Sarga 8
अष्टमः सर्गः — Daśaratha Resolves on the Aśvamedha (Horse-Sacrifice) for Progeny
बालकाण्ड
या अष्टम सर्गात धर्मज्ञ व तेजस्वी राजा दशरथ पुत्रहीन असल्याने चिंताग्रस्त होतो. मंत्र्यांशी विचारविनिमय करून तो शास्त्रसम्मत उपाय ठरवितो—अश्वमेध यज्ञ करून पुत्रप्राप्ती करावी. तो सुमंत्राला आज्ञा देतो की आचार्य व ऋत्विज ब्राह्मणांना बोलावावे. सुमंत्र वसिष्ठांसह वेदवेत्ते सुयज्ञ, वामदेव, जाबाली आणि काश्यप यांना घेऊन येतो. राजा नम्रतेने सांगतो की पुत्राभाव हे दुःखाचे कारण आहे; म्हणून शास्त्रविधीनुसार अश्वमेध करावयाचा आहे—यज्ञाची प्रक्रिया व नियम यांविषयी मार्गदर्शन द्यावे. ब्राह्मण त्याचा संकल्प अनुमोदित करतात, सामग्रीची तयारी व यज्ञाश्वाचा उत्सर्ग करण्यास सांगतात आणि धर्मनिष्ठ संकल्पामुळे इच्छित पुत्र नक्की मिळतील असा आश्वास देतात. दशरथ आनंदित होऊन मंत्र्यांना आदेश देतो—सर्व सामग्री आणा, सरयूच्या उत्तर तीरावर यज्ञभूमी उभाराः, आणि कल्पसूत्रानुसार प्रायश्चित्त व मंगलकर्मे करा. तो सावध करतो की श्रेष्ठ यज्ञ निर्दोष असावा; पंडित ब्रह्मराक्षस ‘छिद्र’ शोधतात, आणि दोषयुक्त यज्ञ यजमानाचा नाश करतो. शेवटी तो राणींना दीक्षा घेण्याची आज्ञा देतो; हे ऐकून त्यांच्या मुखावर प्रसन्नता फुलते.
Shlokas
Verse 1
तस्य त्वेवं प्रभावस्य धर्मज्ञस्य महात्मन:।सुतार्थं तप्यमानस्य नासीद्वंशकरस्सुत:।।।।
असा प्रभावशाली, धर्मज्ञ व महात्मा असूनही, पुत्रप्राप्तीसाठी तप करीत असतानाही त्यांना वंश वाढविणारा पुत्र लाभला नाही।
Verse 2
चिन्तयानस्य तस्यैवं बुद्धिरासीन्महात्मन: ।सुतार्थं हयमेधेन किमर्थं न यजाम्यहम्।।।।
तो महात्मा राजा विचार करीत असता त्याच्या मनात निश्चय झाला— “पुत्रप्राप्तीसाठी मी अश्वमेध यज्ञ का करू नये?”
Verse 3
स निश्चितां मतिं कृत्वा यष्टव्यमिति बुद्धिमान्।मन्त्रिभिस्सह धर्मात्मा सर्वैरेव कृतात्मभि:।।।।ततोऽब्रवीदिदं राजा सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।शीघ्रमानय मे सर्वान्गुरूंस्तान् सपुरोहितान्।।।।
बुद्धिमान धर्मात्मा राजाने सर्व कृतात्म मंत्र्यांसह विचार करून ‘यज्ञ करावाच’ असा दृढ निश्चय केला. मग मंत्रिश्रेष्ठ सुमंत्राला तो म्हणाला—“लवकर माझ्यासाठी ते सर्व पूज्य गुरुजन पुरोहितांसह घेऊन ये।”
Verse 4
स निश्चितां मतिं कृत्वा यष्टव्यमिति बुद्धिमान्।मन्त्रिभिस्सह धर्मात्मा सर्वैरेव कृतात्मभि:।।1.8.3।। ततोऽब्रवीदिदं राजा सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।शीघ्रमानय मे सर्वान्गुरूंस्तान् सपुरोहितान्।।1.8.4।।
त्यानंतर राजा मंत्रिश्रेष्ठ सुमंत्राला म्हणाला—“लवकर माझ्यासाठी ते सर्व पूज्य गुरुजन पुरोहितांसह घेऊन ये।”
Verse 5
ततस्सुमन्त्रस्त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रम:।समानयत्स तान् सर्वान् समस्तान्वेदपारगान् ।।।।सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम् ।परोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये व्दिजसत्तमा: ।। ।।
त्यानंतर त्वरितविक्रम सुमंत्र तात्काळ गेला आणि वेदपारंगत त्या सर्व ब्राह्मणांना एकत्र करून घेऊन आला।
