दशरथ in the Ramayana

असा गुणसंपन्न, सत्यपराक्रमी, ज्येष्ठ, श्रेष्ठ गुणांनी युक्त, दशरथाचा प्रिय पुत्र राम—जो प्रजाहितात तत्पर आणि प्रजेला प्रिय वाटणाऱ्या कार्यांची इच्छा करणारा—यास स्नेहाने महीपतीने युवराज्याने संयुक्त करावे अशी इच्छा केली।

सत्यवचनाला बांधील आणि धर्मबंधनाने संयत असा राजा दशरथाने आपल्या प्रिय पुत्र रामाला वनवासास पाठविले।

तो वीर राम प्रतिज्ञा पाळीत वनात गेला—पित्याच्या वचननिर्देशाने आणि कैकेयीचे प्रिय करण्यासाठी।

रामाची दयिता भार्या सीता—जी नित्य प्राणासमान प्रिय व हितचिंतक—जनककुलात जन्मली, जणू देवमायेने घडविलेली। सर्व शुभलक्षणांनी संपन्न, नारीश्रेष्ठ व दशरथकुलाची उत्तम वधू, तीही रोहिणी जशी चंद्रामागे जाते तशी रामामागे अनुगामी झाली।

नागरिकांनी आणि पिता दशरथांनी बराच अंतर पाठोपाठ केल्यावर, धर्मात्मा श्रीराम गंगेच्या तीरावर असलेल्या शृंगबेरपुरात पोहोचले आणि सारथीला परत पाठवले. निषादांचे प्रिय राजा गुह यांना भेटून, श्रीराम, गुह, लक्ष्मण आणि सीता यांच्यासह पुढे निघाले.

राम चित्रकूटास गेल्यावर पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेले राजा दशरथ, पुत्राचा विलाप करीत स्वर्गलोकास गेले।

दशरथ महाराजांचा देहांत झाल्यावर वसिष्ठप्रमुख द्विजांनी महाबली भरताला राज्य स्वीकारण्यास प्रवृत्त केले, तरीही त्याने राज्याची इच्छा केली नाही।

त्यानंतर शत्रुसूदन महातेजस्वी दशरथात्मज राम शबरीकडे गेला; आणि शबरीने विधिपूर्वक त्याची भक्तिपूर्वक पूजा-सत्कार केला।

धर्म व तपस्येच्या प्रभावाने त्या मुनिने तेथे जे खरेखुरे घडले, ते यथावत् पाहिले—राम, लक्ष्मण व सीता; राण्यांसह राजा दशरथ आणि समग्र राष्ट्र; तसेच तेथील सर्व घडामोडी—त्यांची वाटचाल, त्यांचे प्रयत्न, आणि हसणे-बोलणेही—सर्व काही।

त्यांनी राम-परशुरामांचा विवाद, दशरथनंदन रामाचे उत्तम गुण, रामाच्या अभिषेकाची तयारी आणि कैकेयीचा दुष्ट हेतू यांचेही वर्णन केले।

त्यांनी राघवाच्या अभिषेकातील विघ्न, त्याचा वनवास, राजाचा शोकविलाप आणि राजाचे परलोकगमन यांचेही कथन केले।

त्यांनी वनातील निवासाची उभारणी व वस्ती, भरताचे आगमन, रामाला प्रसन्न करून परत आणण्याचा प्रयत्न आणि पित्याकरिता रामाने केलेली सलिलक्रिया (तर्पण) यांचेही वर्णन केले।

त्या पुरीत महाराज दशरथ—जे आपल्या महान राज्याची समृद्धी वाढवीत—देवाधिपती इंद्र जसा स्वर्गात वास करतो तसा निवास करीत होते।

त्या नगरीत अशा सहस्रों महारथी भरले होते—जे लघुहस्त, कुशल होते; जे एकाकी व निरुपाय जनांवर बाण सोडीत नसत; आणि पळणाऱ्या शत्रूचा पाठलाग करताना शब्दावरूनही लक्ष्यभेद करू शकत. वनात ते गर्जणारे, मत्त सिंह-व्याघ्र-वराह यांना तीक्ष्ण शस्त्रांनी व…

त्या अयोध्या नगरीत राजा दशरथ निवास करीत होते— वेदज्ञ, सर्व साधनसंपन्न, दूरदर्शी व महातेजस्वी, नगर व जनपदास प्रिय. इक्ष्वाकुवंशात ते अतिरथ, यज्ञकर्ता, धर्मनिष्ठ व संयमी शासक होते; महर्षिसदृश राजर्षी, त्रिलोकीत प्रसिद्ध. ते बलवान, शत्रुनाशक…

सत्यनिष्ठ आणि धर्म-अर्थ-काम या त्रिवर्गाचे यथायोग्य आचरण करणाऱ्या त्या राजाने ती श्रेष्ठ पुरी इंद्राने जशी अमरावती पाळली तशीच पाळली।

अयोध्येत असा कोणताही पुरुष वा स्त्री दिसत नव्हता जो श्रीहीन किंवा अरूप असेल; तसेच राजभक्ती नसलेला कोणीही आढळत नव्हता।

ती पुरी त्या इक्ष्वाकुनाथाने (दशरथाने) उत्तम रीतीने रक्षित व शासित होती; जशी पूर्वी बुद्धिमान मनुष्यश्रेष्ठ मनूंनी तिचे पालन केले होते॥

ती पुरी आणखी दोन योजन विस्तारलेली, आपल्या ‘सत्यनामा’ या नावास अनुरूप तेजस्वी भासत असे; तेथेच राजा दशरथ वास करून जगाचे पालन-रक्षण करीत असे।

त्या पुरीवर महातेजस्वी, महान, शत्रूंचे दमन करणारा राजा दशरथ असा राज्य करीत असे, जसा चंद्र नक्षत्रांवर प्रभुत्व गाजवितो।