Sarga 20

Verse 1

तच्छ्रुत्वा राजशार्दूलो विश्वामित्रस्य भाषितम्।मुहूर्तमिव निस्संज्ञस्संज्ञावानिदमब्रवीत्।।।।

विश्वामित्रांचे वचन ऐकून राजशार्दूल दशरथ क्षणभर जणू मूर्च्छित झाला; मग शुद्धीवर येऊन तो असे बोलला।

Verse 2

ऊनषोडशवर्षो मे रामो राजीवलोचन:।न युद्धयोग्यतामस्य पश्यामि सह राक्षसै:।।।।

माझा कमलनयन राम अजून सोळा वर्षांचाही झालेला नाही. राक्षसांशी युद्ध करण्याइतकी योग्यता त्याच्यात आहे असे मला दिसत नाही.

Verse 3

इयमक्षौहिणी पूर्णा यस्याहं पतिरीश्वर:।अनया संवृतो गत्वा योद्धाऽहं तैर्निशाचरै:।।।।

ही पूर्ण अक्षौहिणी सेना माझ्या अधिपत्याखाली आहे; हिच्या वेढ्यात जाऊन मी स्वतः त्या निशाचरांशी युद्ध करीन।

Verse 4

इमे शूराश्च विक्रान्ता भृत्या मेऽस्त्रविशारदा:।योग्या रक्षोगणैर्योद्धुं न रामं नेतुमर्हसि।।।।

हे माझे भृत्य शूर व पराक्रमी, अस्त्रविद्येत निपुण आहेत; राक्षसगणांशी युद्ध करण्यास योग्य आहेत—म्हणून तुला रामाला नेणे उचित नाही।

Verse 5

अहमेव धनुष्पाणिर्गोप्ता समरमूर्धनि।यावत्प्राणान्धरिष्यामि तावद्योत्स्ये निशाचरै:।।।।

मी स्वतः धनुष्यहस्ते रणभूमीवर रक्षक होईन। जोवर प्राण धरीन, तोवर निशाचरांशी युद्ध करीन॥

Verse 6

निर्विघ्ना व्रतचर्या सा भविष्यति सुरक्षिता।अहं तत्रागमिष्यामि न रामं नेतुमर्हसि।।।।

ती व्रतचर्या उत्तम रक्षणाने निर्विघ्न पार पडेल। मी स्वतः तिथे येईन; म्हणून रामाला नेणे तुला योग्य नाही॥

Verse 7

बालो ह्यकृतविद्यश्च न च वेत्ति बलाबलम्।न चास्त्रबलसंयुक्तो न च युद्धविशारद:।।।।न चासौ रक्षसां योग्य: कूटयुद्धा हि ते ध्रुवम् ।

तो बालक आहे, युद्धविद्येत अजून अप्रशिक्षित; बल-अबलाचा भेदही त्याला कळत नाही। तो अस्त्रबळाने युक्त नाही, युद्धकौशल्यातही पारंगत नाही; आणि राक्षसांसमोर उभा राहण्यास तो योग्य नाही, कारण ते निश्चयच कूटयुद्ध करणारे आहेत॥

Verse 8

विप्रयुक्तो हि रामेण मुहूर्तमपि नोत्सहे।।।।जीवितुं मुनिशार्दूल न रामं नेतुमर्हसि।

रामापासून दूर झालो तर मी क्षणभरही जगण्याचे धैर्य धरू शकत नाही। हे मुनिशार्दूल, रामाला नेणे तुला योग्य नाही॥

Verse 9

यदि वा राघवं ब्रह्मन्नेतुमिच्छसि सुव्रत।।।।चतुरङ्गसमायुक्तं मया च सहितं नय।

हे ब्रह्मन्, सुव्रतधारी—जर तू राघवाला नेऊ इच्छित असशील, तर मला देखील माझ्या चतुरंगिणी सेनेसह सोबत घेऊन जा॥

Verse 10

षष्टिर्वर्षसहस्राणि जातस्य मम कौशिक।।।।दु:खेनोत्पादितश्चायं न रामं नेतुमर्हसि।

हे कौशिक! माझ्या जन्माला साठ हजार वर्षे झाली; आणि हा राम मला मोठ्या दुःखातून प्राप्त झाला आहे—म्हणून तू त्याला नेणे योग्य नाही।

Verse 11

चतुर्णामात्मजानां हि प्रीति:परमिका मम।।।।ज्येष्ठं धर्मप्रधानं च न रामं नेतुमर्हसि।

माझ्या चारही पुत्रांमध्ये रामावरची माझी प्रीती सर्वाधिक आहे; तो ज्येष्ठ व धर्मप्रधान आहे, म्हणून रामाला नेणे तुला योग्य नाही।

Verse 12

किंवीर्या राक्षसास्ते च कस्य पुत्राश्च ते च के।।।।कथं प्रमाणा: के चैतान्रक्षन्ति मुनिपुङ्गव।

हे मुनिश्रेष्ठ! ते राक्षस किती पराक्रमी आहेत? ते कोणाचे पुत्र आणि ते कोण आहेत? त्यांचा देहप्रमाण कसा आहे, आणि त्यांचे रक्षण कोण करीत आहे?

Verse 13

कथं च प्रतिकर्तव्यं तेषां रामेण रक्षसाम्।।।।मामकैर्वा बलैर्ब्रह्मन्मया वा कूटयोधिनाम्।3

हे ब्रह्मन्! त्या कूटयुद्ध करणाऱ्या राक्षसांवर प्रतिकार कसा करावा—रामाने, माझ्या सैन्याने, की मी स्वतः?

Verse 14

सर्वं मे शंस भगवन्कथं तेषां मया रणे।।।।स्थातव्यं दुष्टभावानां वीर्योत्सिक्ता हि राक्षसा:।4तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत।।।।

हे भगवन्! सर्व काही मला सांगा—रणात मी त्यांच्या समोर कसा उभा राहू? ते राक्षस दुष्टस्वभावाचे असून पराक्रमाने उन्मत्त आहेत। हे वचन ऐकून विश्वामित्रांनी उत्तर दिले।

Verse 15

सर्वं मे शंस भगवन्कथं तेषां मया रणे।।1.20.14।।स्थातव्यं दुष्टभावानां वीर्योत्सिक्ता हि राक्षसा:।4तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत।।1.20.15।।

हे भगवन्! सर्व काही मला सांगा—रणात मी त्यांच्या समोर कसा ठाम उभा राहू? ते राक्षस दुष्टस्वभावाचे असून बलाच्या गर्वाने फुगलेले आहेत। दशरथांचे वचन ऐकून विश्वामित्रांनी प्रत्युत्तर दिले।

Verse 16

पौलस्त्यवंशप्रभवो रावणो नाम राक्षस:।स ब्रह्मणा दत्तवरस्त्रैलोक्यं बाधते भृशम्।।1.20.16।।महाबलो महावीर्यो राक्षसैर्बहुभिर्वृत:।

पुलस्त्यवंशात उत्पन्न झालेला रावण नावाचा राक्षस आहे. ब्रह्मदेवांनी दिलेल्या वराच्या बळावर तो त्रैलोक्याला अत्यंत त्रास देतो. तो महाबलवान, महावीर्यवान असून अनेक राक्षसांनी वेढलेला असतो.

Verse 17

श्रूयते हि महावीर्यो रावणो राक्षसाधिप:।।।।साक्षाद्वैश्रवणभ्राता पुत्रो विश्रवसो मुने:।

ऐकिवात आहे की राक्षसाधिपती रावण अत्यंत पराक्रमी आहे. तो साक्षात् वैश्रवण (कुबेर) याचा भाऊ आणि मुनि विश्रवा यांचा पुत्र आहे.

Verse 18

यदा स्वयं न यज्ञस्य विघ्नकर्ता महाबल:।।।।तेन सञ्चोदितौ द्वौ तु राक्षसौ वै महाबलौ।मारीचश्च सुबाहुश्च यज्ञविघ्नं करिष्यत:।।।।

जेव्हा तो महाबलवान स्वतः यज्ञाचा विघ्नकर्ता होत नाही, तेव्हा तो दोन महाबलवान राक्षसांना—मारीच व सुबाहु—प्रेरित करून यज्ञात विघ्न घालायला लावतो.

Verse 19

यदा स्वयं न यज्ञस्य विघ्नकर्ता महाबल:।।1.20.18।।तेन सञ्चोदितौ द्वौ तु राक्षसौ वै महाबलौ।मारीचश्च सुबाहुश्च यज्ञविघ्नं करिष्यत:।।1.20.19।।

जेव्हा तो महाबलवान स्वतः यज्ञ भंग करत नाही, तेव्हा तो मारीच व सुबाहु या दोन महाबलवान राक्षसांना उद्युक्त करून यज्ञात विघ्न घालण्यासाठी नेमतो.

Verse 20

इत्युक्तो मुनिना तेन राजोवाच मुनिं तदा।न हि शक्तोऽस्मि सङ्ग्रामे स्थातुं तस्य दुरात्मन:।।।।

त्या मुनींनी असे सांगितल्यावर राजा त्यांना म्हणाला—“युद्धात त्या दुरात्म्याच्या समोर उभे राहण्याइतकी माझी शक्ती नाही.”

Verse 21

स त्वं प्रसादं धर्मज्ञ कुरुष्व मम पुत्रके।मम चैवाल्पभाग्यस्य दैवतं हि भवान्गुरु:।।।।

म्हणून हे धर्मज्ञ, माझ्या लहान पुत्रावर कृपा करा; आणि अल्पभाग्य असलेल्या माझ्यावरही. आपण माझे गुरु आहात—आपणच माझे दैवत व शरण आहात.

Verse 22

देवदानवगन्धर्वा यक्षा:पतगपन्नगा:।न शक्ता रावणं सोढुं किं पुनर्मानवा युधि।।।।

देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, पक्षी आणि नाग—युद्धात रावणाला सहन करू शकत नाहीत; मग मनुष्यांची काय कथा?

Verse 23

स हि वीर्यवतां वीर्यमादत्ते युधि राक्षस:।तेन चाहं न शक्तोऽस्मि संयोद्धुं तस्य वा बलै:।।।।सबलो वा मुनिश्रेष्ठ सहितो वा ममात्मजै:।

तो राक्षस युद्धात पराक्रमी वीरांचेही पराक्रम हिरावून घेतो. म्हणून, हे मुनिश्रेष्ठ, मी त्याच्याशी किंवा त्याच्या सैन्याशी लढू शकत नाही—सेनासह गेलो तरी किंवा माझ्या पुत्रांसह गेलो तरी.

Verse 24

कथमप्यमरप्रख्यं सङ्ग्रामाणामकोविदम्।बालं मे तनयं ब्रह्मन् नैव दास्यामि पुत्रकम्।।।।

हे ब्रह्मन्, माझा पुत्र जरी देवासारखा भासला तरी तो युद्धकौशल्यात अज्ञ आहे, अजून बालकच आहे. कोणत्याही कारणाने मी माझा हा लहान पुत्र देणार नाही.

Verse 25

अथ कालोपमौ युध्दे सुतौ सुन्दोपसुन्दयो:।।।।यज्ञविघ्नकरौ तौ ते नैव दास्यामि पुत्रकम्।

आणि युद्धात काळासमान भयंकर असे सुंद-उपसुंदाचे ते दोन्ही पुत्रच तुमच्या यज्ञाला विघ्न घालणारे आहेत; म्हणून मी माझा पुत्र तुम्हांस देणार नाही।

Verse 26

मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ।तयोरन्यतरेणाहं योध्दा स्यां ससुहृद्गण:।।।।

मारीच आणि सुबाहु हे पराक्रमी व उत्तम शिक्षित आहेत; माझ्या विश्वासू सुहृद्गणांसह मी त्या दोघांपैकी एखाद्याशी तरी युद्ध करू शकतो।

Verse 27

इति नरपतिजल्पनाद्द्विजेन्द्रंकुशिकसुतं सुमहान्विवेश मन्यु:।सुहुत इव मखेऽग्निराज्यसिक्तस्समभवदुज्ज्वलितो महर्षिवह्नि:।।।।

राजाने असे बोलताच द्विजश्रेष्ठ कुशिकपुत्र महर्षीच्या अंतःकरणात महान् क्रोध शिरला; यज्ञात घृताने सिंचित अग्नी जसा उजळून प्रज्वलित होतो, तसा तो महर्षि अग्निसमान दहकून उठला।

Verse 28

ही पूर्ण अक्षौहिणी सेना माझ्या अधिपत्याखाली आहे; हिच्या वेढ्यात जाऊन मी स्वतः त्या निशाचरांशी युद्ध करीन।