Mantra 90
Rishi: Yājñavalkya-tradition (general).
Devata: Sarasvatī/Vāc; Soma-grāhas as amṛta; (indirectly) Prāṇa.
Chandas: Yajus with triṣṭubh-like cadence (to be verified).
Samhita Patha (Devanagari)
अवि॒र्न मे॒षो न॒सि वी॒र्या॒य प्रा॒णस्य॒ पन्था॑ अ॒मृतो॒ ग्रहा॑भ्याम् । सर॑स्वत्युप॒वाकै॑र्व्या॒नं नस्या॑नि ब॒र्हिर्बद॑रैर्जजान
Transliteration
avír na méṣo nā́si vīryā̀ya prāṇásya pánthā amṛ́to gráhābhyām | sárasvaty upavā́kaiḥ vyānáṃ násyāni bárhir badárair jajāna
Translation
हे (देवा)! तू अविर्न (मेंढी) व मेष (मेंढा) यांसारखा वीर्य-वर्धक आहेस. प्राणाचा पंथ दोन ‘ग्रहां’मुळे अमृतस्वरूप आहे. सरस्वतीने आपल्या ‘उपवाकां’सह ‘व्यान’ उत्पन्न केला; नासिका (नासाछिद्रे) आणि बदर (बोर)युक्त ‘बर्हि’ (कुशासन) हेसुद्धा तिनेच जन्मास घातले.
Padapatha (Word Analysis)
अविः । न । मेषः । न । असि । वीर्याय । प्राणस्य । पन्थाः । अमृतः । ग्रहाभ्याम् । सरस्वती । उपवाकैः । व्यानम् । नस्यानि । बर्हिः । बदरैः । जजान
Word by Word
अविःewe (female sheep)
अविः:
Kartā
TypeNoun
Rootअवि (प्रातिपदिक) अवि-
नnot
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन (निषेध-अव्यय)
मेषःram
मेषः:
Kartā
TypeNoun
Rootमेष (प्रातिपदिक) मेष-
नnot
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन (निषेध-अव्यय)
असिyou are
असि:
—
TypeVerb
Rootअस् (धातु) अस्
वीर्यायfor strength/valor
वीर्याय:
Sampradāna
TypeNoun
Rootवीर्य (प्रातिपदिक) वीर्य-
प्राणस्यof the vital breath
प्राणस्य:
Sambandha (Genitive)
TypeNoun
Rootप्राण (प्रातिपदिक) प्राण-
पन्थाःpath
पन्थाः:
Kartā
TypeNoun
Rootपथिन्/पन्थन् (प्रातिपदिक) पन्थन्-
अमृतःimmortal/nectar-like
अमृतः:
Kartā (as qualifier)
TypeAdjective
Rootअमृत (प्रातिपदिक) अमृत-
ग्रहाभ्याम्by/with the two graspings (two ‘graha’ vessels/offerings)
ग्रहाभ्याम्:
Karaṇa
TypeNoun
Rootग्रह (प्रातिपदिक) ग्रह-
सरस्वतीSarasvatī
सरस्वती:
Kartā
TypeNoun (Proper)
Rootसरस्वती (प्रातिपदिक) सरस्वती-
उपवाकैःwith subsidiary utterances/recitations
उपवाकैः:
Karaṇa
TypeNoun
Rootउपवाक (प्रातिपदिक) उपवाक-
व्यानम्Vyāna (the pervading vital air)
व्यानम्:
Karma
TypeNoun
Rootव्यान (प्रातिपदिक) व्यान-
नस्यानिnasal applications/offerings (nasya)
नस्यानि:
Karma
TypeNoun
Rootनस्य (प्रातिपदिक) नस्य-
बर्हिःsacrificial grass (barhis)
बर्हिः:
Kartā
TypeNoun
Rootबर्हिस् (प्रातिपदिक) बर्हिस्-
बदरैःwith jujube-berries/jujube-trees (badara)
बदरैः:
Karaṇa
TypeNoun
Rootबदर (प्रातिपदिक) बदर-
जजानbegot/produced
जजान:
—
TypeVerb
Rootजन् (धातु) जन्
Entities Mentioned
S
Sarasvatī (Vāc)S
Soma (as Grahas)P
Prāṇa (life-breath)V
VyānaRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes