The Greatness of the Gaṅgā (Gaṅgā-māhātmya): Saudāsa/Kalmāṣapāda’s Curse and Release

Verse 1

नारद उवाच । शप्तः कथं वसिष्ठेन सौदासो नृपसत्तमः । गङ्गाबिन्दूभिषेकेण पुनः शुद्धोऽबवत्कथम् ॥ १ ॥

नारद म्हणाले—राजश्रेष्ठ सौदासाला वसिष्ठांनी कसा शाप दिला? आणि गंगेच्या थेंबांच्या अभिषेकाने तो पुन्हा कसा शुद्ध झाला?

Verse 2

सर्वमेतदशेषेण भ्रातर्मे वक्तुमर्हसि । श्रृण्वतां वदतां चैव गङ्गाख्यानं शुभावहम् ॥ २ ॥

हे भ्राता, हे सर्व तू मला पूर्णपणे सांगणे योग्य आहेस. गंगेचे आख्यान ऐकणाऱ्यांना आणि म्हणणाऱ्यांनाही मंगलदायक आहे.

Verse 3

सनक उवाच । सौदासः सर्वधर्मज्ञः सर्वज्ञो गुणवाञ्छुचिः । बुभुजे पृथिवीं सर्वां पितृवद्रञ्जयन्प्रजाः ॥ ३ ॥

सनक म्हणाले—सौदास राजा सर्वधर्मज्ञ, सर्वज्ञ, गुणवान व शुचिर्भूत होता. तो पित्याप्रमाणे प्रजेला रंजवीत संपूर्ण पृथ्वीचे राज्य भोगीत होता.

Verse 4

सगेरण यथा पूर्वं महीयं सप्तसागरा । रक्षिता तद्वदमुना सर्वधर्माविरोधिना ॥ ४ ॥

जसे पूर्वी सप्तसागरांनी वेढलेल्या या पृथ्वीचे रक्षण सगराने केले, तसेच कोणत्याही धर्माला विरोध न करणाऱ्या त्या राजानेही तिचे पालन केले.

Verse 5

पुत्रपौत्रसमायुक्तः सर्वैश्वर्यसमन्वितः । त्रिंशदष्टसहस्त्राणि बुभुजे पृथिवीं युवा ॥ ५ ॥

पुत्र-पौत्रांनी युक्त व सर्व ऐश्वर्याने संपन्न असा तो युवा राजा अडतीस हजार वर्षे पृथ्वीचे भोग व राज्य करीत राहिला.

Verse 6

सौदासस्त्वेकदा राजा मृगयाभिरतिर्वनम् । विवेज्ञ सबलः सम्यक् शोधितं ह्यासमन्त्रिभिः ॥ ६ ॥

एकदा मृगयेस आसक्त असलेला सौदास राजा, मंत्र्यांनी नीट शोधून सुरक्षित केलेल्या वनात आपल्या दलासह प्रविष्ट झाला.

Verse 7

निषादैः सहितस्तत्र विनिघ्रन्मूगसंचयम् । आससाद नदीं रेवां धर्मज्ञः स पिपासितः ॥ ७ ॥

तेथे निषादांसह राहून तो हरिणांच्या कळपाचा संहार करीत होता; धर्मज्ञ राजा तहानलेला होऊन रेवा नदीस (नर्मदा) येऊन पोहोचला.

Verse 8

सुदासतनयस्तत्र स्नात्वा कृत्वाह्निकं मुने । भुक्त्वा च मन्त्रिभिः सार्ध्दं तां निशां तत्र चावसत् ॥ ८ ॥

हे मुने, तेथे सुदासाचा पुत्र स्नान करून नित्यकर्म केले; मग मंत्र्यांसह भोजन करून त्याने ती रात्रही तेथेच व्यतीत केली।

Verse 9

ततः प्रातः समुथाय कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम् । बभ्राम मन्त्रिसहितो नर्मदातीरजे वने ॥ ९ ॥

नंतर पहाटे उठून पूर्वाह्नकर्म करून, तो मंत्र्यांसह नर्मदा-तीरावरील वनात फिरू लागला।

Verse 10

वनाद्वनान्तरं गच्छन्नेक एव महीपत्तिः । आकर्णकृष्टबाणः सत् कृष्णसारं समन्वगात् ॥ १० ॥

वनातून वनांतरात एकटाच जात असलेला तो महीपति, कानापर्यंत बाण ओढून, कृष्णसार मृगाचा पाठलाग करू लागला।

Verse 11

दूरसैन्योऽश्वमारूढः स राजानुव्रजन्मृगम् । व्याघ्रद्वयं गुहासंस्थमपश्थमपश्यत्सुरते रतम् ॥ ११ ॥

सेना दूर ठेवून घोड्यावर आरूढ झालेला तो राजा मृगाचा पाठलाग करीत गेला; तेव्हा गुहेत असलेले व्याघ्रयुगल त्याने पाहिले, जे सुरतसुखात मग्न होते।

Verse 12

मृगपृष्टं परित्यज्य व्याघ्रयोः संमुखं ययौ । धनुःसंहितबाणेन तेनासौ शरशास्त्रवित् ॥ १२ ॥

मृगाचा पाठलाग सोडून तो व्याघ्रांच्या समोर गेला; धनुष्यावर बाण संधान करून, शरशास्त्रात निपुण असलेला तो त्यांना सामोरा गेला।

Verse 13

तां व्याघ्रीं पातयामास तीक्ष्णाग्रनतपर्वणा । पतमाना तु साव्याघ्री षट्रत्रिंशद्योजनायता ॥ १३ ॥

त्याने तीक्ष्ण अग्र व सांध्यांनी युक्त अशा शस्त्राने त्या व्याघ्रीला पाडले. पडताना छत्तीस योजन लांब ती व्याघ्री मोठ्या वेगाने भूमीवर कोसळली.

Verse 14

तडित्वद्धोरनिर्घोषा राक्षसी विकृताभवत् । पतितां स्वप्रियां वीक्ष्य द्विषन्स व्याघ्रराक्षसः ॥ १४ ॥

विजेसारख्या भयंकर गर्जनेसह ती राक्षसी विकृत झाली. आपली प्रिया पडलेली पाहून तो व्याघ्रसदृश राक्षस द्वेषाने संतप्त झाला.

Verse 15

प्रतिक्रियां करिष्यामीत्युक्तवा चांतर्दधे तदा । राजा तु भयसंविग्नो वनेसैन्यं समेत्य च ॥ १५ ॥

“मी प्रतिकार करीन” असे म्हणत तो तेव्हा अदृश्य झाला. राजा मात्र भयाने व्याकुळ होऊन वनसेनाही गोळा करून एकत्र झाला.

Verse 16

तद्रृत्तं कथयन्सर्वान्स्वां पुरीं स न्यवर्त्तत । शङ्कमानस्तु तद्रक्षःकृत्या द्राजा सुदासजः ॥ १६ ॥

तो सर्व वृत्तांत सर्वांना सांगून तो आपल्या नगरीत परतला. पण सुदासाचा पुत्र राजा त्या राक्षसाच्या कृत्येच्या जादूची शंका धरून सतत भयभीत राहिला.

Verse 17

परितत्याज मृगयां ततः प्रभृति नारद । गते बहुतिथे काले हयमेधमखं नृपः ॥ १७ ॥

त्या वेळेपासून, हे नारद, त्या राजाने मृगया पूर्णपणे सोडून दिली. आणि बराच काळ गेल्यावर त्या नृपाने महान अश्वमेध यज्ञ आरंभ केला.

Verse 18

समारेभे प्रसन्नात्मा वशिष्टाद्यमुनीश्वरैः । तत्र ब्रह्मादिदेवेभ्यो हविर्दत्त्वा यथाविधि ॥ १८ ॥

प्रसन्न व आनंदित मनाने त्याने वशिष्ठादि मुनिश्रेष्ठांच्या संगतीत विधिपूर्वक यज्ञ आरंभ केला. तेथे ब्रह्मा इत्यादी देवांना यथाविधि हविर्दान करून पुढे प्रवृत्त झाला।

Verse 19

समाप्य यज्ञनिष्क्रांतो वशिष्टः स्नातकोऽपि च । अत्रान्तरे राक्षसोऽसौ नृपहिम्सितभार्यकः । कर्तुं प्रतिक्रियां राज्ञे समायातोरुषान्वितः ॥ १९ ॥

यज्ञ समाप्त करून वशिष्ठांनी स्नातक-स्नानही पूर्ण केले आणि तेथून निघून गेले। तेवढ्यात, ज्याच्या पत्नीला राजाने इजा केली होती तो राक्षस क्रोधाने भरून राजावर प्रतिशोध घेण्यासाठी आला।

Verse 20

स राक्षसस्तस्य गुरौ प्रयाते वशिष्टवेषं तु तदैव धृत्वा । राजानमभ्येत्य जगाद भोक्ष्ये मांसं समिच्छाम्यहमित्युवाच ॥ २० ॥

गुरू निघून गेल्यावर त्या राक्षसाने तत्क्षणी वशिष्ठांचा वेष धारण केला. राजाजवळ जाऊन म्हणाला—“मी भोजन करीन; मला मांस हवे आहे.”

Verse 21

भूयः समास्थाय स सूदवषं पक्त्वामिषं मानुपमस्य वादात् । स्थितश्च राजापि हरि यपात्रे धृत्वा गुरोरागमनं प्रतीक्षन् ॥ २१ ॥

पुन्हा, स्वयंपाक्याच्या आग्रहामुळे व त्याच्या वश होऊन त्याने मांस शिजवले. आणि राजा देखील हरि-पात्रात नैवेद्य धरून गुरूंच्या आगमनाची वाट पाहत उभा राहिला।

Verse 22

तन्मांसं हेमपात्रस्थं सौदासो विनयान्वितः । समागताय गुरवे ददौ तस्मै ससादरम् ॥ २२ ॥

तेव्हा विनययुक्त सौदासाने ते मांस सुवर्णपात्रात ठेवून, आलेल्या गुरूंना आदराने अर्पण केले।

Verse 23

तं दृष्ट्वा चिन्तयामास गुरुः किमिति विस्मितः ॥ २३ ॥

त्याला पाहून गुरु विस्मित झाला आणि विचार करू लागला—“याचे कारण काय असावे?”

Verse 24

अपश्यन्मानुषं मासं परमेण समाधिना । अहोऽस्य राज्ञो दौःशील्यमभक्ष्यं दत्तवान्मम ॥ २४ ॥

एक पूर्ण मानवी महिना मी परम समाधीत निमग्न होतो, काहीच कळले नाही. अहो, या राजाचे दुष्ट आचरण! त्याने मला अभक्ष्य वस्तू दिली आहे.

Verse 25

इति विरमयमापन्नः प्रमन्युरभवन्मुनिः । अभोऽज्यं मद्विघाताय दत्त हि पृथिवीपते ॥ २५ ॥

अशा रीतीने थांबवून विषय संपवण्याचा प्रयत्न करताच मुनि अत्यंत संतप्त झाला—“अहो पृथ्वीपते! माझ्या विनाशासाठीच घृत दिले आहे!”

Verse 26

तस्मात्तवापि भवतु ह्येतदेव हि भोजनम् । नृमांसं रक्षसामेव भोज्यं दत्तं मम त्वया ॥ २६ ॥

म्हणून तुझ्यासाठीही हेच भोजन होवो. नरमांस फक्त राक्षसांचेच अन्न आहे—तेच तू मला दिले होतेस.

Verse 27

तद्याहि राक्षसत्वं त्वं तदाहारोचितं नृपा । इति शापं ददत्यस्मिन्सौदासो भयविह्वूलः ॥ २७ ॥

“म्हणून, हे नृपा! तू राक्षसत्व प्राप्त कर आणि त्या आहारास योग्य हो.” असे म्हणत भयाने व्याकुळ झालेल्या सौदासाने त्याला शाप दिला.

Verse 28

आज्ञत्पो भवतैवेति सकंपोऽस्म व्यजिज्ञपत् । भूश्च चिन्तयामास वशिष्टस्तेन नोदितः ॥ २८ ॥

“आपणच मला आज्ञा दिली आहे,” असे म्हणत तो कंपित होऊन नम्रतेने निवेदन करू लागला. तेव्हा भू-देवी विचार करू लागली आणि तिच्या प्रेरणेने वसिष्ठ मुनीही त्या विषयाचे चिंतन करू लागले.

Verse 29

रक्षसा वंचितं भूपं ज्ञातवान् दिव्यचक्षुषा । राजापि जलमादाय वशिष्टं शप्तुमुद्यतः ॥ २९ ॥

दिव्यदृष्टीने त्याने जाणले की एका राक्षसाने राजाला फसविले आहे. आणि राजा देखील हातात जल घेऊन वसिष्ठांना शाप देण्यास उद्यत झाला.

Verse 30

समुद्यतं गुरुं शप्तं दृष्ट्वा भूयो रुपान्वितम् । मदयंती प्रियातस्य प्रत्युवाचाथ सुव्रता ॥ ३० ॥

गुरुदेव उठून शाप देत आहेत—आणि पुन्हा साकार रूपाने प्रकट झाले आहेत—हे पाहून, त्यांची प्रिया सुव्रता मदयन्तीने तेव्हा उत्तर दिले.

Verse 31

मदयंत्युवाच । भो भो क्षत्रियदायाद कोप संहर्तुमर्हसि । त्वया यत्कर्म भोक्तव्यं तत्प्रात्पं नात्र संशयः ॥ ३१ ॥

मदयन्ती म्हणाली—“हे क्षत्रियकुलाच्या वारसा, क्रोध आवरा. तुझ्या कर्माचे जे फळ तुला भोगायचे होते ते तुला प्राप्त झाले आहे; यात संशय नाही.”

Verse 32

गुरु तुम्कृत्य हुंम्कृत्य यो वदेन्मृढधीर्नरः । अरण्ये निर्जले देश स भवेद्बुह्यराक्षसः ॥ ३२ ॥

जो मूढबुद्धी मनुष्य गुरूंना तुच्छ मानून ‘तुम्’ ‘हुं’ अशा अवमानकारक ध्वनींनी बोलतो, तो अरण्यातील निर्जल प्रदेशात राहणारा ‘बुह्य-राक्षस’ म्हणून पुनर्जन्म पावतो.

Verse 33

जितेन्द्रिया जितक्रोधा गुरु शुश्रूषणे रताः । प्रयान्ति ब्रह्मसदनमिति शास्त्रेषु निश्चयः ॥ ३३ ॥

ज्यांनी इंद्रिये व क्रोधावर विजय मिळवला आहे आणि जे गुरुसेवेत मग्न आहेत, ते ब्रह्मलोकात जातात, असा शास्त्रांचा निश्चय आहे.

Verse 34

तयोक्तो भूपतिः कोपं त्यक्त्वा भार्यां ननन्द च । जलं कुत्र क्षिपामीति चिन्तयामास चात्मना ॥ ३४ ॥

तिचे बोलणे ऐकून राजाने क्रोध सोडला व तो पत्नीवर प्रसन्न झाला; आणि 'हे पाणी कोठे टाकू?' असा मनात विचार करू लागला.

Verse 35

तज्जलं यत्र संसिक्तं तद्भवेद्भस्म निश्चितम् । इति मत्वा जलं तत्तु पादयोर्न्यक्षिपत्स्वयम् ॥ ३५ ॥

जेथे ते पाणी पडेल ते भस्म होईल हे निश्चित, असा विचार करून त्याने ते पाणी स्वतःच्या पायांवर टाकले.

Verse 36

तज्जलस्पर्शमात्रेण पादौ कल्माषतां गतौ । कल्माषपाद इत्येवं ततः प्रभृति विस्तृतः ॥ ३६ ॥

त्या पाण्याच्या स्पर्शाने त्याचे पाय काळे (डागाळलेले) झाले; तेव्हापासून तो 'कल्माषपाद' या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 37

कल्माषपादो मतिमान् प्रिययाश्चासितस्तदा । मनसा सोऽतिभीतस्तु ववन्दे चरणं गुरोः ॥ ३७ ॥

तेव्हा बुद्धिमान कल्माषपादाने पत्नीकडून धीर मिळाल्यावर, मनात अत्यंत भयभीत होऊन गुरूंच्या चरणांना वंदन केले.

Verse 38

उवाच च प्रपन्नस्तं प्राञ्जलिर्नयकोविदः । क्षमस्व भगवन्सर्वं नापराधः कृतो मया ॥ ३८ ॥

तेव्हा नीतिज्ञ तो शरणागत होऊन हात जोडून म्हणाला— “हे भगवन्, सर्व काही क्षमा करा; माझ्याकडून कोणताही अपराध झाला नाही।”

Verse 39

तच्छुत्वोवाच भूपालं मुनिर्निःश्वस्य दुःखितः । आत्मानं गर्हयामास ह्यविवेकपरायणम् ॥ ३९ ॥

हे ऐकून मुनि दुःखी होऊन उसासा टाकीत राजाला बोलले आणि अविवेकाला धरून राहिल्यामुळे स्वतःलाच धिक्कारू लागले।

Verse 40

अविवेको हि सर्वेषामापदां परमं पदम् । विवेकरहितो लोके पशुरेव न संशयः ॥ ४० ॥

खरेच, अविवेक हे सर्व आपत्तींचे परम कारण आहे. जो या लोकी विवेकहीन आहे, तो निःसंशय पशूसमानच आहे।

Verse 41

राज्ञा त्वजानता नूनमेतत्कर्मोचितं कृतम् । विवेकरहितोऽज्ञोऽहं यतः पापं समाचरेत् ॥ ४१ ॥

खरेच, राजाने योग्य-अयोग्य न जाणता हे कृत्य केले. आणि मीही विवेकहीन अज्ञ आहे, कारण मी पापाचरण केले.

Verse 42

विवेकनियतो याति यो वा को वापि निर्वृत्तिम् । इत्युक्तवा चात्मनात्मानं प्रत्युवाच मुनिर्नृपम् । नात्यन्तिंकं भवेदेतद्दादशाब्दं भविष्यति ॥ ४३ ॥

“जो विवेकाने संयमित होतो तोच निर्वृत्तीला पोहोचतो”— असे म्हणून मुनिने आत्मभावाने राजाला उत्तर दिले— “हे अंतिम नाही; हे बारा वर्षे राहील।”

Verse 43

गङ्गाबिन्दूभिषिक्तस्तु त्यक्त्त्वा वै राक्षसीं तनुम् । पूर्वरुपं त्वमापन्नो भोक्ष्यसे मेदिनीमिमाम् ॥ ४४ ॥

गंगेच्या बिंदूंनी अभिषिक्त होताच तू ही राक्षसी देह टाकशील। पूर्वरूप प्राप्त करून तू ह्या पृथ्वीचे राज्य व भोग करशील।

Verse 44

तद्बिंदुसेकसंभूतज्ञानेन गतकल्मषः । हरिसेवापरो भूत्वा परां शान्तिं गमिष्यसि ॥ ४५ ॥

त्या बिंदु-सेचनातून उत्पन्न झालेल्या ज्ञानाने तुझे कल्मष नष्ट होतील। हरिसेवेत एकनिष्ठ होऊन तू परम शांती प्राप्त करशील।

Verse 45

इत्युक्त्वाथर्वविद्भूपं वशिष्टः स्वाश्रमं ययौ । राजापि दुःखसंपन्नो राक्षसीं तानुमाश्रितः ॥ ४६ ॥

असे बोलून अथर्ववेद-विद् वशिष्ठांनी राजाला समजावून आपल्या आश्रमाकडे प्रस्थान केले. राजा मात्र दुःखाने व्याकुळ होऊन राक्षसी अवस्थेला शरण गेला.

Verse 46

क्षुत्पपासाविशेषार्तो नित्यं क्रोधपरायणः । कृष्णक्षपाद्युतिर्भीमो बभ्राम विजने वने ॥ ४७ ॥

भूक-तहान यांनी अत्यंत पीडित, सदैव क्रोधात मग्न, काळ्या रात्रीसारख्या कांतियुक्त भीम निर्जन वनात भटकत राहिला.

Verse 47

मृगांश्च विविधांस्तत्र मानुषांश्च सरीसृपान् । विहङ्गमान्प्लवङ्गांश्च प्रशस्तांस्तानभक्षयत् ॥ ४८ ॥

तेथे त्याने विविध मृग, मनुष्य, सरिसृप तसेच पक्षी व वानर—हे प्रशंसनीय प्राणी—यांचे भक्षण केले नाही.

Verse 48

अस्थिभिर्बहुभिर्भूयः पीतरक्तकलेवरैः । रक्तान्तप्रेतकेशैशअच चित्रासीद्भूर्भयंकरी ॥ ४९ ॥

पुन्हा पुन्हा पृथ्वी भयाणक दिसू लागली—अनेक अस्थींनी भरलेली, पिवळट व रक्तरंजित देहांनी आच्छादलेली, आणि रक्ताने माखलेल्या जटाजूट-प्रेतकेशांनी अत्यंत घोर दृश्य निर्माण झाले।

Verse 49

ऋतुत्रये स पृथिवीं शतयो जनविस्तृताम् । कृत्वातिदुःखितां पश्चाद्वनान्तरमुपागमत् ॥ ५० ॥

तीन ऋतूंच्या काळात त्याने—शेकडो योजन पसरलेल्या व लोकसमूहांनी भरलेल्या—पृथ्वीला अत्यंत दुःखी केले; नंतर तो वनाच्या अंतरात गेला।

Verse 50

तत्रापि कृतवान्नित्यं नरमांसाशनं सदा । जगाम नर्मदातीरं मुनिसिद्धनिषेवितम् ॥ ५१ ॥

तेथेही तो नित्य निरंतर नरमांसभक्षण करीत राहिला. मग तो मुनी व सिद्धांनी सेविलेल्या पवित्र नर्मदा-तीरी गेला।

Verse 51

विचरन्नर्मदातीरे सर्वलोकभयंकरः । अपश्यत्कंचन मुनिं रमन्तं प्रियया सह ॥ ५२ ॥

नर्मदा-तीरी भटकत असताना, सर्व लोकांना भयकारक असलेल्या त्याने, प्रियेसह रमण करणारा एक मुनि पाहिला।

Verse 52

क्षुधानलेन संतत्पस्तं मुनिं समुपाद्रवत् । जाग्राह चातिवेगेन व्याधो मृगशिशं यथा ॥ ५३ ॥

क्षुधेच्या अग्नीने होरपळून तो त्या मुनिवर धावून गेला आणि अतिवेगाने त्याला पकडून घेतले—जसा व्याध हरिणाच्या पिल्लाला पकडतो।

Verse 53

ब्राह्मणी स्वपतिं वीक्ष्य निशाचरकरस्थितम् । शिरस्यञ्जलिमाधाय प्रोवाच भयविह्वला ॥ ५४ ॥

आपला पती निशाचराच्या करग्रासात अडकलेला पाहून ब्राह्मणी भयाने थरथरली। तिने शिरावर अंजली धरून विनयाने बोलली।

Verse 54

ब्राह्मण्युवाच । भो भो नृपतिशार्दूल त्राहि मां भयविह्वलाम् । प्राणप्रिय प्रदानेन कुरु पूर्णं मनोरथम् ॥ ५५ ॥

ब्राह्मणी म्हणाली—हे नृपतिशार्दूल! भयाने व्याकुळ झालेल्या मला वाचवा. प्राणांहून प्रिय ते देऊन माझा मनोरथ पूर्ण करा.

Verse 55

नाम्ना मित्रसहस्त्वं हि सूर्यवंशसमुद्भवः । न राक्षसस्ततोऽनाथां पाहि मां विजने वने ॥ ५६ ॥

तुमचे नावच ‘मित्रसह’—हजारोंचे मित्र, आणि तुम्ही सूर्यवंशात जन्मलेले. तुम्ही राक्षस नाही; म्हणून या निर्जन वनात अनाथ मला वाचवा.

Verse 56

या नारी भर्त्तृरहिता जीवत्यपि मृतोपमा । तथापि बालवैधव्यं किं वक्ष्याम्यरिमर्दन ॥ ५७ ॥

जिचा पती नाही ती स्त्री जिवंत असूनही मृतासारखीच. तरी बालविधवापणाबद्दल काय सांगू, हे अरिमर्दन!

Verse 57

न मातापितरौ जाने नापि बंधुं च कंचन । पतिरेव परो बंधुः परमं जीवनं मम ॥ ५८ ॥

मला ना आई-वडील माहीत, ना दुसरा कोणताही नातेवाईक. माझ्यासाठी पतीच परम बंधू—तोच माझे परम जीवन आहे.

Verse 58

भवान्येत्त्यखिलान्धर्मान्योषितां वर्त्तनं यथा । त्रायस्व बन्धुरहितां बालापत्यां जनेश्वर ॥ ५९ ॥

हे जनेश्वर! आपण येऊन मला सर्व धर्म, विशेषतः स्त्रियांचे यथोचित आचरण कसे असावे ते शिकवा. मी नातलगांविना आहे व लहान अपत्याचा भार आहे—माझे रक्षण करा।

Verse 59

कथं जीवामि पत्यास्मिन्हीना हि विजने वने । दुहिताहं भगवतस्त्राहि मां पतिदानतः ॥ ६० ॥

या निर्जन वनात पतीविना मी कशी जगू? मी भगवंताची कन्या आहे; हे भगवन्, माझे रक्षण करा आणि मला पतीदान द्या।

Verse 60

प्रणदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति । वदन्तीति महाप्राज्ञाः प्राणदानं कुरुष्व मे ॥ ६१ ॥

महाप्राज्ञ म्हणतात—प्राणरक्षणापेक्षा श्रेष्ठ दान कधी झाले नाही, होणारही नाही. म्हणून मला प्राणदान द्या; माझे रक्षण करा।

Verse 61

इत्युक्तावा सा पपातास्य राक्षसस्य पदाग्रतः । एवं संप्रार्थ्यमानोऽपि ब्राह्मण्या राक्षसो द्विजम् ॥ ६२ ॥

असे बोलून ती त्या राक्षसाच्या पायांपुढे कोसळली. ब्राह्मणीने आर्त विनवणी केली तरीही राक्षसाने त्या द्विजाला पकडले.

Verse 62

अभक्षयकृष्णसारशिशुं व्याघ्रो यथा बलात् ॥ ६२ ॥

जसा वाघ बलाने कृष्णसार हरिणाच्या पिल्लाला शिकारासाठी पकडतो, तसाच त्या राक्षसाने त्या द्विजाला पकडले.

Verse 63

ततो विलप्य बहुधा तस्य पत्नी पतिव्रता । पूर्वशापहतं भूपमशपत्क्रोधिता पुनः ॥ ६३ ॥

त्यानंतर त्या पतिव्रता पत्नीने अनेक प्रकारे विलाप करून, पूर्वशापाने ग्रस्त असलेल्या त्या राजाला क्रोधित होऊन पुन्हा शाप दिला.

Verse 64

पतिं मे सुरतासक्तं यस्माद्धिंसितवान्बलात् । तस्मात्स्त्रीसङ्गमं प्रात्पस्त्वमपि प्राप्स्यसे मृतिम् ॥ ६४ ॥

ज्याअर्थी तू रतिक्रीडेत मग्न असलेल्या माझ्या पतीला बळजबरीने मारले आहेस, त्याअर्थी स्त्रीसंगम करताच तुलाही मृत्यू प्राप्त होईल.

Verse 65

शप्त्वैवं ब्राह्मणी क्रुद्धा पुनः शापान्तरं ददौ । राक्षसत्वं ध्रुवं तेऽस्तु मत्पतिर्भक्षितो यतः ॥ ६५ ॥

अशा प्रकारे शाप देऊन त्या क्रुद्ध ब्राह्मणीने पुन्हा दुसरा शाप दिला—'ज्याअर्थी तू माझ्या पतीला भक्षण केले आहेस, त्याअर्थी तुला निश्चितच राक्षसत्व प्राप्त होवो.'

Verse 66

सोऽपि शापद्वयं श्रुत्वा तया दत्तं निशाचरः । प्रमन्युः प्राहि विसृजन्कोपादङ्गारसंचयम् ॥ ६६ ॥

त्या निशाचराने (प्रमन्युने) देखील तिने दिलेले दोन्ही शाप ऐकून, क्रोधाने निर्माण झालेला निखाऱ्यांचा समूह टाकत म्हटले.

Verse 67

दुष्टे कस्मात्प्रदत्तं मेवृथा शापद्वयं त्वया । एकस्यैवापराधस्य शापस्त्वेको ममोचितः ॥ ६७ ॥

"हे दुष्टे! तू मला व्यर्थ दोन शाप का दिलेस? एकाच अपराधासाठी मला एकच शाप मिळणे उचित आहे."

Verse 68

यस्मात्क्षिपसि दुष्टाग्येमयि शापन्तरं ततः । पिशाचयोनिमद्यैव याहि पुत्रसमन्विता ॥ ६८ ॥

हे दुष्टे, तू माझ्यावर पुन्हा शाप टाकतेस; म्हणून पुत्रासह आजच पिशाच-योनीत जा।

Verse 69

तेनैवं ब्रह्मणी शत्पा पिशाचत्वं तदा गता । क्षुधार्ता सुस्वरं भीमारुरोदापत्यसंयुता ॥ ६९ ॥

त्या शापामुळे ब्रह्माच्या सान्निध्यात शत्पा तेव्हा पिशाची झाली. भुकेने व्याकुळ, भीषण व मोठ्या स्वरात ती अपत्यासह आक्रोश करू लागली।

Verse 70

राक्षसश्च पिशाची च क्रोशन्तौ निर्जने वने । जग्मतुर्नर्मदातीरे वनं राक्षससेवितम् ॥ ७० ॥

राक्षस आणि पिशाची निर्जन वनात आक्रोश करीत नर्मदा-तटावरील राक्षससेवित त्या वनात गेले।

Verse 71

औदासीन्यं गुरौ कृत्वा राक्षसीं तनुमाश्रितः । तत्रास्ते दुःखसंतत्पः कश्चिल्लोकविरोधकृत् ॥ ७१ ॥

गुरूप्रती उदासीनता करून त्याने राक्षसी देह धारण केली; तेथे तो सतत दुःखाने दग्ध, लोकधर्मविरोधी आचरण करणारा कोणीतरी राहतो।

Verse 72

राक्षसं च पिशाचीं च दृष्ट्वा रववटमागतौ । उवाच क्रोधबहुलो वटस्थो ब्रह्मराक्षसः ॥ ७२ ॥

राक्षस व पिशाची रव-वटाजवळ आलेले पाहून, त्या वटावर वसणारा क्रोधाने भरलेला ब्रह्मराक्षस बोलला।

Verse 73

किमर्थमागतौ भीमौ युवां मत्स्थानमीप्सितम् । ईदृशौ केन पापेन जातौ मे ब्रुवतां ध्रुवम् ॥ ७३ ॥

तुम्ही दोघे भयंकर रूपाचे माझ्या धामाची इच्छा करून येथे कशासाठी आला आहात? कोणत्या पापामुळे तुमची अशी अवस्था झाली? निश्चयाने सत्य सांगा.

Verse 74

सौदासस्तद्वचः श्रुत्वातया यच्चात्मना कृतम् । सर्वं निवेदयित्वास्मै पश्चादेतदुवाच ह ॥ ७४ ॥

ते वचन ऐकून सौदासाने तिच्याकडून व स्वतःकडून जे काही झाले होते ते सर्व त्याला निवेदन केले; आणि नंतर असे म्हणाला.

Verse 75

सौदास उवाच । कस्त्वं वद महाभाग त्वया वै किं कृतं पुरा । सख्युर्ममाति स्नेहेन तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥ ७५ ॥

सौदास म्हणाला—हे महाभाग! तू कोण आहेस? आणि पूर्वी तू काय केलेस? मित्रभावाने माझ्यावर अतिस्नेह करून ते सर्व सांगणे तुला योग्य आहे.

Verse 76

करोति वञ्चनं मित्रे यो वा को वापि दुष्टधीः । स हि पापपालं भुंक्ते यातनास्तु युगायुतम् ॥ ७६ ॥

जो कोणीही दुष्टबुद्धी मनुष्य मित्राशी वंचना करतो, तो निश्चयच पापफळाचा भागी होतो आणि अयुत युगांपर्यंत यातना भोगतो.

Verse 77

जन्तूनां सर्वदुःखानि क्षीयन्ते मित्रदर्शनात् । तस्मान्मित्रेषु मतिमान्न कुर्याद्वंचनं कदा ॥ ७७ ॥

जीवांची सर्व दुःखे खऱ्या मित्राच्या दर्शनाने क्षीण होतात; म्हणून बुद्धिमानाने कधीही मित्रांशी वंचना करू नये.

Verse 78

कल्माषपादेनेत्युक्तो वटस्थो ब्रह्मराक्षसः । उवाच प्रीतिमापन्नो धर्मवाक्यानि नारद ॥ ७८ ॥

कल्माषपादाने असे म्हटल्यावर वडाच्या झाडावर राहणारा ब्रह्मराक्षस प्रसन्न झाला आणि नारदांना धर्मवचनें सांगू लागला।

Verse 79

ब्रह्मराक्षस उवाच । अहमासं पुरा विप्रो मागधो वेदपारगः । सोमदत्त इति ख्यातो नाम्ना धर्मपरायणः ॥ ७९ ॥

ब्रह्मराक्षस म्हणाला—पूर्वी मी मगधदेशी ब्राह्मण होतो, वेदपारंगत. सोमदत्त या नावाने प्रसिद्ध, धर्मनिष्ठ होतो।

Verse 80

प्रमत्तोऽहं महाभाग विद्यया वयसा धनैः । औदासीन्यं गुरोः कृत्वा प्रात्पवानीदृशीं गतिम् ॥ ८० ॥

हे महाभाग! विद्या, तारुण्य व धन यांमुळे मी प्रमत्त झालो; गुरूंविषयी उदासीन राहून आज मी अशी दुर्दशा भोगीत आहे।

Verse 81

नलभेऽहं सुखं किं चिज्जिताहारोऽतिदुःखितः । मया तु भक्षिता विप्राः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ८१ ॥

मला किंचितही सुख मिळत नाही; आहार संयमूनही मी अतिशय दुःखी आहे. मी शेकडो, हजारो ब्राह्मणांचे भक्षण केले आहे।

Verse 82

क्षुत्पिपासापरो नित्यमन्तस्तापेन पीडितः । जगत्रासकरो नित्यं मांसाशनपरायणः ॥ ८२ ॥

तो नित्य भूक-प्यासेने व्याकुळ, अंतरीच्या दाहाने पीडित; सतत जगाला भय निर्माण करणारा आणि मांसभक्षणात आसक्त असतो।

Verse 83

गुर्ववज्ञा मनुष्याणां राक्षसत्वप्रदायिनी । मयानुभूतमेतद्धि ततः श्रीमान्न चाचरेत् ॥ ८३ ॥

गुरूचा अवमान मनुष्याला राक्षसी वृत्ती देतो. हे सत्य मी स्वतः अनुभवलं आहे; म्हणून श्रीमान् व विवेकी पुरुषाने कधीही ते करू नये.

Verse 84

कल्माषपाद उवाच । गुरुस्तु कीदृशः प्रोक्तः कस्त्वयाश्लाघितः पुरा । तद्वदस्व सरवे सर्वं परं कौतूहलं हि मे ॥ ८४ ॥

कल्माषपाद म्हणाला— ‘गुरु कसा असावा असे सांगितले आहे, आणि पूर्वी तू कोणाची स्तुती केलीस? ते सर्व विस्ताराने सांग; मला फार कुतूहल आहे.’

Verse 85

ब्रह्मराक्षस उवाच । गुरवः सन्ति बहवः पूज्या वन्द्याश्च सादरम् । यातानहं कथयिष्यामि श्रृणुष्वैकमनाः सरवे ॥ ८५ ॥

ब्रह्मराक्षस म्हणाला— ‘गुरू अनेक आहेत, जे आदराने पूज्य व वंदनीय आहेत. ज्यांच्याकडे मी गेलो, त्यांचे वर्णन करतो; तुम्ही सर्वांनी एकाग्र होऊन ऐका.’

Verse 86

अध्यापकश्च वेदानां वेदार्थयुतिबोधकः । शास्त्रवक्ता धर्मवक्ता नीतिशास्त्रोपदेशकः ॥ ८६ ॥

तो वेदांचा अध्यापक आहे, जो युक्तीने वेदार्थ समजावतो; शास्त्रवक्ता, धर्मवक्ता आणि नीतिशास्त्राचा उपदेशक आहे.

Verse 87

मन्त्रोपदेशव्याख्याख्याकृद्वेदसदंहहृत्तथा । व्रतोपदेशकश्चैव भयत्रातान्नदो हि च ॥ ८७ ॥

तो मंत्रोपदेश व त्याची व्याख्या करणारा; वेदनिष्ठांचेही पाप हरिणारा; व्रतांचा उपदेशक, भयापासून त्राता आणि अन्नदाता आहे.

Verse 88

श्वशुरो मातुलश्चैव ज्येष्ठभ्राता पिता तथा । उपनेता निषेक्ता च संस्कर्त्ता मित्रसत्तम ॥ ८८ ॥

सासरे, मामा, ज्येष्ठ भाऊ आणि पिता; तसेच यज्ञोपवीत देणारा उपनेता, जनक (निषेक्ता) व संस्कार करणारा—हे सर्व खरोखरच उत्तम मित्र होत।

Verse 89

एते हि गुरवः प्रोक्ताः पूज्या वन्द्यश्च सादरम् ॥ ८९ ॥

हेच गुरु म्हणून सांगितले आहेत; यांची पूजा करावी आणि सादर श्रद्धेने वंदन करावे।

Verse 90

कल्माषपाद उवाच । गुरवो बहवः प्रोक्ता एतेषां कतमो वरः । तुल्याः सर्वेऽप्युत सरवे तद्यथावद्धि ब्रूहि मे ॥ ९० ॥

कल्माषपाद म्हणाला—गुरु अनेक प्रकारचे सांगितले आहेत. यांपैकी कोण श्रेष्ठ? की सर्वच समान आहेत? जे सत्य आहे ते यथार्थपणे मला सांगा।

Verse 91

ब्रह्मराक्षस उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ यत्पृष्टं तद्वदामि ते । गुरुमाहात्म्यकथनं श्रवणं चानुमोदनम् ॥ ९१ ॥

ब्रह्मराक्षस म्हणाला—साधु, साधु, हे महाप्राज्ञ! तू जे विचारलेस तेच मी तुला सांगतो—गुरुमाहात्म्याचे कथन, त्याचे श्रवण आणि त्यास अनुमोदन.

Verse 92

सर्वेषां श्रेय आधत्ते तस्माद्वक्ष्यामि सांप्रतम् । एते समानपूजार्हाः सर्वदा नात्र संशयः ॥ ९२ ॥

हे सर्वांच्या परम कल्याणास कारणीभूत असल्याने, आता मी सांगतो—हे सर्व नेहमी समान पूज्य आहेत; यात संशय नाही।

Verse 93

तथापि श्रुणु वक्ष्यामि शास्त्राणां सारनिश्चयम् । अध्यापकाश्च वेदानां मन्त्रव्याख्याकृतस्तथा ॥ ९३ ॥

तथापि ऐक—मी शास्त्रांचा निश्चित सार सांगतो; वेदांचे अध्यापक आणि वेदमंत्रांची व्याख्या करणारेही (गुरु-स्वरूप) आहेत.

Verse 94

पिता च धर्मवक्ता च विशेषगुरवः स्मृताः । एतेषामपि भूपाल श्रृणुष्व प्रवरं गुरुम् ॥ ९४ ॥

पिता आणि धर्माचा उपदेशक—हे विशेष गुरु मानले गेले आहेत. हे भूपाल, यांच्यातही जो परम श्रेष्ठ गुरु आहे, तो ऐक.

Verse 95

सर्वशास्त्रार्थतत्वज्ञैर्भाषितं प्रवदामि ते । यः पुराणानि वदति धर्मयुक्तानि पणडितः ॥ ९५ ॥

सर्व शास्त्रार्थतत्त्वज्ञांनी जे सांगितले आहे तेच मी तुला सांगतो. जो धर्मयुक्त पुराणांचे प्रवचन करतो तोच पंडित होय.

Verse 96

संसारपाशविच्छेदकरणानि स उत्तमः । देवपूजार्हकर्माणि देवतापूजने फलम् ॥ ९६ ॥

जो संसाराचे पाश तोडून टाकतो तोच उत्तम (मार्ग) आहे. आणि देवपूजेस योग्य कर्मे देवतांच्या पूजेमुळेच फळ देतात.

Verse 97

जायते च पुराणेभ्यस्तस्मात्तानीह देवताः । सर्ववेदार्थसाराणि पुराणानीति भूपते ॥ ९७ ॥

पुराणांमधूनच देवतांचे (ज्ञान) प्रकट होते; म्हणून, हे भूपते, पुराणे ही सर्व वेदार्थांचा सार आहेत.

Verse 98

वदन्ति मुनयश्चैव तदूक्ता परमो गुरुः । यः संसारार्णत्वं तर्त्तुमुद्योगं कुरुते नरः ॥ ९८ ॥

मुनीही असेच सांगतात आणि परम गुरूंनीही हेच उपदेशिले आहे—जो मनुष्य संसार-सागर तरण्यासाठी दृढ उद्योग करतो, तोच मोक्षास योग्य आहे।

Verse 99

श्रुणुयात्स पुराणानि इति शास्त्रविभागकृत् । प्रोक्तवान्सर्वधर्माश्च पुराणेषु महीपते ॥ ९९ ॥

“त्याने पुराणांचे श्रवण करावे”—असे शास्त्रविभागकर्त्याने सांगितले; आणि हे राजन्, पुराणांत त्याने सर्व धर्मांचे सम्यक् प्रतिपादन केले आहे।

Verse 100

तर्कस्तु वादहेतुः स्यान्नीतिस्त्वैहिकसाधनम् । पुराणानि महाबुद्धे इहामुत्र सुखाय हि ॥ १०० ॥

तर्क हा वाद-विवादाचा हेतु आहे आणि नीति हे लौकिक सिद्धीचे साधन; परंतु हे महाबुद्धिमान, पुराणे इह-पर दोन्ही सुखासाठीच आहेत।

Verse 101

यः श्रृणोति पुराणानि सततं भक्तिसंयुतः । तस्य स्यान्निर्मला बुद्धिर्भूयो धर्मपरायणः ॥ १ ॥

जो भक्तियुक्त होऊन सतत पुराणांचे श्रवण करतो, त्याची बुद्धी निर्मळ होते आणि तो अधिकाधिक धर्मपरायण होतो।

Verse 102

पुराणश्रवणाद्भक्तिर्जायते श्रीपतौ शुभा । विष्णुभक्तनृणां भूप धर्मे बुद्धिः प्रवर्त्तते ॥ २ ॥

पुराणश्रवणाने श्रीपतीमध्ये शुभ भक्ती उत्पन्न होते; हे भूप, विष्णुभक्तांची बुद्धी धर्मात प्रवृत्त होते।

Verse 103

धर्मात्पापानि नश्यन्ति ज्ञानं शुद्धं च जायते । धर्मार्थकाममोक्षाणां ये फलान्यभिलिप्सवः ॥ ३ ॥

धर्मामुळे पापांचा नाश होतो आणि शुद्ध ज्ञान उत्पन्न होते। जे धर्माचे फल—अर्थ, काम व मोक्ष—इच्छितात, त्यांनी धर्माचाच आश्रय घ्यावा।

Verse 104

श्रुणुयुस्ते पुराणानि प्राहुरित्थं पुराविदः । अहं तु गौतममुनेः सर्वज्ञाद्ब्रह्यवादिनः ॥ ४ ॥

पुराणविदांनी म्हटले—“अशा प्रकारे आम्ही तुमची पुराणे ऐकू.” पण मी तर सर्वज्ञ ब्रह्मवादी गौतम मुनींकडून (ही) श्रवण केली आहेत.

Verse 105

श्रुतवान्सर्वधर्मार्थ गङ्गातीरे मनोरमे । कदाचित्परमेशस्य पूजां कर्त्तुमहं गतः ॥ ५ ॥

सर्व धर्मांचा अर्थ श्रवण करून, रम्य गंगातिरी मी कधीतरी परमेश्वराची पूजा करण्यास गेलो।

Verse 106

उपस्थितायापि तस्मै प्रणामं न ह्यकारिषम् । स तु शान्तो महाबुद्धिर्गौतमस्तेजसां निधिः ॥ ६ ॥

तो समोर उपस्थित असूनही मी त्यांना प्रणाम केला नाही। तरीही तेजाचा निधी, शांत व महाबुद्धी गौतम स्थिर राहिले.

Verse 107

मन्त्रोदितानि कर्मणि करोतीतिमुदं ययौ । यस्त्वर्चितो मया देवः शिवः सर्वजगद्गुरुः ॥ ७ ॥

“हा मंत्रोक्त कर्मच करीत आहे” असे मानून ते आनंदित झाले। कारण मी ज्याची पूजा केली तो देव शिव—सर्व जगाचा गुरु आहे.

Verse 108

गुर्ववज्ञा कृतायेन राक्षसंत्वे नियुक्तवान् । ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि योऽवज्ञां कुरुते गुरोः ॥ ८ ॥

जो गुरूचा अवमान करतो, तो राक्षसत्वात नेमला जातो। जाणून किंवा अजाणतेपणी जो गुरूची अवज्ञा करतो, तो घोर दुष्फळाचा भागी होतो॥

Verse 109

तस्यैवाशु प्रणश्यन्ति धीविद्यार्थात्मजक्रियाः । शुश्रूषां कुरुते यस्तु गुरुणां सादरं नरः ॥ ९ ॥

त्याची बुद्धी, विद्या, संपत्ती, संतती आणि कर्मफळ लवकर नष्ट होते—जो मनुष्य गुरूंची सेवा केवळ दिखाऊ आदराने करतो॥

Verse 110

तस्य संपद्भवेद्भूप इति प्राहुर्विपश्चितः । तेन शापेन दग्धोऽहमन्तश्चैव क्षधाग्निना ॥ १० ॥

विद्वान म्हणतात—“हे राजन्, त्याला संपत्ती लाभेल।” पण त्याच शापाने मी दग्ध झालो आहे, आणि आतूनही क्षुधेच्या अग्नीने तापत आहे॥

Verse 111

मोक्षं कदा प्रयास्यामि न जाने नृपसत्तम । एवं वदति विप्रेन्द्र वटस्थेऽस्मिन्निशाचरे ॥ ११ ॥

“मला मोक्ष कधी मिळेल, मला माहीत नाही, हे राजश्रेष्ठ।” असे म्हणत श्रेष्ठ ब्राह्मण या वटवृक्षाखाली रात्री ठाण मांडून होता॥

Verse 112

धर्मशास्त्रप्रसंगेन तयोः पापं क्षयं गतम् । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तः कश्चिद्विप्रोऽतिधार्मिकः ॥ १२ ॥

धर्मशास्त्राच्या चर्चेने त्या दोघांचे पाप क्षय पावले। तेवढ्यात एक अत्यंत धर्मपरायण ब्राह्मण तेथे आला॥

Verse 113

कलिङ्गदेशसम्भूतो नान्म्रा गर्ग इति स्मृतः । वहन्गङ्गाजलं स्कंधे स्तुवन् विश्वेश्वरं प्रभुम् ॥ १३ ॥

कलिंग देशात जन्मलेला तो नान्म्रा नावाने प्रसिद्ध गर्ग म्हणून स्मरणात आहे। खांद्यावर गंगाजल घेऊन तो प्रभु विश्वेश्वराची स्तुती करीत चालला।

Verse 114

गायन्नामानि तस्यैव मुदा हृष्टतनू रुहः । तमागतं मुनिं दृष्ट्वा पिशाचीराक्षसौ च तौ ॥ १४ ॥

त्याच प्रभूची नावे आनंदाने गात असता त्यांच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले। आणि तो मुनि येताना पाहून ते दोघे—पिशाची व राक्षस—सावध झाले।

Verse 115

प्राप्तं नः पारणेत्युक्त्वा प्राद्ववन्नूर्ध्वबाहवः । तेन कीर्तितनामानि श्रुत्वा दूरे व्यवस्थिताः । अशक्तास्तं धर्षयितुमिदमूचुश्च राक्षसाः ॥ १५ ॥

“आम्हाला पारणे मिळाले!” असे म्हणत हात वर करून ते धावले. पण त्याने कीर्तिलेली नावे ऐकताच ते दूरच थांबले. त्याला छळू न शकणाऱ्या राक्षसांनी हे शब्द उच्चारले।

Verse 116

अहो विप्र महाभाग नमस्तुभ्यं महात्मने । नामकीर्तनमाहात्म्याद्राक्षसा दूरगावयम् ॥ १६ ॥

अहो महाभाग विप्रा, महात्मन्, तुला नमस्कार। नामकीर्तनाच्या माहात्म्यामुळे आम्ही राक्षस दूरच राहण्यास बाध्य आहोत।

Verse 117

अस्माभिर्भक्षिताः पूर्वं विप्राः कोटिसहस्रशः । नामप्रावरणं विप्र रक्षति त्वां महाभयात् ॥ १७ ॥

पूर्वी आम्ही कोटी-हजारो विप्र भक्षण केले आहेत. पण हे विप्रा, नामाचे हे आवरण तुला महान भयापासून रक्षण करते।

Verse 118

नामश्रवणमात्रेण राक्षसा अपि भो वयम् । परां शान्तिं समापन्ना महिम्ना ह्यच्युतस्य वै ॥ १८ ॥

हे मुने! आम्ही राक्षस असूनही केवळ नामश्रवणाने, अच्युत प्रभूच्या महिम्यामुळे परम शांतीस प्राप्त झालो आहोत।

Verse 119

सर्वथा त्वं महाभाग रागादिरुहितोह्यसि । गंगाजलाभिषेकेण पाह्यस्मात्पातकोच्चयात् ॥ १९ ॥

हे महाभाग! आपण सर्वथा रागादि दोषांपासून रहित आहात; तरी गंगाजलाभिषेकाने आम्हांस या पापसंचयापासून वाचवा।

Verse 120

हरिसे वापरो भूत्वा यश्चात्मानं तु तारयेत् । स तारयेज्जगत्सर्वमिति शंसन्ति सूरयः ॥ २० ॥

जो हरिसेवेत परायण होऊन स्वतःचा उद्धार करतो, तोच सर्व जगताचा उद्धार करू शकतो—असे सूरिजन सांगतात।

Verse 121

अवहाय हरेर्नाम घोरसंसारभेषजम् । केनोपायेन लभ्येत मुक्तिः सर्वत्र दुर्लभा ॥ २१ ॥

हरेचे नाम—जे घोर संसाररोगाचे औषध आहे—ते सोडून दिल्यास, सर्वत्र दुर्लभ अशी मुक्ती कोणत्या उपायाने मिळेल?

Verse 122

लोहोडुपेन प्रतरन्निमजत्युदके यथा । ततैवाकृतपुण्यास्तु तारयन्ति कथं परान् ॥ २२ ॥

जसा लोखंडी होडीतून पार जाणारा पाण्यात बुडतो, तसाच ज्यांनी पुण्य केलेले नाही, ते इतरांना कसे तारतील?

Verse 123

अहो चरित्रं महतां सर्वलोकसुखा वहम् । यथा हि सर्वलोकानामानन्दाय कलानिधिः ॥ २३ ॥

अहो! महात्म्यांचे चरित्र खरोखर अद्भुत आहे, जे सर्व लोकांना सुख देणारे आहे; जसा अमृतमय किरणांचा निधी चंद्र सर्व प्राण्यांच्या आनंदासाठी असतो।

Verse 124

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पवित्राणि द्विजोत्तम् । तानि सर्वाणि गङ्गायाः कणस्यापि समानि न ॥ २४ ॥

हे द्विजोत्तम! पृथ्वीवरील जितकी पवित्र तीर्थे आहेत, ती सर्व गंगेच्या एका कणाइतकीही नाहीत।

Verse 125

तुलसीदलप्रदलसंम्मिश्रमपि सर्षपमात्रकम् । गङ्गाजलं पुनात्येव कुलानामेकविंशतिम् ॥ २५ ॥

तुळशीची पाने व पुष्पदल मिसळलेले गंगाजल सरसोंच्या दाण्याएवढे जरी असले, तरी ते निश्चयाने कुलाच्या एकवीस पिढ्यांना पवित्र करते।

Verse 126

तस्माद्विप्र महाभाग सर्वशास्त्रार्थकोविद । गङ्गाजलप्रदानेन पाह्मस्मान्पापकर्मिणः ॥ २६ ॥

म्हणून, हे महाभाग विप्र, सर्व शास्त्रार्थ जाणणारे! गंगाजलाचे दान करून आम्हा पापकर्मींना रक्षण करा।

Verse 127

इत्याख्यातं राक्षसैस्तैर्गङ्गामाहात्म्यमुत्तमम् । निशम्य विस्मया विष्टो बभूव द्विजसतमः ॥ २७ ॥

अशा रीतीने त्या राक्षसांनी गंगेचे परम उत्तम माहात्म्य सांगितले. ते ऐकून द्विजश्रेष्ठ विस्मयाने भारावून गेला।

Verse 128

एषामपीद्दशी भक्तिर्गङ्गायां लोकमातरि । किमु ज्ञानप्रभावाणां महतां पुण्यशालिनाम् ॥ २८ ॥

जर अशांमध्येही लोकमाता गंगेबद्दल अशी भक्ती आहे, तर ज्ञानप्रभावाने सामर्थ्यवान व पुण्यशाली महात्म्यांविषयी काय सांगावे!

Verse 129

अथासौ मनसा धर्मं विनिश्चित्य द्विजोत्तमः । सर्वपूतहितो भक्तः प्राप्नोतीति परं पदम् ॥ २९ ॥

मग तो तो श्रेष्ठ द्विज मनात धर्माचा दृढ निश्चय करून, सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी रत भक्त होतो आणि अशा रीतीने परम पद प्राप्त करतो.

Verse 130

ततो विप्रः कृपाविष्टो गङ्गाजलप्रनुत्तममम् । तुलसीदलसंमिश्रं तेषु रक्षःस्वसेचयत् ॥ ३० ॥

मग करुणेने भारावलेला तो विप्र तुलसीदलमिश्रित उत्तम गंगाजल त्या राक्षसांवर शिंपडू लागला.

Verse 131

राक्षसास्तेन सिक्तास्तु सर्षपोपमबिंदुना । विमृज्य राक्षसं भावमभवन्देवतोपमाः ॥ ३१ ॥

मोहरीच्या दाण्यासारख्या त्या थेंबाने सिक्त होताच राक्षसांनी राक्षसी भाव पुसून टाकला आणि ते देवतुल्य झाले.

Verse 132

ब्राह्मणी पुत्र सम्यक्ते जग्मुर्हस्तथैव च । कोटिसूर्यप्रतीकाशा बभूवुर्विवुधर्पभाः ॥ ३२ ॥

ती ब्राह्मणी आणि तिचा पुत्र तत्क्षणी निघून गेले; आणि सर्वत्र देवांची प्रभा प्रकट झाली, जी कोट्यवधी सूर्यांसारखी तेजस्वी होती.

Verse 133

शंखचक्रगदाचिह्ना हरिसारुप्यमागताः । स्तुवंतो ब्राह्मणं सम्यक्ते जग्मुर्हरिमन्दिरम् ॥ ३३ ॥

शंख-चक्र-गदा अशी चिन्हे धारण करून ते हरिसारूप्याला प्राप्त झाले. त्या ब्राह्मणाची यथोचित स्तुती करून ते हरिमंदिरास गेले.

Verse 134

राजा कल्माषपादस्तु निजरुपं समास्थितः । जगाम महतीं चिन्तां दृष्ट्वा तान्मुक्तिगानधान् ॥ ३४ ॥

परंतु राजा कल्माषपाद निजरूपात स्थिर झाला. त्या मुक्तिगानात आसक्त ऋषींना पाहून तो मोठ्या चिंतेत पडला.

Verse 135

तस्मिन् राज्ञि सुदुःखार्ते गूढरुपा सरस्वती । धर्ममूलं महावाक्यं बभाषेऽगाधया गिरा ॥ ३५ ॥

तो राजा अत्यंत दुःखाने व्याकुळ असता, गूढरूपा सरस्वतीने अगाध वाणीने धर्ममूल असे महावाक्य उच्चारले.

Verse 136

भो भो राजन्महाभाग न दुःखं गन्तुमर्हसि । राजस्तवापि भोगान्ते महच्छ्रेयो भविष्यति ॥ ३६ ॥

हे महाभाग राजन्, तुला दुःखात जाणे योग्य नाही. हे राजन्, तुझ्याही भोगाच्या अंतानंतर महान श्रेय—खरे कल्याण—होईल.

Verse 137

सत्कर्मधूतपापा ये हरिभक्तिपरायणाः । प्रयान्ति नात्र संदेहस्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ३७ ॥

ज्यांची पापे सत्कर्मांनी धुतली गेली आहेत आणि जे हरिभक्तीत पूर्ण परायण आहेत—ते निःसंशय विष्णूच्या त्या परम पदाला पोहोचतात.

Verse 138

सर्वभूतदयायुक्ता धर्ममार्गप्रवर्तिनः । प्रयान्ति परमं स्थानं गुरुपूजापरायणाः ॥ ३८ ॥

जे सर्वभूतांवर दयायुक्त आहेत, धर्ममार्गावर इतरांना प्रवृत्त करतात आणि गुरु-पूजेत परायण असतात, ते परम धामास प्राप्त होतात।

Verse 139

इतीरितं समाकर्ण्य भारत्या नृपसतमः । मनसा निर्वृत्तिं प्राप्यसस्मार च गुरोर्वचः ॥ ३९ ॥

भारतीने सांगितलेले असे ऐकून राजश्रेष्ठ नृपतीने मनात निर्वृत्ती प्राप्त केली आणि मग गुरूंचे वचन स्मरले।

Verse 140

स्तुवन्गुरुं च तं विग्नं हरिं चैवातिहर्षितः । पीर्ववृत्तं च विप्राय सर्वं तस्मै न्यवेदयत् ॥ ४० ॥

अतिशय आनंदित होऊन त्याने गुरूंची व विघ्नहर्ता हरिची स्तुती केली आणि पूर्वी घडलेले सर्व त्या विप्रास निवेदन केले।

Verse 141

ततो नृपस्तु कालिंगं प्रणम्य विधिर्वमुने । नामानि व्याहरन्विष्णोः सद्यो वाराणसीं ययौ ॥ ४१ ॥

मग कालिंग राजा विधिर्व मुनिंना प्रणाम करून विष्णूची नामे उच्चारत त्वरित वाराणसीस गेला।

Verse 142

षण्मासं तत्र गङ्गायां स्नात्वा दृष्ट्वा सदाशिवम् । ब्राह्मणीदत्तश पात्तु मुक्तो मित्रसहोऽभवत् ॥ ४२ ॥

तेथे गंगेत सहा महिने स्नान करून आणि सदाशिवाचे दर्शन घेऊन तो बंधनातून मुक्त झाला। ब्राह्मणीने दिलेल्या दानरूप रक्षणामुळे तो मित्रसह झाला।

Verse 143

ततस्तु स्वपुरीं प्राप्तो वसिष्ठेन महात्मना । अभिषिक्तो मुनुश्रेष्ट स्वकं राज्यमपालयत् ॥ ४३ ॥

त्यानंतर महात्मा वसिष्ठांसह स्वनगरीस येऊन मुनिश्रेष्ठाचा अभिषेक झाला; त्याने आपले राज्य रक्षण करून उत्तम रीतीने राज्यकारभार केला।

Verse 144

पालयित्वा महीं कृत्स्त्रां भुक्त्वा भोगान्स्त्रियं विना । वशिष्टात्प्राप्य सन्तानं गतो मोक्षं नृपोत्तमः ॥ ४४ ॥

संपूर्ण पृथ्वीचे पालन करून, स्त्रीसंगाविना राजभोग भोगून, वसिष्ठांकडून संतान प्राप्त करून तो श्रेष्ठ राजा अखेरीस मोक्षास गेला।

Verse 145

नैतच्चित्रं द्विजश्रेष्ट विष्णोर्वाराणसीगुणान् । गृणञ्छृण्वन्स्मरन्गङ्गां पीत्वा मुक्तो भवेन्नरः ॥ ४५ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ, यात आश्चर्य नाही; वाराणसीत विष्णूचे गुण कीर्तन-श्रवण-स्मरण करून आणि गंगाजल प्राशन केल्याने मनुष्य मुक्त होतो।

Verse 146

तस्मान्माहिम्ने विप्रेन्द्र गङ्गायाः शक्यते नहि । पारं गन्तुं सुराधीशैर्ब्रह्मविष्णुशिवरपि ॥ ४६ ॥

म्हणून हे विप्रेन्द्र, गंगेच्या माहात्म्याचा पार लागणे शक्य नाही—देवाधीशांनाही नाही, ब्रह्मा-विष्णु-शिवांनाही नाही।

Verse 147

यन्नामस्मरणादेव महापातककोटिभिः । विमुक्तो ब्रह्मसदनं नरो याति न संशयः ॥ ४७ ॥

जिच्या नामस्मरणमात्राने मनुष्य कोट्यवधी महापातकांतून मुक्त होऊन ब्रह्मसदनास जातो—यात संशय नाही।

Verse 148

गङ्गा गङ्गेति यन्नाम सकृदप्युच्यते यदा । तदैव पापनिमुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥ ४८ ॥

“गंगा, गंगा” हे नाम एकदाही उच्चारले गेले तरी त्या क्षणीच मनुष्य पापमुक्त होऊन ब्रह्मलोकी मान पावतो.

Verse 149

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गा माहात्म्ये नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥

अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील प्रथम पादात “गंगा-माहात्म्य” हा नववा अध्याय समाप्त झाला.