Verse 6
ततस्सुमन्त्रस्त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रम:। समानयत्स तान् सर्वान् समस्तान्वेदपारगान् ।।1.8.5।। सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम् । परोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये व्दिजसत्तमा: ।। 1.8.6 ।।
त्यांनी सुयज्ञ, वामदेव, जाबालि, काश्यप तसेच राजपुरोहित वसिष्ठ आणि इतरही श्रेष्ठ द्विजांना बोलावून घेतले।
Verse 7
तान्पूजयित्वा धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा।इदं धर्मार्थसहितं श्लक्ष्णंवचनमब्रवीत्।।।।
तेव्हा धर्मात्मा राजा दशरथांनी त्यांचा सत्कार करून धर्म व अर्थयुक्त अशी ही मृदु वाणी उच्चारली।
Verse 8
मम लालप्यमानस्य पुत्रार्थन्नास्ति वै सुखम्।तदर्थं हयमेधेन यक्ष्यामीति मतिर्मम।।।।
“पुत्रप्राप्तीच्या आकांक्षेने व्याकुळ झालेल्या मला खरेच सुख नाही। म्हणून त्या हेतुने मी अश्वमेध यज्ञ करीन—हा माझा निश्चय आहे।”
Verse 9
तदहं यष्टुमिच्छामि शास्त्रदृष्टेन कर्मणा।कथं प्राप्स्याम्यहं कामं बुद्धिरत्रविचार्यताम्।।।।
म्हणून मी शास्त्रदृष्ट विधीने यज्ञ करावयास इच्छितो। या विषयात मी माझे अभिष्ट कसे साध्य करू? येथे योग्य बुद्धीने उपाय विचारला जावा।
Verse 10
ततस्साध्विति तद्वाक्यं ब्राह्मणा: प्रत्यपूजयन्।वसिष्ठप्रमुखास्सर्वे पार्थिवस्य मुखाच्च्युतम्।।।।
त्यानंतर वसिष्ठप्रमुख सर्व ब्राह्मणांनी राजाच्या मुखातून निघालेल्या त्या वचनांचे ‘साधु’ म्हणत अभिनंदन केले।
Verse 11
ऊचुश्च परमप्रीतास्सर्वे दशरथं वच:।सम्भारास्सम्भ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम्।।।।
ते सर्वे परमप्रसन्न होऊन दशरथास म्हणाले— “यज्ञासाठी आवश्यक सर्व सामग्री गोळा करा आणि यज्ञाश्वास मुक्त करा।”
Verse 12
सर्वथा प्राप्स्यसे पुत्रानभिप्रेतांश्च पार्थिव।यस्य ते धार्मिकी बुद्धिरियं पुत्रार्थमागता।।।।
हे राजन्! तू नक्कीच तुला अभिप्रेत असे पुत्र प्राप्त करशील; कारण पुत्रार्थ उद्भवलेली ही तुझी बुद्धी धर्मयुक्त आहे।
Verse 13
तत: प्रीतोऽभवद्राजा श्रुत्वा तद्विजभाषितम्।अमात्यांश्चाब्रवीद्राजा हर्षपर्याकुलेक्षण:।।।।
त्यानंतर ब्राह्मणांचे वचन ऐकून राजा प्रसन्न झाला; आनंदाने चंचल झालेल्या नेत्रांनी राजा मंत्र्यांना म्हणाला।
Verse 14
सम्भारास्सम्भ्रियन्तां मे गुरूणां वचनादिह।समर्थाधिष्ठितश्चाश्वस्सोपाध्यायो विमुच्यताम्।।।।
“गुरूंच्या आज्ञेनुसार येथे माझ्यासाठी यज्ञसामग्री गोळा करा; आणि समर्थ पुरुषांच्या रक्षणाखाली, उपाध्यायांसह, यज्ञाश्वास मुक्त करा।”
Verse 15
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम्।शान्तयश्चाभिवर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि।।।।
सरयूच्या उत्तरेकाठी यज्ञभूमीची रचना करावी. आणि कल्पसूत्रानुसार व विधिपूर्वक शांतिकर्मे वाढवून यथायोग्य रीतीने संपन्न करावीत.
Verse 16
शक्य: प्राप्तुमयं यज्ञस्सर्वेणापि महीक्षिता।नापराधो भवेत्कष्टो यद्यस्मिन्क्रतुसत्तमे।।।।
हा यज्ञ कोणत्याही राजाला फलदायी होऊ शकतो; परंतु या श्रेष्ठ क्रतूमध्ये कोणताही कठोर दोष वा मोठी चूक होऊ नये.
