Shukla Yajur Veda — Adhyaya 19, Mantra 91
Rishi: Yājñavalkya-tradition (general).
Devata: Indra (strength); Soma/amṛta; (subsidiary) Vāc as honeyed speech.
Chandas: Yajus with triṣṭubh-like cadence (to be verified).
Samhita Patha (Devanagari)
इन्द्र॑स्य रू॒पमृ॑ष॒भो बला॑य॒ कर्णा॑भ्या॒ᳪ श्रोत्र॑म॒मृतं॒ ग्रहा॑भ्याम् । यवा॒ न ब॒र्हिर्भ्रु॒वि केस॑राणि क॒र्कन्धु॑ जज्ञे॒ मधु॑ सार॒घं मुखा॑त्
Transliteration
índrasya rū́pam ŕ̥ṣabho bálāya kárṇābhyāṃ śrótram amṛ́taṃ gráhābhyām | yávā na bárhir bhrúvi késarāṇi karkándhu jajñé mádhu sārághaṃ múkhāt
Translation
इंद्राचे रूप—‘ऋषभ’ (वृषभ)—बलासाठी आहे. दोन्ही कर्णांनी ‘श्रोत्र’ (श्रवण), दोन्ही ‘ग्रहां’मुळे, अमृतस्वरूप आहे. यवाप्रमाणे ‘बर्हि’; भुवईत ‘केसर’ (रोम) आहेत. मुखातून मधुर, रसाने भरलेला ‘कर्कन्धु’ (बदर/बोर) उत्पन्न झाला.
Padapatha (Word Analysis)
इन्द्रस्य । रूपम् । ऋषभः । बलाय । कर्णाभ्याम् । श्रोत्रम् । अमृतम् । ग्रहाभ्याम् । यवाः । न । बर्हिः । भ्रुवि । केसराणि । कर्कन्धुः । जज्ञे । मधु । सारघम् । मुखात्
Word by Word
इन्द्रस्यof Indra
इन्द्रस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
रूपम्form
रूपम्:
Kartā (वाक्य-उद्देश्य/विशेष्य)
TypeNoun
Rootरूप (प्रातिपदिक)
ऋषभःbull
ऋषभः:
Kartā (सम्बन्धित विशेष्य)
TypeNoun
Rootऋषभ (प्रातिपदिक)
बलायfor strength
बलाय:
Sampradāna (उद्देश्य/प्रयोजन)
TypeNoun
Rootबल (प्रातिपदिक)
कर्णाभ्याम्with (two) ears
कर्णाभ्याम्:
Karaṇa
TypeNoun
Rootकर्ण (प्रातिपदिक)
श्रोत्रम्hearing; ear-organ
श्रोत्रम्:
Kartā (वाक्य-उद्देश्य/विशेष्य)
TypeNoun
Rootश्रोत्र (प्रातिपदिक)
अमृतम्immortal; nectar-like
अमृतम्:
Kartā (विशेषण/समानााधिकरण)
TypeAdjective (used substantively)
Rootअमृत (प्रातिपदिक)
ग्रहाभ्याम्with (two) graspings; with the two hands
ग्रहाभ्याम्:
Karaṇa
TypeNoun
Rootग्रह (प्रातिपदिक)
यवाbarleys
यवा:
Kartā (उपमा/वाक्य-उद्देश्य)
TypeNoun
Rootयव (प्रातिपदिक)
नlike
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन
बर्हिःsacrificial grass; barhis
बर्हिः:
Kartā (उपमेय/विशेष्य)
TypeNoun
Rootबर्हिस् (प्रातिपदिक)
भ्रुविon the eyebrow
भ्रुवि:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootभ्रू (प्रातिपदिक)
केसराणिmanes; tufts
केसराणि:
Kartā (समानााधिकरण/वर्णन)
TypeNoun
Rootकेसर (प्रातिपदिक)
कर्कन्धुःjujube (tree/fruit)
कर्कन्धुः:
Kartā
TypeNoun
Rootकर्कन्धु (प्रातिपदिक)
जज्ञेwas born; arose
जज्ञे:
—
TypeVerb
Root√जन् (जनीँ प्रादुर्भावे)
मधुhoney; sweetness
मधु:
Kartā (विशेषण/फल-स्वरूप)
TypeNoun
Rootमधु (प्रातिपदिक)
सारघम्essence-bearing; rich in sap
सारघम्:
Karma (फल/उत्पन्न-वस्तु)
TypeAdjective
Rootसारघ (प्रातिपदिक)
मुखात्from the mouth
मुखात्:
Apādāna
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
I
IndraS
Soma / AmṛtaV
Vāc (subsidiary)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes