriyáṃ vipānáṃ śukrám ándhasa índrasyendriyám idáṃ páyo’mṛtáṃ mádhu

Translation

जलांतून क्रुङ् आंगिरसाने धिया (पवित्र प्रज्ञा) द्वारे क्षीर प्राशन केले. ऋत—सत्य—यामुळे (त्याने) इन्द्रिय (इन्द्राचे वीर्य/पराक्रम) प्राप्त केले: विपान—वनस्पतीचा उज्ज्वल साररस. हेच इन्द्राचे इन्द्रिय—हे पयस्, अमृत, मधुर.

Padapatha (Word Analysis)

अ॒द्भ्यः । क्षी॒रम् । वि॒-अपि॒ब॒त् । क्रुङ्ङा॑ङ्गिर॒सः । धि॒या । ऋ॒तेन॑ । स॒त्यम् । इ॒न्द्रि॒यम् । वि॒पान॑म् । शु॒क्रम् । अन्ध॑सः । इन्द्र॑स्य । इ॒न्द्रि॒यम् । इ॒दम् । पयः॑ । अ॒मृत॑म् । मधु॑

Word by Word

• अद्भ्यः: from the waters
• अद्भ्यः: अपादान
• Type: Noun
• Root: अप् (प्रातिपदिक: अप्/आपः)

• क्षीरम्: milk
• क्षीरम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: क्षीर (प्रातिपदिक)

• वि: apart/fully (prefix)
• वि: —
• Type: Indeclinable
• Root: वि (उपसर्ग)

• अपिबत्: drank
• अपिबत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: पा (धातु)

• क्रुङ्ङा: (the seer) Kruṅ (by name)
• क्रुङ्ङा: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: क्रुङ् (प्रातिपदिक/नाम; वैदिक-रूप)

• आङ्गिरसः: the Āṅgirasa
• आङ्गिरसः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: आङ्गिरस (प्रातिपदिक)

• धिया: by/with insight (thought)
• धिया: करण
• Type: Noun
• Root: धी (प्रातिपदिक)

• ऋतेन: by ṛta (cosmic order)
• ऋतेन: करण
• Type: Noun
• Root: ऋत (प्रातिपदिक)

• सत्यम्: truth
• सत्यम्: कर्म
• Type: Noun/Adjective
• Root: सत्य (प्रातिपदिक)

• इन्द्रियम्: vital power; Indra-force
• इन्द्रियम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: इन्द्रिय (प्रातिपदिक)

• विपानम्: (the) drinking/draught; drink
• विपानम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: विपान (प्रातिपदिक)

• शुक्रम्: bright; pure
• शुक्रम्: विशेषण (अन्धसः/विपानम्)
• Type: Adjective
• Root: शुक्र (प्रातिपदिक)

• अन्धसः: of the soma-juice (draught)
• अन्धसः: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: अन्धस् (प्रातिपदिक)

• इन्द्रस्य: of Indra
• इन्द्रस्य: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• इन्द्रियम्: (is) the vital power
• इन्द्रियम्: कर्तृ/विधेय (सम्बन्ध-वाक्ये)
• Type: Noun
• Root: इन्द्रिय (प्रातिपदिक)

• इदम्: this
• इदम्: विशेषण (पयः)
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• पयः: milk; nourishing fluid
• पयः: कर्तृ/विधेय
• Type: Noun
• Root: पयस् (प्रातिपदिक)

• अमृतम्: immortal; ambrosial
• अमृतम्: विशेषण/विधेय (पयः)
• Type: Noun/Adjective
• Root: अमृत (प्रातिपदिक)

• मधु: sweet; honey
• मधु: विशेषण/विधेय (पयः)
• Type: Noun
• Root: मधु (प्रातिपदिक)

Entities Mentioned

• Indra
• Apas (Waters)
• Soma / Andhas (pressed essence)
• Ṛta–Satya (Cosmic Order–Truth)