Verse 17
छिद्रं हि मृगयन्तेऽत्र विद्वांसो ब्रह्मराक्षसा: ।निहतस्य च यज्ञस्य सद्य: कर्ता विनश्यति ।।।।
कारण येथे विद्वान ब्रह्मराक्षस दोषरूप छिद्र शोधत असतात; आणि यज्ञ जर त्या दोषाने नष्ट झाला, तर यजमान तत्क्षणी विनाश पावतो.
Verse 18
तद्यथा विधिपूर्वं मे क्रतुरेष समाप्यते ।तथा विधानं क्रियतां समर्था: करणेष्विह।।।।
म्हणून अशी व्यवस्था करा की माझा हा क्रतु विधिपूर्वक पूर्ण होईल; कारण येथे आवश्यक कर्मे पार पाडण्यास तुम्ही समर्थ आहात.
Verse 19
तथेति चाब्रुवन्सर्वे मन्त्रिण:प्रत्यपूजयन्।पार्थिवेन्द्रस्य तद्वाक्यं यथाज्ञप्तं निशम्य ते।।।।
पृथ्वीपतीच्या त्या आज्ञावचनास यथोचित ऐकून सर्व मंत्र्यांनी आदराने ते मान्य केले आणि म्हणाले—“तथास्तु, जसे आपण आज्ञा केली आहे.”
Verse 20
तथा द्विजास्ते धर्मज्ञा वर्धयन्तो नृपोत्तमम्।अनुज्ञातास्ततस्सर्वे पुनर्जग्मुर्यथागतम्।।।।
अशा रीतीने धर्मज्ञ द्विज ब्राह्मणांनी नृपोत्तम राजाला आशीर्वाद देऊन, त्यांची आज्ञा घेऊन, सर्वजण जसे आले तसेच परत गेले।
Verse 21
विसर्जयित्वा तान्विप्रान्सचिवानिदमब्रवीत्।ऋत्विग्भिरुपदिष्टोऽयं यथावत्क्रतुराप्यताम्।।।।
त्या विप्रांना निरोप देऊन राजा मंत्र्यांना म्हणाला—“ऋत्विजांनी जसा विधी सांगितला आहे, तसा हा यज्ञ यथाविधी पूर्णत्वास न्यावा।”
Verse 22
इत्युक्त्वा नृपशार्दूलस्सचिवान्समुपस्थितान्।विसर्जयित्वा स्वं वेश्म प्रविवेश महाद्युति:।।।।
असे बोलून राजशार्दूल, महातेजस्वी दशरथांनी उपस्थित सचिवांना निरोप दिला आणि आपल्या अंतःपुरात प्रवेश केला।
Verse 23
ततस्स गत्वा ता:पत्नीर्नरेन्द्रो हृदयप्रिया:।उवाच दीक्षां विशत यक्ष्येऽहं सुतकारणात्।।।।
त्यानंतर नरेन्द्र आपल्या हृदयप्रिय राण्यांकडे जाऊन म्हणाला—“दीक्षेत प्रवेश करा; पुत्रप्राप्तीसाठी मी यज्ञ करणार आहे।”
Verse 24
तासां तेनातिकान्तेन वचनेन सुवर्चसाम्।मुखपद्मान्यशोभन्त पद्मानीव हिमात्यये।।।।
त्या अत्यंत मनोहर वचनाने त्या तेजस्विनी राण्यांची कमळासारखी मुखे अशी शोभून उठली, जशी हिवाळा सरल्यावर कमळे फुलतात।
Verse 25
त्यांनी सुयज्ञ, वामदेव, जाबालि, काश्यप तसेच राजपुरोहित वसिष्ठ आणि इतरही श्रेष्ठ द्विजांना बोलावून घेतले।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Daśaratha’s resolution to address dynastic discontinuity—lack of an heir—through a śāstra-sanctioned Aśvamedha. The ethical dimension lies in choosing a public, regulated remedy (ritual performed under Brahmin oversight) rather than impulsive or ad hoc measures, aligning personal desire (putrārtha) with rājadharma.
The sarga teaches that legitimate outcomes require right intention plus right method: dhārmic resolve must be executed through disciplined procedure, expert counsel, and meticulous avoidance of omissions. The warning about brahmarākṣasas seeking ‘chidra’ underscores a broader principle of integrity—small defects can destabilize even the most elevated undertaking.
The northern bank of the Sarayū is specified as the site for constructing the yajñabhūmi, anchoring the rite in Ayodhyā’s sacred geography. Culturally, the chapter highlights Kalpa-based ritual ordinance, the release and protection of the sacrificial horse, and the queens’ entry into dīkṣā as integral components of Vedic sacrificial protocol.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.